دوران عاشقی (فیلم)

دوران عاشقی (فیلم)؛ فیلمی در ژانر درام خانوادگی با موضوع ازدواج موقت پنهانی.

فیلم دوران عاشقی، فیلمی ایرانی در ژانر درام خانوادگی، ساختهٔ علیرضا رئیسیان در سال ۱۳۹۳ش است که به مسائلی چون تعدد زوجات، بحران عاطفی، فروپاشی نهاد خانواده و پیامدهای سبک زندگی متأثر از فرهنگ غربی می‌پردازد. هستهٔ روایت این فیلم، ازدواج موقت پنهانی و تبعات عاطفی و اخلاقی ناشی از آن است. منتقدان، فیلم را از جهت تکرار مضمون خیانت، پایان‌بندی نامشخص و پرداخت کم‌عمق به مباحث دینی و اجتماعی مورد نقد قرار داده‌اند. با این حال، در لایه‌های عمیق‌تر، اثر بر ارزش‌های اخلاقی، جایگاه زن در خانواده، خطر غفلت از بنیان آن و چالش‌های گذار از سنت به مدرنیته تأکید می‌ورزد.

معرفی فیلم

«دوران عاشقی» فیلمی در ژانر درام خانوادگی به کارگردانی و تهیه‌کنندگی علیرضا رئیسیان است که در سال ۱۳۹۳ش تولید شده است. رئیسیان، که از فیلم‌سازان گزیده‌کار سینمای ایران به‌شمار می‌رود، موضوع اصلی فیلم را بحران‌های ناشی از فقدان عشق و گسست روابط در زندگی شهری عنوان کرده است.

نام‌گذاری

کارگردان فیلم «دوران عاشقی» در تیزر اثر، با استناد به بیت «دور عاشقی گذشت و نوبت ماست/ هر کسی پنج روز نوبت اوست» از حافظ، پیوند مفهومی بین این ابیات و مسئله فقدان عشق و دیگر مضامین مرتبط با محوریت عشق را تبیین نموده است. با این حال، به اعتقاد منتقدان، عنوان فیلم نه تنها با مضمون اصلی آن همخوانی نداشته، بلکه در تقابلی آشکار با آن قرار دارد.

کارگردان

علیرضا رئیسیان (متولد ۱۳۴۴ش در تهران)، کارگردان و تهیه‌کننده اثر، فعالیت حرفه‌ای خود را با کارگردانی فیلم سینمایی «ریحانه» در سال ۱۳۶۸ش آغاز کرد. از آثار برجستهٔ او، می‌توان «سفر»، «پرونده هاوانا» و «چهل سالگی» را نام برد. به گفتهٔ رئیسیان، فیلم «دوران عاشقی» کامل‌ترین اثر در کارنامهٔ هنری وی محسوب می‌شود.

نویسندگان

فیلمنامه بر اساس طرحی از رؤیا محقق و با همکاری مهسا محب‌علی نگارش شده است. در سی‌وسومین جشنوارهٔ فیلم فجر، سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه برای رؤیا محقق به‌دست آمد. همچنین در بخش رقابتی بین‌الملل پنجمین جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم شهر، تندیس بهترین فیلمنامه به این اثر اهدا شد.

بازیگران

لیلا حاتمی در نقش «بیتا»، وکیل برجسته و محور اصلی داستان است. شهاب حسینی نقش «حمید»، همسر او را بر عهده دارد. فرهاد اصلانی در نقش «دایی میترا» ظاهر شده و برای این نقش تندیس ویژهٔ هیئت داوران جشنواره بین‌المللی فیلم شهر را دریافت کرده است. مینا وحید نقش «میترا»، همسر موقت حمید و پرویز پورحسینی و بیتا فرهی به‌ترتیب در نقش «پدر بیتا» و «مادر میترا» حضور دارند. دیگر بازیگران فیلم عبارت‌اند از: نسیم ادبی، سوگل قلاتیان، سعید داخ و داریوش فائزی.

داستان فیلم

فیلم دوران عاشقی روایتگر زندگی زنی به نام بیتا است که به‌عنوان وکیل در پرونده‌های طلاق فعالیت می‌کند. جریان اصلی داستان زمانی آغاز می‌شود که بیتا وکالت زنی به نام میترا را بر عهده می‌گیرد و در طول دادرسی متوجه می‌شود که میترا، همسر دوم شوهرش حمید است. این رویداد که علیرضا رئیسیان، آن را یک خطای آشکار و نه خیانت توصیف کرده است، روابط خانوادگی این زوج را با بحران مواجه می‌کند. در ادامه، ادعای میترا مبنی بر بارداری در مقابل ادعای حمید دربارۀ نازایی به‌دلیل انجام عمل وازکتومی، پرونده را وارد ابعاد پیچیده‌تری می‌کند. با ورود شخصیتی به نام زندی دایی میترا و رئیس حمید که پیش‌تر با بیتا سابقۀ اختلاف داشته است، تنش‌های داستانی تشدید می‌شود. در پایان، میترا با صرف‌نظر از انگیزه‌های مادی، ایران را به مقصد اروپا ترک می‌کند و فیلم با پایانی باز، تصمیم نهایی بیتا در قبال زندگی مشترکش با حمید را به برداشت مخاطب واگذار می‌کند.

محور فیلم

رئیسیان برخلاف نظر برخی منتقدان که موضوع اصلی فیلم را خیانت می‌دانند، اظهار داشته است که درون‌مایه اصلی اثر بر فساد اخلاقی و بحران‌های اقتصادی در جامعه تمرکز دارد. نویسنده فیلم‌نامه، محور داستان را زوال عشق در نهاد خانواده می‌داند که به بروز بحران‌های بعدی منجر شده است. فیلم با تمرکز بر ازدواج موقت پنهانی شخصیت حمید، موضوع روابط خارج از ازدواج دائم را مطرح می‌کند؛ کنشی که از نظر کارگردان به‌دلیل مشروعیت قانونی و شرعی، خیانت محسوب نمی‌شود، هرچند وی معتقد است این موضوع با اخلاق و عرف اجتماعی در تضاد قرار دارد. رئیسیان همچنین این فیلم را دارای رویکردی فمینیستی توصیف کرده است که در عین حال موضعی ضدمرد ندارد.

جوایز و افتخارات فیلم

دوران عاشقی در سی‌وسومین جشنواره فیلم فجر در ۱۰ بخش نامزد دریافت سیمرغ بلورین بود؛ از جمله بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین بازیگر نقش اول مرد، بهترین بازیگر نقش اول زن و بهترین بازیگر نقش مکمل مرد. در نهایت، فیلم موفق به دریافت سیمرغ بلورین بهترین فیلم‌برداری و سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه شد. این اثر در پنجمین جشنواره بین‌المللی فیلم شهر نیز در پنج بخش نامزد شد و تندیس ویژهٔ هیئت داوران را برای بازی فرهاد اصلانی در نقش مکمل مرد و تندیس بهترین فیلمنامه را در بخش رقابتی بین‌الملل دریافت کرد. در دیگر جوایز سینمایی، علیرضا رئیسیان تندیس حافظ بهترین کارگردانی و فرهاد اصلانی تندیس حافظ بهترین بازیگر مرد را برای این فیلم به‌دست آوردند. این فیلم در عرصۀ جهانی نیز در جشنواره‌هایی همچون مونترآل کانادا و جشنواره فیلم‌های ایرانی استرالیا به نمایش درآمد و موفق به کسب جایزه فیلم منتخب جشنوارۀ مونترآل شد.

میزان فروش و مخاطبین

از منظر فروش، این فیلم با عبور از مرز ۲ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان، عنوان پرفروش‌ترین فیلم غیرکمدی سینمای ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران را در زمان اکران خود به‌دست‌آورد.

پیام‌های اجتماعی فیلم

سبک زندگی و نهاد خانواده

فیلم دوران عاشقی به تقابل میان الگوهای زندگی سنتی و مدرن و پیامدهای آن بر روابط خانوادگی می‌پردازد. در این اثر، چالش‌های ناشی از دوری از سبک زندگی ایرانی و گرایش به الگوهای جایگزین به تصویر کشیده شده است. فیلم با مقایسه رفتارهای شخصیت‌های اصلی با والدین‌شان، تأثیر انتخاب سبک زندگی بر ثبات خانواده را بررسی می‌کند. همچنین، بازنمایی گذار جامعه از سنت به مدرنیته و معضلات فرهنگی و اجتماعی ناشی از این تغییر، از محورهای اصلی روایت توصیف شده است.

بازنمایی شخصیت زن

شخصیت بیتا در این فیلم به‌عنوان نمونه‌ای از مدیریت بحران در خانواده مورد توجه قرار گرفته است. او در مواجهه با چالش‌های زناشویی، تلاش می‌کند با رویکردی منطقی از وارد شدن آسیب به فرزند خانواده جلوگیری کند. برخی تحلیل‌گران این نوع رفتار را تلاشی برای ارائه الگویی از صبوری و عقلانیت در مواجهه با مشکلات خانوادگی دانسته‌اند.

جایگاه زن و عرف جامعه

روایت فیلم بر پیامدهای بی‌توجهی به نقش و جایگاه زنان در محیط خانواده تأکید دارد. در این چارچوب، موضوع روابط خارج از ازدواج از منظر عرف جامعۀ ایران بررسی شده و بر ضرورت توجه به نیازهای عاطفی و اجتماعی زنان به‌عنوان عاملی در پیشگیری از آسیب‌های خانوادگی اشاره می‌شود.

مؤلفه‌های اخلاقی در زیرمتن

در لایه‌های زیرین روایت، مجموعه‌ای از ارزش‌های اخلاقی و رفتاری مورد توجه قرار گرفته است؛ موضوعاتی همچون پرهیز از قضاوت عجولانه، اهمیت مشورت در تصمیم‌گیری‌های کلان، روحیه بخشش و ضرورت دوری از سوءظن از جمله مواردی است که در جریان داستان بر آن‌ها تأکید می‌شود.

تعادل میان کار و زندگی

یکی دیگر از مضامین فیلم، بررسی چالش‌های ناشی از اولویت دادن به موقعیت شغلی در برابر تعهدات خانوادگی است. فیلم با تمرکز بر این تضاد، بر لزوم بازشناسی جایگاه خانواده در سبک زندگی معاصر و ایجاد تعادل میان فعالیت‌های اجتماعی و زندگی خانوادگی تأکید می‌کند.

دیدگاه‌ها و نقدها

موضوع تکراری فیلم

برخی منتقدان سینمایی، انتخاب موضوع خیانت را در دوران عاشقی تکراری توصیف کرده و استمرار آن در سینمای ایران را موجب کاهش اعتبار آثار دانسته‌اند. گروهی از تحلیل‌گران مدعی هستند که پرداختن مکرر به این مسائل، بازتاب‌دهندۀ ناهنجاری‌های اجتماعی متأثر از الگوهای غربی است و فیلم را به دوری از ریشه‌یابی دقیق متهم می‌کنند. همچنین در برخی نقدها، میزان انطباق و مقبولیت موضوع خیانت با بافت جامعه اسلامی ایران مورد پرسش قرار گرفته است.

پایان‌بندی ضعیف

پایان‌بندی فیلم از سوی گروهی از منتقدان ضعیف ارزیابی شده است؛ این منتقدان معتقدند اثر بدون ارائه نتیجه‌گیری روشن یا پیشنهاد راهکار، تنها به نمایش آسیب‌های خانوادگی بسنده کرده است. نمای پایانی فیلم (بسته‌شدن چشم‌های بیتا) نیز مورد نقد قرار گرفته و برخی آن را به‌جای یک پایان معنادار، نشانه‌ای از انفعال شخصیت در برابر موقعیت مرکزی درام دانسته‌اند.

خرده‌پیرنگ‌های نامرتبط

یکی از انتقادات مطرح‌شده به فیلمنامه، وجود حاشیه‌هایی است که با خط اصلی داستان پیوند مستحکمی ندارند. به باور منتقدان، پرداختن به موضوعاتی همچون تغییر جنسیت یا سرقت خودرو، علیرغم جنبه‌های اجتماعی، به دلیل عدم ارتباط مستقیم با روایت اصلی، باعث تضعیف تمرکز بر معنای مورد نظر فیلمساز شده است.

بازنمایی اشتباه شخصیت‌ مردان

نحوۀ تصویرگری شخصیت‌های مرد در فیلم، چالش دیگری است که منتقدان به آن اشاره کردند. برخی معتقدند نمایش فراگیر مردانی که برای روابط خانوادگی ارزش چندانی قائل نیستند، ممکن است به ارائه‌ تصویری دور از واقعیت منجر شود. همچنین این نگرانی مطرح شده است که تأکید بیش از حد بر ناهنجاری‌های اجتماعی، به‌جای کارکرد اصلاح‌گری، به عادی‌سازی این رفتارها در نگاه مخاطب بینجامد. علاوه بر این، برخی منتقدان نگاه کارگردان به موضوع ازدواج موقت را غیرکارشناسانه قلمداد کرده‌اند. در مقابل، نویسنده اثر این وضعیت را یکی از عوامل اصلی پرونده‌های طلاق دانسته که باید به‌درستی در سینما معرفی و تحلیل شود.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• ابیلی، میر، « «دوران عاشقی»؛ یک فیلم تاریخ مصرف گذشته»، رجا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۳۹۳ش.
• آریانی، حسین، «عشق‌هایی کز پی رنگی بُوَد … / «دوران عاشقی»؛ وقتی خانم وکیل با سخت‌ترین پرونده زندگی‌اش روبرو می‌شود»، وب‌سایت نماوا مگ، تاریخ درج مطلب: ۸ تیر ۱۴۰۰ش.
• اخوان‌فر، محسن، «خطا بجای خیانت؟! دوران عاشقی این را نمی‌گوید…»، فردا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۳۹۴ش.
• «اکران فرامرزی «دوران عاشقی»»، پایگاه خبری، تحلیلی سینما سینما، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۳۹۴ش.
• انتظاری، علیرضا، « «دوران عاشقی»: عاشقانه‌ای نه چندان موفق در بیان روایت و جذب مخاطب»، سینما پرس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۳۹۳ش.
• «باید «صیغه» را در جامعه به درستی معرفی کنیم/فیلم رئیسیان دربارۀ عاشقی نیست!»، سینما پرس، تاریخ درج مطلب : ۱۸ آبان ۱۳۹۴ش.
• بورقانی، سهام‌الدین، «گفت‌وگویی با عوامل فیلم «دوران عاشقی»»، پایگاه خبری برترین‌ها، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۴ش.
• «دانلود فیلم دوران عاشقی»، وب‌سایت مگ فیلم، تاریخ بازدید: ۱۱ آذر ۱۴۰۴ش.
• «دفاع تمام قد رئیسیان از «دوران عاشقی» / محور اصلی فیلمنامه فقدان و زوال عشق در خانواده‌هاست»، سینما پرس، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۳۹۴ش.
• « «دوران عاشقی»، اثر فمینیستی که ضدمرد نیست!»، پایگاه خبری برترین‌ها، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۳۹۴ش.
• « «دوران عاشقی» دربارهٔ خیانت نیست»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۳۹۳ش.
• «دوران عاشقی در «سینما انقلاب» نقد و بررسی شد»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۳۹۴ش.
• « «دوران عاشقی»؛ فیلمی متوسط، اما خوش‌ساخت/ تزلزل خانواده در اثر دوری از سبک زندگی اسلامی»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۳۹۴ش.
• «˝دوران عاشقی˝ کامل‌ترین فیلمم است / علیرضا رئیسیان در گفت‌وگو با هنرآنلاین»، وب‌سایت هنرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۳۹۳ش.
• « «دوران عاشقی» میلیاردی شد»، مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۴ش.
• «رکوردزنی فیلم دوران عاشقی در شبکه نمایش خانگی»، وب‌سایت نمناک، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۳۹۶ش.
• صمدزاده، ارسلان، « «دوران عاشقی»؛ روایتی عاشقانه از یک خیانت!»، سینما پرس، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۳۹۴ش.
• «علیرضا رییسیان: تم اصلی دوران عاشقی بحران است نه خیانت»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۳۹۳ش.
• غلامی ارجنکی، مجید، «دوران عاشقی؛ Time to Love»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۹۴ش.
• قادری، کاوه، «دوران یا دَوَران؟! یا شاید هم تیر هوایی در کردن؟! نقدی بر فیلم «دوران عاشقی» ساخته علیرضا رئیسیان»، پایگاه تحلیلی پرده سینما، تاریخ درج مطلب: شهریور ۱۳۹۴ش.
• کریمی، میثم، «نقد و بررسی فیلم دوران عاشقی»، وب‌سایت مووی مگ، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۳۹۴ش.
• کشاورز، احمدرضا، «نقدی بر فیلم دوران عاشقی»، وب‌سایت احمدرضا کشاورز، تاریخ درج مطلب: تابستان ۱۳۹۴ش.
• موحدی، سوده، «از هر دری سخنی»، وب‌سایت منظوم، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۳۹۴ش.
• «نگاه و نقدی به فیلم درام دوران عاشقی ساخته علیرضا رئیسیان»، شبکه اطلاع‌رسانی دانا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ شهریور ۱۳۹۴ش.