امارات متحده عربی

امارات متحده عربی؛ کشوری فدرال در خاورمیانه در شرق شبه جزیره عربستان و کرانۀ جنوبی خلیج فارس.

امارات متحده عربی کشوری فدرال در خاورمیانه و در کرانهٔ جنوبی خلیج‌فارس و دریای عمان است. این کشور از اتحاد هفت امارت شیخ‌نشین ابوظبی، دبی، شارجه، عجمان، ام‌القوین، رأس‌الخیمه و فجیره در سال ۱۹۷۱م شکل گرفته و پایتخت آن ابوظبی است. امارات با جمعیتی بالغ بر ۱۰/۱۷ میلیون نفر در سال ۲۰۲۳م که بیش از ۸۸٪ آن را مهاجران تشکیل می‌دهند، دارای نظام سیاسی حکومت مطلقه با ساختار فدرال و مبتنی بر سیستم قبیله‌ای است. اقتصاد این کشور به‌شدت متکی بر ذخایر عظیم نفتی و گازی بوده، اما در سال‌های اخیر با تنوع‌بخشی به بخش‌های گردشگری، تجارت و خدمات، به یکی از قطب‌های اقتصادی منطقه تبدیل شده است. امارات در حوزه سیاست خارجی، با اتخاذ رویکردی واقع‌گرایانه و همسویی با قدرت‌های غربی، به‌ویژه آمریکا و نیز گسترش روابط با رژیم صهیونیستی پس از توافق ابراهیم در سال ۲۰۲۰م، نقشی فراتر از اندازه خود در معادلات منطقه‌ای ایفا می‌کند. در عرصه داخلی، با وجود پیشرفت‌های چشمگیر در حوزه آموزش، زیرساخت‌ها و توانمندسازی زنان، همچنان چالش‌های ساختاری مانند نبود احزاب سیاسی، انتخابات مردمی و مشارکت محدود اقلیت‌هایی مانند شیعیان در قدرت سیاسی، از ویژگی‌های نظام اجتماعی-سیاسی این کشور به شمار می‌رود.

تاریخ

شواهد باستان‌شناسی در امارات متحدهٔ عربی، از جمله کهن‌ترین گورستان‌های داخلی در جبل بوهایس، حاکی از سکونت انسان از حدود ۱۲۵٬۰۰۰ سال پیش همزمان با مهاجرت از آفریقا و تداوم آن تا دوره‌های نوسنگی و عصر برنز است. این سرزمین که در منابع میان‌رودانی یا سومر و اکد با نام مَگان یا ماکان شناخته می‌شد، در عصر ام النار حدود ۲۶۰۰–۲۰۰۰پ.م. کانون مبادلات تجاری میان تمدن‌های دره سند، دیلمون، بین‌النهرین، ایران و شام بود. پس از آن، در دوره‌های وادی سوق و عصر آهن، نظام‌های آبیاری و کوچ‌نشینی توسعه یافت. در شبه‌جزیرهٔ عربستان شرقی، منطقهٔ امارات امروزی، چند دورهٔ متمایز سکونت انسانی در دوران پیش از اسلام شناسایی شده است: دورهٔ حَفیت (۳۲۰۰–۲۶۰۰پ.م)، فرهنگ ام‌النار (۲۶۰۰–۲۰۰۰پ.م) و تمدن وادی‌سوق (۲۰۰۰–۱۳۰۰پ.م). از حدود ۱۲۰۰پ.م تا ظهور اسلام، این منطقه تحت حاکمیت ایران خصوصاْ حکومت‌های هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان قرار داشت و پس از اسلام نیز در دوره‌های مختلف تاریخی جزئی از خاک ایران به‌شمار می‌آمد. اسلام از طریق نامهٔ پیامبر به حاکمان عمان در سال ۶۳۰م وارد منطقه شد؛ هرچند پس از رحلت پیامبر، ارتدادهایی رخ داد که با نبرد دبا در دورهٔ ابوبکر سرکوب گردید. جلفار یا همان رأس‌الخیمهٔ امروزی به‌عنوان بندری راهبردی در تجارت دریایی خلیج‌فارس ظهور کرد و حضور پرتغالی‌ها از سدهٔ شانزدهم میلادی آغاز شد.

سپس تسلط بریتانیا از سدهٔ نوزدهم با امضای معاهده‌های صلح دریایی در ۱۸۲۰، ۱۸۵۳ و ۱۸۹۲م و حضور بریتانیا در این منطقه تا سال ۱۹۶۷م ادامه داشت تا اینکه دولت انگلستان اعلام کرد نیروهای خود را تا اواخر سال ۱۹۷۱م از شرق سوئز خارج خواهد کرد. پس از خروج نیروهای بریتانیا، شیوخ هفت‌گانه برای تشکیل فدراسیونی از امارات تلاش کردند و در ۲۵ ژانویه ۱۹۶۸م کنفرانسی در دبی برگزار شد که در آن طرح تشکیل فدراسیون امارات عربی متحده به رهبری شیخ زاید بن سلطان و همراهی شیخ راشد بن سعید آل مکتوم، به تصویب رسید. سرانجام، در ۲ دسامبر ۱۹۷۱م، شش امارت ابوظبی، دبی، شارجه، عجمان، ام‌القوین و الفجیره رسماً تأسیس یک کشور مستقل دارای حاکمیت را اعلام نمودند و قانون اساسی موقت آن را تصویب کردند. حدود یک ماه بعد، امارت هفتم با نام رأس‌الخیمه نیز به این اتحادیه پیوست و در ۱۰ فوریه ۱۹۷۲م فدراسیون امارات متحدهٔ عربی را شکل دادند. با کشف نفت در دههٔ ۱۹۶۰م، تحول اقتصادی و زیرساختی شتابانی یافتند.

در دوران پیشااسلامی، منطقه تحت سیطرهٔ شاهنشاهی هخامنشی/ساتراپ مَکا/گدروزیا) و سپس ساسانیان/استان مازون قرار داشت و پس از اسلام، تا پیش از استعمار، پیوندهای تاریخی خود را با ایران و بلوچستان/مکران حفظ کرد که ریشه در نام باستانی مَگان دارد. منابع اسلامی از شکل‌گیری کلیسای نستوری در جزیرهٔ صیر بنی‌یاس در سدهٔ هفتم میلادی و نقش تجاری شهر العین سخن گفته‌اند. در دوران معاصر، امارات با اتکا به درآمدهای نفتی که از دههٔ ۱۹۶۰م به‌دست آورد، زیرساخت‌های مدرن خود را ایجاد کرد و پس از استقلال، به یکی از بازیگران تأثیرگذار منطقه‌ای تبدیل شد؛ هرچند بحران‌هایی مانند همه‌گیری کووید-۱۹ و ادغام نهادهای فدرال را نیز تجربه کرد. امارات در سال ۲۰۲۰م با امضای پیمان توافق ابراهیم، روابط خود را با اسرائیل عادی‌سازی کرد و در فوریهٔ ۲۰۲۱م با موفقیت کاوشگر امید را به مدار مریخ فرستاد و به نخستین کشور عربی دست‌یابنده به این فناوری فضایی مبدل گشت.

ادعاهای امارات متحدهٔ عربی و استدلال‌های ایران در مورد مالکیت جزایر سه‌گانهٔ ایران شامل تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی در خلیج‌فارس، یکی از مهمترین مناقشات ارضی منطقه است. موضع رسمی ایران بر ارائهٔ مستندات تاریخی مبتنی است که نشان می‌دهد این جزایر همواره به ایران تعلق داشته‌اند. بر اساس این مستندات، کشورهای فرانسه، آلمان و بریتانیا در سده‌های ۱۷ و ۱۸م این مسئله را پذیرفته‌اند. با این حال، بریتانیا در آستانهٔ سدهٔ ۲۰م، این جزایر را به امارات متحدهٔ عربی که در آن زمان تحت‌الحمایهٔ بریتانیا بود، واگذار کرد. سرانجام، در سال ۱۹۷۰م، بریتانیا بازگشت این جزایر به ایران را تأیید کرد و عملاً حاکمیت ایران بر آنها را به رسمیت شناخت.

جغرافیا

امارات متحده عربی کشوری با مساحت ۸۳/۶۰۰ كيلومتر مربع است که در نیمکره شمالی و شرقی، در جنوب غربی قاره آسیا در خاورمیانه واقع شده است. از نظر وسعت رتبه ۱۱۵ در دنیا را دارد و ابوظبی پایتخت آن است. از شمال و شمال غربی با خلیج‌فارس و کشور ایران، از سمت شرق با دریای عمان و عمان، از سمت غرب با قطر و عربستان سعودی و از جنوب و جنوب غربی با عمان و عربستان سعودی مرز مشترک دارد. شمالی‌ترین نقطه آن از جنوبی‌ترین بخش سرزمین ایران در تنگه هرمز یعنی جزیره لارک تنها ۳۹ کیلومتر فاصله دارد.

این کشور با قرار گرفتن در کنار خلیج‌فارس و دریای عمان، از موقعیتی راهبردی در نزدیکی تنگهٔ هرمز برخوردار است و از هفت امارت تشکیل شده که بزرگ‌ترین آنها ابوظبی و کوچک‌ترین آنها عجمان است. سرزمین امارات عمدتاً بیابانی و شامل تپه‌های ماسه‌ای و واحه‌هایی با منابع آب زیرزمینی است. بلندترین نقطهٔ آن کوه جبل جایس در رأس‌الخیمه و مهم‌ترین واحه‌های آن لیوا و بریمی هستند. آب‌وهوای این کشور گرم و خشک و بیابانی است و بارندگی کمی دارد، هرچند در مناطق کوهستانی بارش بیشتری رخ می‌دهد. از نظر تنوع زیستی، امارات دارای مناطق بوم‌زمینی متنوعی از جمله جنگل‌های کوهستانی الحجر و نواحی بیابانی ساحلی است. در واحه‌ها درختان خرما، آکاسیا و اکالیپتوس می‌رویند و حیات وحش آن شامل گونه‌هایی مانند تیزشاخ عربی، شتر یک‌کوهانه و پلنگ است که برنامه‌های حفاظتی در جزیرهٔ صیر بنی‌یاس برای بقای آنها اجرا شده است. پهنه‌های آبی خلیج‌فارس و دریای عمان نیز زیستگاه ماهیانی همچون تُن، سوف و کوسه‌هاست.

نام‌گذاری

واژه اِماره در لغت به معنی نشان، نشانه و عمارت است و جمع آن اِمارات است. قبل از تأسیس امارات متحده عربی، این منطقه امارات متصالحه نام داشته ‌است، همچنین امارات ساحل عمان نیز نامیده شده ‌است. نام این کشور، به معنای امیرنشین‌ها یا شیخنشین‌های متحد عربی است. علت نامگذاری این کشور به امارات این است که پس از تشکیل اتحادیه، هفت امارت یا سرزمین تحت حاکمیت یک امیر یا شیخ، شامل ابوظبی، دبی، شارجه، عَجْمان، اُمُّ‌القُوَین، رأس‌الخیمه و فُجَیرَه، این کشور را پایه‌گذاری کردند.

جمعیت

جمعیت کشور امارات متحده عربی در ابتدای سال ۲۰۲۳م به ۱۰/۱۷ میلیون نفر رسیده است. جمعیت امارات در سال ۲۰۲۴م به ۱۲/۵ میلیون نفر رسیده است که نسبت به اوایل سال افزایش چشمگیری داشته و این رشد عمدتاً به افزایش جمعیت ابوظبی مربوط می‌شود. اتباع اماراتی نسبت به سایر ملیت‌ها ۱۱/۴۸٪ معادل ۱/۱۷ میلیون نفر است و ۸۸/۵۲٪ حدود ۹ میلیون نفر را مهاجرین تشکیل می‌دهند. ترکیب جنسیتی جمعیت شامل ۶۸٫۵۸ درصد مرد و ۳۱٫۴۲ درصد زن می‌باشد. گروه سنی ۲۵ تا ۵۴ سال ۶۴/۱۵٪ برابر با ۶/۵۲ میلیون نفر رقم قابل توجهی از جمعیت امارات اعم از بومی و غیربومی است که نشان‌دهندهٔ نیروی کار غالب جوان در حوزه‌های مختلف در این کشور است و عمدتاً از اتباع هند و پاکستان هستند که به دلیل ارزان‌ بودن دستمزد، تقاضای بیشتری برای به‌کارگیری آن‌ها وجود دارد. ایرانیان نیز با ۴۸۰هزار نفر در رتبه پنجم قرار گرفته‌اند و ۴/۷۶ درصد کل جمعیت ساکن امارات را تشکیل می‌دهند. ایرانیان مقیم امارات بر خلاف سایر ملیت‌ها اکثراً به‌صورت غیرگروهی به این کشور مهاجرت کرده‌اند.

امارت‌ها

1. ابوظبی: پایتخت امارات متحده عربی و حاکم آن شیخ محمد بن زاید آل نهیان است. حکومت این امارت دارای ساختاری مستقل با وزارتخانه‌ها و شورای اجرایی است. ابوظبی به طور مداوم در حال توسعه و پیشرفت در زمینه‌های مختلف برای گردشگران و مهاجران است. وضعیت اقتصادی این کشور، شامل صادرات مروارید، تولید و فروش نفت و گاز طبیعی و تولید انرژی خورشیدی است.
2. دبی: دبی، یکی از معروف‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهرهای امارات و مشهور به برج‌ها و آسمان‌خراش‌ها است. از زمان استقرار قبیله بنی‌یاس به رهبری خاندان آل مکتوم اداره می‌شود و حاکم فعلی آن شیخ محمد بن راشد آل مکتوم، نخست‌وزیر و معاون رئیس‌جمهور امارات است. بحارینه، از دیگر قبایل دبی است و مذهب آنان تشیع می‌باشد. اقتصاد دبی با تغییر نهر دبی به مرکز تجاری رونق یافت و با کشف نفت، توسعه زیرساخت‌ها و بانک‌های اسلامی شکل گرفت. همچنین با تنوع‌بخشی به گردشگری و تجارت بین‌المللی، دبی همچنان به شهر طلا معروف است.
3. شارجه: این شهر دارای جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی بسیاری است. حکومت شارجه تحت رهبری شیخ سلطان بن محمد القاسمی اداره می‌شود. ساختار حکومتی شامل مشاغل و بخش‌هایی مانند شورای اجرایی، شورای مشورتی، دیوان‌های امیری و شهرداری است. اقتصاد شارجه یکی از اقتصادهای قوی و در حال رشد امارات متحده عربی است که تنوع زیادی دارد. افزایش مجوزهای کسب و کار خصوصاْ مالکیت خارجی در شارجه باعث جلب توجه و جذب سرمایه‌گذاران بین‌المللی به این امارت است.
4. رأس‌الخیمه: این منطقه تحت حاکمیت محلی با رهبری شیخ سعود بن صقر القاسمی اداره می‌شود. سیستم حکومتی این شهر موروثی است. رأس الخیمه بخشی از ساختار فدرالی امارات است که شامل شورای عالی، شورای وزیران و شورای ملی فدرال می‌شود. وضعیت اقتصادی این منطقه با تمرکز بر صنعت، تجارت و کشاورزی به اقتصاد خود تنوع بخشیده است.
5. عَجْمان: کوچک‌ترین امارت از هفت امارت است و تحت رهبری شیخ حُمَید بن راشد النُعیمی و یک شورای اجرایی اداره می‌شود. افزایش شاخص اعتماد تجاری بیانگر استقبال گسترده فعالان اقتصادی از شرایط رو به رشد این امارت است. بخش املاک و مستغلات به‌عنوان پایدارترین صنعت در این منطقه شناخته می‌شود. جوامع عجمان، ام‌القوین و فجیره، سنتی‌ترین جوامع قبیله‌ای هستند.
6. اُمُّ‌القُوَین: این منطقه توسط دولت محلی به رهبری خانواده شیخ سعود بن راشد المعلا اداره می‌شود. اقتصاد این شهر ترکیبی از فعالیت‌های سنتی مانند ماهیگیری و کشاورزی و برنامه‌های توسعه‌ای مدرن است که در جهت گسترش پایگاه اقتصادی امارت محسوب می‌شوند.
7. فُجَیرَه: امارت فجیره یک سلطنت مطلقه با رهبری شیخ حمد بن محمد الشرقی است. اقتصاد فجیره بر اساس ماهیگیری و کشاورزی استوار است. این امارت دارای موقعیت استراتژیک است. این شهر دارای بندر چندمنظوره‌ای است که بزرگترین شرکت‌های حمل و نقل را جذب می‌کند. مناطق آزاد دبی به ویژه فجیره به جذب سرمایه‌گذاری خارجی در بانکداری، تجارت، بندر و فرودگاه کمک می‌کند.

زبان و دین رسمی

زبان رسمی و اداری امارات، زبان عربی است و به لهجه‌های عربی فصیح و عربی خلیج محاوره می‌شود. از زبان‌های غیربومی این کشور که کاربرد بسیاری دارد می‌توان به فارسی، هندی، اردو، بلوچی، انگلیسی و پشتو اشاره کرد.

اسلام در قرن اول هجری و به فاصله کمی بعد از وفات رسول خداˆ توسط عمرو بن عاص وارد این سرزمین شد. ورود تشیع نیز به کشور امارات به قرن نوزدهم میلادی و همزمان با اوج صنعت صید مروارید و ورود بازرگانان ایرانی و هندی بازمی‌گردد. امروزه مذاهب اسلامی موجود در امارات متحده عربی عبارت از شافعی، حنبلی، مالکی، حنفی، شیعه، اباضی و وهابی است. اباضی‌ و وهابی‌ها در اقلیت مطلق و اکثر مردم پیرو مذهب مالکی هستند. قبلاً فرقه‌های اسماعیلیه و علی‌اللهی نیز در امارات زندگی می‌کردند، ولی این فرقه‌ها با مرور زمان از بین رفته و یا پیروان آن کوچ کردند و یا اینکه مذهب اسلام را پذیرفتند. از این‌رو، اکثریت ساکنان امارات مسلمان و بومیان و مهاجران عرب، سنی و مهاجران ایرانی شیعه هستند.

در سال ۲۰۱۶م از جمعیت این کشور ۸۰٪ سنی، ۱۶٪ شیعه و ۴٪ بقیه مذاهب بودند. در سال ۲۰۲۲م از جمعیت این کشور ۸۳٪ سنی و ۱۷٪ شیعه گزارش شده است. بیشترین تمرکز شیعیان در امارت دبی است و پس از آن در ابوظبی و شارجه قرار دارند. شیعیان به دو دسته بومی از قبیله بحارنه و غیربومی مهاجران ایرانی، هندی، پاکستانی، بحرینی، عراقی، لبنانی و افغانی تقسیم می‌شوند. گروه خوجه اثنی‌عشری با اصالت هندی و پاکستانی نیز از جمله شیعیان مقیم این کشور هستند.

نظام سیاسی

کشور امارات متحده عربی، یک کشور با سیستم سیاسی حکومت مطلقه است که در آن همه امور مستقیماً زیر نظر و اداره سلطان یا شیخ انجام می‌شود. نظام حکومتی این کشور بیش از همه متکی بر سیستم قبیله‌ای و طایفه‌گری است. این اتحادیه از ابتدا با نابرابری بنیادین در توزیع قدرت میان امارت‌های هفت‌گانه مواجه بود؛ به‌گونه‌ای که در شورای عالی امارات، ابوظبی و دبی از حق وتو برخوردارند و این شکاف همواره منشأ رقابت و بحران‌های مکرر بوده است. از زمان تأسیس این کشور، تحولی برای نظارت بر اجرای حکومت وجود نداشته و به تدریج حرکت‌هایی آرام در جهت تحولات سیاسی در این کشور مشاهده می‌شود. امارات تنها کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس است که تاکنون هیچ‌گونه انتخابات مردمی، حتی در سطح شوراهای شهر در آن برگزار نشده است.

تشکیل حزب و گروه سیاسی در کشور امارات ممنوع است. این کشور دارای جمعیت‌ها و باشگاه‌های اجتماعی، هنری، صنفی، فرهنگی و فکری است که بیشترین هم‌گرایی را با سیاست‌های راهبردی و کلان نظام امارات متحده دارند. مجلس ملی فدرال امارات با عضویت چهل نماینده انتصابی از سوی حاکمان بدون داشتن حق قانون‌گذاری و تصویب قوانین، یا حق رد صلاحیت و تأیید وزیران، فقط به‌عنوان نهادی مشورتی عمل می‌کند. شیعیان نیز بدون داشتن هیچ حزبی، از دسترسی به پست‌های کلیدی حکومتی محروم هستند. اداره اوقاف جعفری در دبی، تنها نهاد رسمی مسئول امور مذهبی شیعیان است که در سال ۱۹۷۱م تأسیس شده است. شیعیان برای حل اختلافات شرعی به علمای شیعه رجوع می‌کنند، زیرا دادگاهی برای صدور احکام بر اساس مذهب آنان وجود ندارد.

در تازه‌ترین تحول سیاسی، دولت امارات با پیشنهاد خاندان آل‌مکتوم و محمد بن‌ راشد، حاکم دبی، تغییراتی در کابینه شامل ادغام وزارتخانه‌ها و حرکت به‌سوی دولت الکترونیک و فناوری‌های نوین در چشم‌انداز دو ساله اعمال کرده که نشان‌دهنده رویکرد اصلاحی آرام است.

مناسبات منطقه‌ای خلیج‌فارس

امارات متحده عربی از سال ۲۰۱۰م راهبرد موازنه استراتژیک را در تقابل با ایران کنار گذاشت و رویکرد واقع‌گرایی تهاجمی را با هدف تقویت توان نظامی در مقابل ایران و استفاده مؤثر از نیروی نظامی به‌منظور مهار نفوذ منطقه‌ای ایران در پیش گرفت.

پس از سال ۲۰۱۵م، در جنوب غرب آسیا اتخاذ استراتژی موازنه دور از ساحل آمریکا که برون‌سپاری برخی مسئولیت‌های هژمونیک را به همراه داشت، شرایط جدیدی را در منطقه به وجود آورده است. یکی از پیامدهای مهم این تحولات تغییر الگوهای دوستی و دشمنی و شکل‌گیری ائتلاف‌های جدید امنیتی است که مستقیماْ بر منافع بازیگران مختلف تاثیر می‌گذارد.

در میان کشورهای منطقه، عربستان و امارات به دلیل جایگاه ژئوپلیتیک خود، نقشی کلیدی در همکاری با قدرت‌های فرامنطقه‌ای ایفا می‌کنند. امارات با اجرای راهبردهای متعددی از جمله امضای توافق‌های نظامی با دولت‌های غربی و در اختیار گذاشتن پایگاه‌های نظامی به آن‌ها، مشارکت در توسعه سامانه دفاع موشکی یکپارچه مورد نظر آمریکا در منطقه، گسترش همکاری با ناتو، برگزاری مانورهای مشترک با کشورهای قدرتمند جهان، اعزام نیروهای نظامی به مأموریت‌های بین‌المللی، برگزاری نشست‌های نظامی-امنیتی جهانی، تلاش برای تأمین تجهیزات نظامی راهبردی، متنوع‌سازی منابع خرید تسلیحات، دنبال کردن سیاست خودکفایی در تولید سلاح و تجهیزات نظامی، و مداخله نظامی در بحران‌های منطقه‌ای، به دنبال افزایش نفوذ خود در غرب آسیا و ایفای نقشی فراتر از اندازه و جایگاه واقعی‌اش در عرصه منطقه و جهان است. این کشور با تعیین چشم‌اندازی مبنی بر تبدیل شدن به نخستین قدرت نظامی در خلیج فارس و بهره‌گیری از این توانمندی نظامی برای پیشبرد اهداف سیاسی خود در غرب آسیا، برنامه‌های توسعه نظامی خویش را طراحی کرده است.

مهمترین راهبرد نظامی امارات، وابستگی شدید به آمریکا با استقرار ۱۳۰۰ نظامی در پایگاه الضفره و امضای موافقت‌نامه دفاعی ۱۹۹۶م است. دکترین نظامی این کشور بر سه محور تقابل با ایران، حفظ امنیت عربی و حضور نیابتی در مناقشات منطقه‌ای استوار است. امارات با سرمایه‌گذاری هنگفت روی سامانه‌های پاتریوت و تاد بر اساس قرارداد ۷ میلیارد دلاری در سال ۲۰۱۱م و هزینۀ نظامی دو برابر ایران، به‌دنبال کاهش وابستگی به آمریکا از طریق صنعتی‌سازی است. هرچند امارات با توجه به موقعیت ژئوپلیتیک خود در منطقه‌ای بحرانی و همچنین فقدان عمق راهبردی دچار تهدیدات فزاینده است که حمله نظامی ایران به خود را بزرگ‌ترین تهدید نظامی برای خود می‌داند.

روابط با اسرائیل

پس از انقلاب اسلامی ایران، امارات در جنگ تحمیلی در کنار صدام قرار گرفت و هم‌زمان مسیر پنهان همکاری با اسرائیل را از دهه ۱۹۸۰م آغاز کرد. این روند سرانجام در ۲۳ مرداد ۱۳۹۹ش به عادی‌سازی رسمی روابط با اسرائیل انجامید و امارات به سومین کشور عربی پس از مصر و اردن تبدیل شد که با رژیم صهیونیستی پیمان صلح امضا می‌کند. پیمان ابراهیم در سال ۲۰۲۰م نقطه‌عطف رسمی‌سازی همکاری‌های امنیتی و نظامی دو طرف بود که پیش‌تر به‌صورت پنهان ادامه داشت. این توافق با محوریت تهدیدانگاری نسبت به ایران، زمینه‌ساز شکل‌گیری رژیم امنیتی در حوزه‌های دفاعی، اطلاعاتی و فناوری نظامی شد و ایران به یکی از مهمترین محورهای همکاری دو طرف تبدیل گردید.

پس از امضای توافق ابراهیم، همکاری‌های دفاعی و اطلاعاتی دو طرف به شکل محسوسی افزایش یافت و حوزه‌هایی مانند فناوری‌های نظامی، سامانه‌های دفاعی و امنیت سایبری را در بر گرفت. در جریان جنگ رمضان، اسرائیل سامانه‌های گنبد آهنین را در اختیار امارات قرار داده بود. همچنین گزارش شده که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، با سفر به امارات با محمد بن زاید رئیس امارات به‌صورت محرمانه دیدار کرده است. دیوید بارنی، رئیس سازمان جاسوسی موساد، نیز دو مرتبه به‌طور محرمانه برای هماهنگی‌های مرتبط در طول جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران به کشور امارات سفر کرده است.

این توافق اهداف راهبردی متفاوتی را برای هر یک از طرفین دنبال می‌کرد. امارات با هدف فرار رو به جلو از تهدیدات ناشی از دموکراسی‌سازی منطقه‌ای، نفوذ جریان‌های اسلامی و پیامدهای توافق برجام و همچنین مقابله با نفوذ ایران، ترکیه و روسیه در کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس، به این توافق تن داد. در مقابل، رژیم صهیونیستی از این توافق به دنبال شکستن شوکت فلسطین، گسترش شهرک‌سازی، مشروعیت‌بخشی به قدس به‌عنوان پایتخت و بهره‌مندی از ثروت‌های کلان کشورهای حاشیه خلیج‌فارس در توسعه اقتصادی و صنعتی خود بود. همچمنین تحکیم روابط امارات متحده عربی و رژیم اسرائیل موجب تهدید منافعِ ملی ایران شده و از طریق ایجاد بدبینی و تغییر در موازنه تهدید، بر روابط همسایگی ایران و امارات تأثیر منفی گذاشت.

روابط دوجانبه ایران و امارات

بر اساس برخی منابع، علل شکل‌گیری بی‌اعتمادی و بروز تنش در روابط دوجانبه میان ایران و امارات، موضوعاتی نظیر اختلاف بر سر مالکیت جزایر سه‌گانه، فعالیت‌های هسته‌ای و برنامه موشکی بالستیک ایران، همچنین نگرانی از نفوذ شیعیان ایرانی و تلاش برای برانگیختن احساسات سیاسی آنان در امارات است. در این راستا سیاست کلی امارات در مقابل ایران بر پایه رویکردی دیپلماتیک و مبتنی بر توازن نرم استوار است تا از هرگونه رویارویی مستقیم نظامی یا گرفتار شدن در منازعات نابرابر اجتناب کند.

برون‌دادهای موازنه جدید بر منافع ملی و امنیت منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران عبارتند از:

1. کاهش مداخلات مستقیم آمریکا در حوزه منافع راهبردی ایران، هرچند جایگزین این عدم مداخله لزوماً منطبق با منافع ایران نیست.
2. تداوم نظم امنیتی مدنظر آمریکا در منطقه، علی‌رغم خروج تدریجی و کاهش مداخلات مستقیم این کشور در جنوب غرب آسیا در یک روند میان‌مدت.
3. عدم تمایل قدرت‌های نوظهور به ایجاد تحول اساسی در نظم منطقه به نفع ایران در حوزه مسائل ژئوپلیتیک و امنیتی و حرکت آن‌ها در مسیر جلب توجه کشورهای عربی حوزه خلیج فارس.
4. امکان‌پذیری طرح‌ریزی نظم جدید امنیتی خاورمیانه توسط ایران با مشارکت بازیگران جدید در دوره گذار، علی‌رغم ملاحظات یادشده.
5. قابلیت بالاتر بازیگران نوظهوری نظیر هند، چین، روسیه، کره جنوبی و ژاپن نسبت به آمریکا در حفظ و برقراری ثبات و امنیت در جنوب غرب آسیا و سطحی از عملگرایی آن‌ها به دلیل وابستگی به نفت و منابع این منطقه.

نظام اجتماعی

نظام اجتماعی این کشور و جهت‌گیری حاکمان آن، با وجود تنوع قبیله‌ای، تحت تأثیر فرهنگ عربی، ارزش‌های اسلامی و آداب و رسوم قبیله‌ای قرار دارد.

آداب اجتماعی

در راستای رفتارهای روزمره و تعاملات مردم این کشور، فرهنگ امارات بر پایه احترام، ادب و مهمان‌نوازی عربی شکل گرفته است. مردم بومی امارات برخوردی محترمانه، گرم و مؤدبانه دارند و ارتباطات اجتماعی بر پایه ارزش‌های اسلامی است. بر اساس قوانین تماس فیزیکی و حضور جمعی بین مردان و زنان در اماکن عمومی با یکدیگر ممنوع است. خوردن و آشامیدن در اماکن عمومی در ماه رمضان از نظر فرهنگی و قانونی ناپسند است. در مقابل، رعایت احترام و شئونات اجتماعی از سوی مهاجران، باعث ایجاد روابط دوستانه و فرصت‌های بهتر شغلی و اجتماعی می‌شود. ایرانیان سنی‌مذهب موجود در امارات متحده عربی از موقعیت اجتماعی بهتری نسبت به ایرانیان شیعه برخوردارند. بیش‌تر ایرانیانی که به تابعیت امارات درآمده‌اند، سنی‌مذهب هستند. ایرانیان شیعه‌ای که موفق به گرفتن تابعیت امارات شده‌اند غالباً تظاهر به سنی‌مذهب بودن می‌نمایند و از حضور در محافل شیعیان در حد امکان دوری می‌ورزند. ارتباط شیعیان با غیرشیعیان نیز مسالمت‌آمیز قلمداد می‌شود.

زنان

در دهه‌های اخیر تلاش برای ارتقای جایگاه زنان که همواره با تبعیض‌های جنسیتی روبرو بودند، به‌صورت چشمگیر افزایش یافته و از اولویت‌های جامعه بین‌المللی به شمار می‌رود. زنان اماراتی امروزه در دانشگاه‌ها، شرکت‌ها، نهادهای دولتی و حتی پارلمان نقش فعال دارند و دولت امارات برنامه‌های گسترده‌ای برای توانمندسازی آنها اجرا کرده است. برای مهاجران زن نیز، امنیت بالا و قوانین حمایتی باعث شده امارات یکی از بهترین کشورها برای زندگی و کار محسوب شود. بر اساس آمار، زنان با ۳۴/۶٪، مشارکت در نیروی کار در سال ۲۰۲۴م و تشکیل ۷۰٪ فارغ‌التحصیلان دانشگاهی، جایگاه برجسته‌ای در عرصه آموزش و اشتغال دارند. با وجود این دستاوردها، زنان در نظام سیاسی استبدادی امارات با محدودیت مواجه‌اند؛ به‌گونه‌ای که از ۹ زن حاضر در مجلس مشورتی، تنها یک نفر انتخاب شده و هشت نفر انتصابی هستند. بر اساس گزارش مجمع جهانی اقتصاد در سال ۲۰۱۸م، امارات در شاخص شکاف جنسیتی از ۱۴۹ کشور در رتبه ۱۲۱ قرار دارد و مرکز حقوق بشر امارات از نادیده‌گرفتن توصیه‌های کمیته رفع تبعیض علیه زنان و ناپدیدشدگی اجباری زنان مدافع حقوق بشر خبر داده است. موانعی نظیر نبود قانون مشخص درباره خشونت خانگی، ازدواج‌های سنتی و داخل قبیله‌ای، چندهمسری و برون‌همسری به‌معنای ازدواج با مردی غیراماراتی، داشتن رضایت همسر برای اشتغال زنان متاهل و قاچاق زنان، از چالش‌های جدی زنان اماراتی محسوب می‌شوند. گزارش‌ها نشان می‌دهد که دولت امارات در راستای جلب سرمایه‌گذاری خارجی، دستیابی به شاخص‌های توسعه پایدار و هماهنگی با افکار عمومی جهانی، به‌تدریج تغییرات دموکراتیک و اصلاحات حقوق بشری را دنبال می‌کند که این امر به گسترش روابط سیاسی و اقتصادی امارات با کشورهای غربی کمک شایانی خواهد کرد.

انجمن زنان امارات به‌سرپرستی شیخه فاطمه بنت مبارک از دهه ۱۹۷۰م فعالیت خود را برای توانمندسازی زنان آغاز کرد. هدف از تأسیس این مؤسسه تکریم و افزایش مشارکت اجتماعی زنان، فعال‌تر کردن آنان در خدمت به وطن و برنامه‌‌‌های متنوع دیگری است. زنان ۱۸٪ از کل کارآفرینان در امارات متحده عربی را تشکیل می‌دهند و ۴۸/۸٪ در سمت مدیر اجرایی هستند. در حالی که ۶۱/۴٪ به‌صورت انفرادی صاحب مشاغل خود هستند. قابل توجه است که ۷۷/۶٪ از مشاغل تحت مالکیت زنان توسط زنان زیر ۴۰ سال مدیریت می‌شود. این فرآیند نشان از نقش مهم زنان جوان در تقویت اقتصاد ملی است. همچنین در نیمه نخست سال ۲۰۲۴م، بیش از ۲۰۰۰ کسب‌وکار جدید توسط زنان تاجر اماراتی ایجاد و ثبت شده است.

خانواده

خانواده در فرهنگ در این کشور جایگاهی مقدس دارد؛ پیوند خانوادگی و احترام به والدین از ارزش‌های محوری است. امارات متحده عربی با نامگذاری سال ۲۰۲۶م به‌عنوان سال خانواده، مجموعه‌ای از سیاست‌های هماهنگ را در حوزه اشتغال، رفاه و حقوق خانواده در سطح امارت‌ها و دولت فدرال به اجرا گذاشته است. این سیاست‌ها شامل اصلاح قوانین منابع انسانی، گسترش مرخصی‌های خانوادگی، تسهیل دورکاری، حمایت هدفمند از مادران شاغل و بازنگری در قوانین مدنی خانواده می‌شود. امارت عجمان با تصویب قانون جامع منابع انسانی، امکان ساعات کاری شناور، دورکاری و مرخصی‌های زایمان، پدرانه، ازدواج، مراقبت از کودک و سوگواری را برای کارکنان دولتی فراهم کرده است. دبی و شارجه نیز به‌ترتیب مرخصی ازدواج ۱۰ روزه و ۸ روزه با حقوق کامل برای کارکنان دولتی خود در نظر گرفته‌اند. ابوظبی با تصویب قانون مدنی خانواده در سال ۲۰۲۱م، چارچوب حقوقی سکولار برای غیرمسلمانان شامل ثبت ازدواج مدنی، طلاق بدون اثبات تقصیر و حقوق برابر حضانت را ایجاد کرده است. در سطح فدرال، اصلاحات قانون کار، ۵ روز مرخصی والدینی با حقوق برای همه والدین شاغل و اصلاحات قانون احوال شخصیه، افزایش سن حضانت تا ۱۸ سال و حقوق برابر والدین در سفر با فرزندان را به همراه داشته است. این تحولات نشان‌دهنده بازتعریف نقش دولت در حمایت نهادی از خانواده و انطباق با تحولات سبک زندگی مدرن در امارات متحده عربی است.

ازدواج و طلاق

بر اساس نتایج یک نظرسنجی، هزینه‌های بالای ازدواج، مهریه، تأمین مسکن، تغییر سنت‌ها و استقلال زوج‌های جوان، تمایل مردان به ازدواج با زنان خارجی و بالاترین نرخ طلاق، کاهش نقش خانواده‌ها در تربیت و آموزش کودکان در به عهده گرفتن مسؤلیت‌های اجتماعی و دوستی‌های طولانی‌مدت به سبک غربی مهمترین عامل افزایش سن ازدواج و دوری از ازدواج است که به اختلافات پس از ازدواج در امارات می‌انجامد.

در عربستان بیش از ۵۷ هزار مورد طلاق در نیمه اول ۲۰۲۵م ذکر شده و در قطر، کویت و امارات متحده عربی نیز روند صعودی مشابهی ثبت شده است. ۴ هزار و ۵۵۴ مورد طلاق در امارات در سال ۲۰۱۹م، به ثبت رسیده است. خیانت زناشویی و تمایل مردان به ارتباط با همسر دیگر، عدم تفاهم و سازش، عدم گفتگو، شرایط مالی، عدم علاقه به انجام وظایف خود به‌عنوان همسر و مادر، خشونت خانوادگی، دخالت خویشاوندان همسر، نازایی و اختلاف در فرهنگ‌ها، آداب و و رفتار‌ها از جمله دلایل طلاق در امارات است. همچنین برای طلاق در امارات، یک تبعه ایرانی تابع قوانین این کشور محسوب شده و باید مطابق قوانین امارات متحده عربی و قانون ایران اقدام کند. ترتیب انجام این دو فرآیند تفاوتی ندارد، اما تکمیل هر دوی آنها الزامی است.

فرزندآوری

کشورهای آسیای غربی با فاصله طولانی و از دوره ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵م به باروری زیرسطح جانشینی رسیده‌اند و تا دوره ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹م، ۵۰٪ کشورهای این منطقه از جمله امارات ان مسئله را تجربه کردند. نرخ باروری امارات که در سال ۲۰۱۲م حدود ۵٫۴ فرزند بود، در سال ۲۰۲۲م به ۱٫۴۹ فرزند کاهش یافت.

نظام آموزشی

برنامه‌های آموزشی مدارس دولتی در امارات متحده عربی بر اساس ارزش‌ها و اهداف توسعه این کشور تدوین می‌شوند. زبان اصلی آموزش در این مدارس، عربی است و زبان انگلیسی به‌عنوان زبان دوم در نظام آموزشی مورد استفاده است. در کنار مدارس دولتی، مدارس خصوصی نیز فعال هستند که بسیاری از آنها در سطح بین‌المللی اعتبار بالایی دارند. دانش‌آموزان اماراتی می‌توانند به صورت رایگان در مدارس دولتی ثبت‌نام کنند، در حالی که ثبت‌نام در مدارس خصوصی و غیرانتفاعی مستلزم پرداخت هزینه‌ای است که بسته به مدرسه متفاوت می‌باشد. مدارس خصوصی در امارات تابع ۳ نوع‌ نظام آموزشی ازجمله نظام آموزشی منطبق بر نظام آموزشی‌ کشورهای مقیم، نظام آموزشی امارات و نظام آموزشی ویژه هستند.

در برنامه اصلاحی نظام آموزش و پرورش این کشور، روش‌های تعاملی یادگیری جایگزین رویه‌های پیشین شده و آموزش زبان انگلیسی با دروسی مانند ریاضی و علوم تلفیق گردیده است. بر اساس این برنامه، تحصیل در مقاطع ابتدایی و متوسطه تا پایان کلاس نهم اجباری است و این مدل جهانی شامل فرآیندی چهارمرحله‌ای به مدت ۱۴ سال است. موضوعاتی مانند اهمیت فناوری اطلاعات در نظام آموزشی، فعالیت‌های کنگره آموزش و پرورش ابوظبی، شورای آموزش و پرورش دبی و تأثیرپذیری امارات از روش‌های آموزشی رایج در غرب نیز از دیگر محورهای مورد توجه در این نظام به شمار می‌روند. همچنین دو مدرسه شیعی به نام مدرسه امام صادق برای آموزش کودکان شیعه تأسیس شده است.

تأسیس دانشگاه زاید در سال ۱۹۹۸م به‌عنوان مرکز تخصصی آموزش زنان، گام مهمی در ارتقای جایگاه آنان محسوب می‌شود که امروزه به پردیس‌هایی برای مردان و زنان گسترش یافته است. بر اساس آخرین رتبه‌بندی جهانی QS در سال ۲۰۲۷م، که آن را به یکی از معتبرترین نظام‌های ارزیابی دانشگاهی تبدیل کرده است، ده دانشگاه برتر امارات متحده عربی به این شرح هستند. دانشگاه خلیفه در رتبه نخست و در جایگاه ۱۴۷ جهان، دانشگاه امارات متحده عربی در رتبه ۲۱۷ جهان، دانشگاه آمریکایی شارجه در رتبه ۲۵۸، دانشگاه شارجه در رتبه ۲۸۳، دانشگاه ابوظبی در رتبه ۳۴۸، دانشگاه عجمان در رتبه ۳۹۷، دانشگاه العین در رتبه ۵۵۹، دانشگاه زاید در رتبه ۵۸۸، دانشگاه آمریکایی رأس‌الخیمه در رتبه ۶۰۸ و دانشگاه کانادایی دبی در رتبه ۶۱۶ جهان جای گرفته‌اند.

رسانه‌

رسانه‌های امارات متحده عربی عمدتاً در مالکیت دولت یا گروه‌های نزدیک به آن هستند و روزنامه‌های روزانه‌ای چون الخلیج، منتشرشده در شارجه، الاتحاد وابسته به گروه ابوظبی، خلیج تایمز و نشریات انگلیسی‌زبان تأثیرگذاری چون گلف تودی و نشنال را شامل می‌شود. این بخش، هم‌زمان با پیشرفت‌های چشمگیر اقتصادی، شاهد رشد قابل‌توجهی نیز بوده، به‌گونه‌ای که در سال ۲۰۲۵م درآمد صنعت سینما از مرز ۷۳۴ میلیون درهم فراتر رفته و بخش بازی‌های دیجیتال نیز به درآمدی بالغ بر ۲.۷ میلیارد درهم دست یافته است. خبرگزاری وام (WAM) در سال ۲۰۲۱م سرویس خبری خود را به زبان عبری راه‌اندازی کرده که در راستای روابط تازه با اسرائیل صورت گرفته است.

چارچوب نظارتی حاکم بر این حوزه به‌شدت تحت کنترل دولت قرار دارد و سازمان ملی رسانه که در سال ۲۰۲۵م جایگزین نهادهای پیشین شده است، بر تمامی فعالیت‌های رسانه‌ای از جمله محتوای دیجیتال و مناطق آزاد نظارت کرده و قانون جرایم سایبری، هرگونه محتوای منتقدانه یا مغایر با ارزش‌های ملی و امنیت را پیگرد قانونی می‌کند. همچنین بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، در این فضای نظارتی سختگیرانه، امارات اولین کشور عرب‌زبان شد که حداقل سن استفاده از رسانه‌های اجتماعی را تعیین می‌کند. بر اساس این قانون، کودکان زیر ۱۵ سال از ایجاد یا استفاده از هرگونه حساب کاربری در پلتفرم‌های اجتماعی منع شده‌اند. همچنین چاپ نشریه نسیم برای ساکنان ایرانی شیعه‌مذهب و کتابخانه‌ای با ده هزار جلد کتاب در مسجد امام حسین از فعالیت‌های فرهنگی شیعیان به شمار می‌آید.

بهداشت و سلامت

واحدهای اجرایی و نیروی انسانی حوزه سلامت در وزارت سلامت امارات متحده عربی، برای ارائه خدمات درمانی از سه دسته امکانات اختصاصی وزارتخانه، امکانات وابسته به سایر سازمان‌های دولتی و حمایتی و همچنین امکانات بخش خصوصی بهره می‌برند. بهره‌گیری از خدمات پزشکی خصوصی و گسترش ظرفیت‌های این بخش، با هدف تأمین مطلوب خدمات سلامت برای شهروندان و در راستای سیاست‌های دولت فدرال، بر اساس قوانین فدرال درباره خدمات پزشکی خصوصی، خدمات دارویی، تأسیس مؤسسات داروسازی، داروخانه‌های خصوصی و مراکز درمانی غیردولتی صورت می‌گیرد. بر اساس آمار توزیع داروسازان و دندانپزشکان در مناطق پزشکی امارات در سال ۲۰۰۴م، بیشترین درصد داروسازان شاغل در وزارت سلامت به ترتیب در امارت دبی، ابوظبی و شارجه مستقر هستند. دندانپزشکان نیز به ترتیب در امارت ابوظبی، دبی، شارجه و منطقه العین فعالیت می‌کنند. استقرار مراکز درمانی اختصاصی وابسته به سایر سازمان‌های دولتی و حمایتی غیرتابعه وزارت سلامت در امارت ابوظبی، دبی، منطقه پزشکی العین و منطقه پزشکی الغربیه، و همچنین اشتغال و اسکان ۳۵۱ داروساز و ۲۷۱ دندانپزشک در این مراکز، موجب افزایش تعداد نیروهای متخصص در این امارت‌ها شده است. از جمله خدمات تخصصی پزشکی موفق، می‌توان به آزمایشگاه‌های تخصصی باروری در بیمارستان توأم در منطقه پزشکی العین اشاره کرد که شامل انجام حدود ۱۰۰ مورد باروری و زایمان موفق از طریق روش آزمایشگاهی در سال ۱۹۹۹م است. همچنین مرکز مطالعه تومورها در همین بیمارستان، با پذیرش مراجعانی از خارج از امارات، از دیگر خدمات تخصصی مؤثر در این حوزه به شمار می‌رود.

ورزش

ورزش ملی امارات فوتبال است که با حمایت امیران و وجود باشگاه‌ها و سه تیم مطرحی همچون الاهلی، الجزیره و العین فعالیت می‌کند. ورزش‌های سنتی نظیر شترسواری، شاهین‌بازی، اسب‌دوانی، دوو، غواصی آزاد، سالوکی، تیراندازی، گاوبازی و مسابقه قایق‌های بادبانی نیز از میراث بادیه‌نشینی و سنتی حفظ شده و مورد حمایت حکومت قرار دارند.

نظام فرهنگی

حجاب و پوشش

یکی از مهمترین شاخصه‌های فرهنگی امارات متحده عربی، حجاب، پوشش و لباس مردم است. این کشور مانند سایر کشورهای مسلمان استانداردهای خاصی را برای پوشش وضع کرده است و مردان و زنان باید در جامعه حجاب و پوشش تعیین‌شده داشته باشند که در هر مکانی به میزان و چگونگی آن اشاره شده است. پوشش بسته به هر امارت کمی تفاوت دارد و پوشش زنان در دبی از شارجه یا عجمان آزادتر است. جین بریستل رایز، انسان‌شناس و استاد دانشگاه زاید، در کتاب خود با عنوان زنان اماراتی، نسل تغییر در سال ۲۰۱۰م اشاره کرده است که عبا در کشورهای حاشیه خلیج‌فارس، فراتر از یک پوشش ساده، نمادی از هویت و ملیت محسوب می‌شود. زنان اماراتی از حدود یک دهه پیش، به‌تدریج به استفاده از عباهای روشن‌تر روی آورده‌اند و در طراحی آن خلاقیت و نوآوری چشمگیری از خود نشان داده‌اند.

مساجد و مراکز مذهبی

۴ هزار و ۸۱۸ مسجد ساخته شده در امارات متحده عربی از بُعد طراحی و معماری در ردیف زیباترین مساجد مسلمانان جهان است. براساس آمار رسمی یک هزار و ۴۱۸ مسجد در دبی، ۲ هزار و ۲۸۹ مسجد در شهر ابوظبی و ۶۰۰ مسجد نیز در شهر شارجه قرار گرفته است. در میان این مساجد، مسجد عظیم شیخ زاید آل نهیان، بزرگترین مسجد این کشور و هشتمین مسجد بزرگ جهان است که با بزرگترین فرش جهان که توسط علی خالقی، هنرمند ایرانی طراحی و در ایران بافته شده،‌ مفروش شده است. مهمترین مساجد شیعیان نیز شامل مسجد امام علی، مسجد امام حسین، مسجد الزهرا، مسجد الرسول، مسجد العین، حسینیه لاری‌های دبی و حسینیه گِراشی‌ها است. مسجد امام حسین در دبی که با پیگیری نماینده رهبر جمهوری اسلامی ایران ساخته شده، از مهمترین مراکز فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی شیعیان به شمار می‌آید.

در سال ۲۰۲۳م، مجموعه‌ای بین‌المللی و نمادین با نام مجتمع ادیان ابراهیمی در جزیره السعدیات در ابوظبی، افتتاح شد. این مجموعه که با هدف ترویج همزیستی و گفت‌وگوی ادیان توحیدی و نمادی از رویکرد چندفرهنگی و تساهل‌گرایانه امارات در پذیرش پیروان ادیان مختلف به شمار می‌رود، شامل سه عبادتگاه مجزا برای سه دین بزرگ همچون مسجد امام احمد الطیب مخصوص مسلمانان، کلیسای سنت فرانسیس مخصوص مسیحیان و کنیسه موسی‌ بن‌ میمون مخصوص یهودیان است. این سه ساختمان با معماری مدرن و همتراز در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند؛ به‌گونه‌ای که مسجد در سمت چپ، کلیسا در سمت راست و کنیسه در میان آن‌ها واقع شده است. در این میان بسیاری از تصمیم امارات در افتتاح کنیسه یهودیان کنار خانه ابراهیمی انتقاد کرده‌اند.

آیین‌ها

شیعیان امارات در فعالیت‌های مذهبی خود از آزادی نسبی برخوردارند. مراسم عزاداری محرم، اقامه نماز جمعه با خواندن دو خطبه عربی و فارسی، برقراری جلسات قرائت قرآن، دعاهای کمیل و ندبه و نیز برگزاری مراسم اعیاد و سوگواری اهل‌بیت از جمله آیین‌های مذهبی شیعیان است. در تیرماه سال ۱۴۰۳ش، عزاداران حسینی در دبی با محدودیت‌هایی برای برگزاری مراسم خود مواجه شده‌اند. برای ورود به مسجد امام حسین در دبی، از عزاداران کارت شناسایی مطالبه شده و مشخصات آنها ثبت گردید. همچنین نمازگزاران در نماز جمعه این هفته نیز ملزم به عبور از محل‌های مشخصی شده‌اند که مشخصاتشان ثبت و ضبط شده است. در سال ۱۳۸۸ش نیز امارات محدودیت‌هایی برای عزاداران حسینی ایجاد کرده و در ارائه ویزا به مداحان و وعاظ مشکلاتی به وجود آورده بود.

گزارش‌ها حاکی از آن است که پیش‌تر نیز امارات محدودیت‌هایی

تفاوت‌ فرهنگی-اجتماعی بین امارات و ایران

جنبه فرهنگی-اجتماعی	امارات	ایران
روابط اجتماعی	رسمی‌تر، همراه با احترام و آداب مذهبی	صمیمی، گفت‌وگو محور و عاطفی
پوشش	سنتی اسلامی همراه با دشداشه و عبایه با پذیرش سبک مدرن در شهرها	متنوع و ترکیب سنتی و مدرن
نقش زنان	پیشرو و تحت حمایت دولت در حوزه‌های مدیریتی و اجتماعی	فعال در تحصیل و کار ولی با محدودیت‌های فرهنگی
ارزش‌های اصلی	احترام، قانون‌مداری، نظم و کار گروهی	مهمان‌نوازی، خانواده، دین و ادب
زبان و ارتباط	عربی خلیجی با کاربرد گسترده انگلیسی در محیط‌های کاری	فارسی با واژگان عربی و ترکی

امارات متحده عربی در حمایت از تصوف

این کشور با بهره‌گیری از نظریه قدرت مولد، حمایت مالی و سیاسی از شبکه‌های صوفیانه و شخصیت‌های برجسته دینی، کنترل جریان تصوف را در دست گرفت و از آن به‌عنوان ابزاری مکمل برای مداخلات نظامی و نفوذ منطقه‌ای خود استفاده کرد. این پروژه با هدف مقابله با اسلام‌گرایی سیاسی و تقویت روابط با ایالات متحده طراحی شد. پس از حادثه ۱۱ سپتامبر و همزمان با اوج‌گیری انقلاب‌های عربی، امارات در سه دوره متوالی تدارک، تقابل و تثبیت به اجرای این پروژه پرداخت.

در دوره تدارک در بین سال‌های ۱۹۹۰-۲۰۰۱م، زیرساخت‌های نهادی و شبکه‌های صوفیانه سازماندهی شد. در دوره تقابل در حدود ۲۰۰۱-۲۰۱۱)م، با حمایت از جریان‌های صوفی و برگزاری کنفرانس‌هایی مانند گروزنی، به مقابله با اسلام‌گرایان سیاسی پرداخت. در دوره تثبیت ۲۰۱۱م به بعد، با وجود رکود نسبی، شبکه‌ها و امکانات این پروژه برای فعال‌سازی مجدد در آینده حفظ شده‌اند. این پروژه در دوران اوج انقلاب‌های عربی به موفقیت‌هایی دست یافت، اما با فروکش کردن این موج، دچار رکود شده است، هرچند زیرساخت‌های آن همچنان برای فعال‌سازی مجدد در آینده حفظ شده‌اند.

نظام اقتصادی

غالباْ شکل ارتباطات بین مردم در این کشور برحسب نیازهای اقتصادی تعریف می‌شود. بازار کار امارات متحده عربی بسیار متنوع است و شامل مشاغل پردرآمد در حوزه‌های مالی، فناوری اطلاعات، پزشکی، مهندسی و نیروی هوایی تا مشاغل خدماتی و کارگری می‌شود. دولت امارات حداقل یا حداکثر حقوقی برای کارکنان خود تعیین نکرده است و میزان درآمد بر اساس عقد قراردادهای کاری و توانایی مذاکره افراد برای متقاعد کردن کارفرمایشان تعیین می‌شود. شیعیان به دلیل حضور قاطع در بخش اقتصاد، به‌عنوان اقلیت ساده شناخته می‌شوند. شغل بیشتر آنان تجارت و بازرگانی است و برخی نیز به کشاورزی و کارهای ساده مشغول هستند. امارات یکی از پایگاه‌های مهم تأمین بیت‌المال مرجعیت شیعه است و تاجران و بازرگانان بزرگ شیعه در آن مستقر هستند.

امارات ابوظبی و دوبی به علت ذخایر عظیم نفتی و مرکزیت تجاری از موقعیت ممتازی در سطح فدراسیون برخوردار هستند. شاخص‌هایی مانند رشد تولید ناخالص داخلی، درآمدهای تجاری غیرنفتی، گردشگری و جذب سرمایه‌های خارجی و بزرگ بین‌المللی، رشد شاخص توسعه انسانی، کارآفرینی و تکنولوژی‌های صنعتی، نرخ پایین بیکاری در توسعه اقتصادی این کشور مؤثر هستند. همچنین افزایش کار برای مهاجران، توسعه مشاغل برای جوانان، سرعت ادغام با اقتصاد جهانی ضمن توجه به ارتقای استانداردهای رفاه اجتماعی و کاهش آن نسبت تبعیض جنسیتی بین زنان و مردان از جمله اصلی‌ترین و مهمترین دلایل پیشرفت امارات متحده عربی در حوزه توسعه انسانی است.

بر اساس روابط بین جمهوری اسلامی ایران و امارات متحده عربی، این دو کشور اگرچه در حوزه سیاسی دارای اختلاف‌نظرهایی هستند، اما تلاش کرده‌اند تا با استفاده از دیپلماسی اقتصادی، منافع ملی خود را در چارچوب همکاری‌های اقتصادی، تجاری و سرمایه‌گذاری دنبال کنند. امارات متحده عربی همواره جزو ۵ شریک اصلی تجاری ایران و به طور اخص شریک دوم تجاری ایران است. مهمترین دلایل این همکاری اقتصادی عبارت از امارات به‌عنوان گلوگاه و ایستگاهی برای صادرات مجدد کالاهای ایرانی، حضور گسترده تجار ایرانی و ثبت شرکت‌های اقتصادی در امارات، سرمایه‌گذاری ایران در این کشور، نیاز متقابل اقتصادی دو کشور به یکدیگر، بهره‌مندی امارات از دورزدن تحریم‌های ایران و همچنین ادامه همکاری دبی با ایران علی‌رغم مخالفت‌های ابوظبی است. هرچند، سیاست اقتصادی امارات مبتنی بر وابستگی متقابل نامتقارن با ایران، زمینه‌ساز کنشگری تهاجمی این کشور شده و هم‌زمان آن را در معرض ریسک تعرفه‌های احتمالی آمریکا قرار داده است.

تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر شیعیان امارات

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، موجی از شور و احساسات مسلمانان منطقه را فراگرفت و شیعیان امارات نیز از این امر مستثنا نبودند. حاکمان امارات با احساس خطر، محدودیت‌هایی را بر شیعیان اعمال کردند و از نفوذ آنان در مشاغل حساس کشوری و لشکری خودداری نمودند. شیعیان با وجود آنکه ایران را قبله‌گاه خود می‌دانند، به دلیل حساسیت‌های وهابیان موجود در دستگاه حاکم، از نزدیکی به نهادهای رسمی جمهوری اسلامی ایران خودداری می‌ورزند. ایرانیان مهاجر زیر ذره‌بین مقامات مذهبی امارات قرار دارند و در صورت انجام فعالیت‌های مذهبی حساسیت‌برانگیز، اقامت آنان تمدید نمی‌شود.

سازمان روحانیت شیعیان

شیعیان امارات عموماً از مراجع تقلید نجف به ویژه سیدعلی سیستانی تقلید می‌کنند. کمبود روحانیان جامع‌الشرایط و باکفایت در امارات مشهود است. نمایندگی مقام رهبری در امارات با انتصاب امام جمعه دبی و نماینده در این کشور فعال است. سیدمحمود مدنی بجستانی که در سال ۱۳۹۵ش به ایران بازگشت، سیدعلی شاهچراغی و سیدمرتضی کشمیری به‌عنوان نماینده سیدعلی خامنه‌ای از جمله شخصیت‌های برجسته روحانی شیعیان در این کشور محسوب می‌شوند.

چالش‌ها و محدودیت‌های شیعیان

نبود روحانی جامع و عالم، کمبود مراکز فرهنگی، هنری، آموزشی و ورزشی ویژه شیعیان و هم‌چنین کمبود صندوق‌های قرض‌الحسنه و مؤسسات خیریه غیرانتفاعی، نبود دادگاه بر اساس مذهب جعفری، ممنوعیت فعالیت‌های سیاسی و تشکیلات صنفی و همچنین عدم اختصاص بودجه دولتی برای مساجد و حسینیه‌های شیعیان اشاره کرد. دولت امارات هیچ کمک مالی به مساجد شیعه ندارد، در حالی که مبالغ چشمگیری برای ساخت و تجهیز مساجد اهل‌سنت اختصاص داده است. همچنین سیاست پاکسازی امارات از شیعیان با اخراج هزاران شیعه از عراق، لبنان، افغانستان، پاکستان و هند در سال‌های اخیر، از دیگر چالش‌های جدی این اقلیت مذهبی به شمار می‌آید.

جنگ رمضان و همکاری با آمریکا و اسرائیل

وزارت خارجه امارات متحده عربی در واکنش به حملات ایران به پایگاه‌های آمریکایی و منافع آمریکا در این کشور، سفارت خود در تهران را تعطیل و تمام دیپلمات‌های خود را به ابوظبی فراخواند. کشورهای عربی از جمله امارات، علاوه بر اجازه دادن به ایالات متحده آمریکا برای استفاده از خاک و آسمان خود به‌منظور حمله به ایران، از حملات آمریکا علیه ایران نیز حمایت و با آن همراهیِ فعالانه و جدی داشتند. به گزارش برخی خبرگزاری‌ها امارات متحده عربی از روزهای اولیه جنگ علیه ایران ده‌ها حمله هوایی علیه ایران انجام داد. در زمان آتش‌بس میان ایران و آمریکا در اوایل آوریل، نیرو‌های اماراتی یک پالایشگاه را در جزیره لاوان ایران در خلیج‌فارس هدف قرار دادند. همچنین بقایای پهبادهای منهم‌شده از نوع وینگ لونگ سعودی-اماراتی است که یک پهپاد چینی در اختیار این کشورها محسوب می‌شود و در جنگ رمضان علیه ایران استفاده شده است. ایران نزد سازمان ملل در نامه‌ای به دبیرکل و رئیس شورای امنیت خواستار پرداخت غرامت از بحرین، عربستان، قطر، اردن و از جمله امارات به‌خاطر نقش و مشارکت آنها در جنگ علیه ایران شد.

پیامدهای جنگ رمضان

ايران ثابت کرد كه حتی در فضای جنگ نابرابر و ناهمتراز، از متحدين خود حمايت به عمل آورده و اين امر نشانه‌های متفاوتی از سياست آمريكا نسبت به كشورهای حوزه‌خليج‌فارس را نشان می‌دهد. پیامدهای مستقیم یا غیرمستقیم تنش‌های ایجادشده در جریان جنگ رمضان و همراهی امارات با جبهه مخالف ایران، عمدتاً در پنج سطح قابل دسته‌بندی است.

1. پیامدهای انسانی، اجتماعی و فرهنگی: اخراج، بازداشت و مصادره اموال شیعیان و ائمه جماعات و فعالان فرهنگی مساجد و حسینیه‌ها در کشورهای حاشیه خلیج‌فارس، اخراج و دستگیری به‌دلیل صرف داشتن تصویر سیدعلی خامنه‌ای در گوشی تلفن همراه یا واکنش به حملات علیه ایران، اخراج اتباع پاکستانی شیعه و سنی و همچنین تعطیلی هفت مدرسه ایرانی در کویت و امارات و اخراج بیش از ۲۵۰۰ دانش‌آموز ایرانی از امارت، مخالفت با ایران با توجه به نقش باورهای مذهبی در تفاوت رویکردهای کشورهای عربی نسبت به جنگ رمضان.
2. پیامدهای اقتصادی و مالی: سقوط بازارهای مالی جهانی در ۱۰ شرکت بزرگ اماراتی، افزایش قیمت نفت برنت از ۷۰ به ۱۱۹ دلار و افزایش ۳۰ تا ۵۰ درصدی بنزین و گازوئیل به‌دلیل مسدود شدن تنگه هرمز، حذف بیش از ۵۰۰ میلیون بشکه نفت از بازار جهانی به‌عنوان بزرگترین اختلال عرضه انرژی در تاریخ، افزایش قیمت مواد وابسته به نفت مانند سوخت هواپیما، پلاستیک، کودهای شیمیایی و مواد غذایی، اختلال در حمل‌ونقل هوایی، افزایش قیمت بلیط و لغو پروازها، اختلال در کشتیرانی خلیج‌فارس و اختلال در زنجیره تأمین کالاها با وجود بسته بودن تنگه هرمز، هشدار صندوق بین‌المللی پول درباره خطر رکود جهانی.
3. پیامدهای سیاسی و حقوقی: درخواست غرامت ایران از سازمان ملل علیه پنج کشورِ امارات، بحرین، عربستان، قطر و اردن، تضعیف اعتماد کشورهای منطقه به آمریکا به‌عنوان متحدی قابل اعتماد در نتیجۀ مقاومت ایران، تردید عربستان در ادامه مسیر عادی‌سازی با اسرائیل بر اساس پیمان ابراهیم، تغییر در روایت‌های رسانه‌ای به‌منظور اثرگذاری بر افکار عمومی و نفرت‌پراکنی بر علیه ایران از طریق جعل هویت اتباع کشورهای عربی منطقه به‌صورت هماهنگ.
4. پیامدهای ژئوپلیتیکی و منطقه‌ای: بازتعریف توازن قدرت در غرب آسیا و تثبیت ایران به‌عنوان قدرت نوظهور، قدرتمندشدن ارتش سودان در مقابله با نیروهای واکنش سریع (RSF) با توجه به تمرکز امارات متحده عربی به‌عنوان حامی اصلی شورشیان بر جنگ رمضان، افزایش انتقاد از آمریکا و کشورهای بزرگ دنیا بر کشورهای عربی به دلیل میزبانی پایگاه‌های آمریکایی در این کشورها و عدم سود از این جریان، خروج امارات از اوپک و اوپک پلاس، متوقف شدن پروژه‌های کریدور اقتصادی هند-اسرائیل از طریق امارات و عربستان، ارائه مسیرهای جایگزین زمینی توسط پاکستان و ترکیه برای شکست محاصره دریایی، احتمال بازنگری چین در کریدور یک کمربند-یک جاده و هند در کریدور جنوب به شمال.
5. پیامدهای نظامی و راهبردی: همکاری نظامی با آمریکا از جمله استقرار جنگنده‌های اف-۲۲ و سامانه‌های تاد در پایگاه الضفره، گسترش روابط پنهان و آشکار با رژیم صهیونیستی، همکاری اطلاعاتی و سایبری با اسرائیل علیه ایران در جنگ رمضان، حملات به زیرساخت‌های نفتی امارات مانند خط لوله حبشان-فجیره، اعلام ایران مبنی بر تلقی امارات به‌عنوان پایگاه متخاصم و تهدید به پاسخ قاطع، خروج امارات از اوپک، ایجاد اختلاف با عربستان سعودی بر سر پرونده‌های منطقه‌ای، چالش در روابط با همسایگان عربی، قرار گرفتن امنیت و ثبات اقتصادی امارات در معرض ریسک‌های جدی، تداوم تعریف دولت ابوظبی از این رویکرد در چارچوب منافع ملی.

منابع

• «آشنایی با کشور امارات متحده عربی». مجمع جهانی شیعه‌شناسی. دریافت‌شده در ۲ تیر ۱۴۰۵.
• «آشنایی با ورزش‌های سنتی امارات». دیار رنت. ۱۹ شهریور ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• آقاملایی، نجمه (۱۳۹۰). «بررسی و تحلیل بازتاب‌های سیاسی-فضایی ساخت جزایر مصنوعی امارات متحده عربی در خلیج فارس». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
• ابن‌اثیر، علی‌بن‌محمد (۱۳۶۷). الکامل فی التاریخ. قم: اعلمی.
• ابن سیدالناس، ابوالفتح محمد بن‌محمد (۱۴۰۶). عیون الاثر فی فنون المغازی و الشمائل و السیر. بیروت: مؤسسهٔ عزالدین.
• اخوت، وحید (۱۴۰۳). «بررسی جایگاه امارات متحده عربی در پروژه حمایت از تصوف در خاورمیانه پس از یازده سپتامبر (2001-2020)». صُحُف. یکم (یک): ۶۳–۸۶.
• «اذعان ۲ مقام آمریکایی به ارسال گنبد آهنین از اسرائیل برای امارات». خبرگزاری فارس. ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• ارزانی، حبیب‌رضا؛ کشاورز، زهرا سادات (۱۳۹۵). «شیعیان امارات متحده عربی». مطالعات ایرانی. چهاردهم (پنجاه و چهار): ۶۳–۹۴.
• «اعتراف روبیو: امارات و کویت در جنگ علیه ایران فعالانه همکاری می‌کنند». خبرگزاری تسنیم. ۱۲ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• اعتضادپور، ناهید (۱۳۸۵). «خدمات سلامت در امارات متحد عربی». تأمین اجتماعی. هشتم (سه و چهار): ۲۹۵–۳۱۵.
• «اعمال محدودیت برای عزاداران حسینی (ع) در امارات؛ تکرار وقایع 88». تابناک. ۲۳ تیر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
• «افتتاح اولین کنیسه در ابوظبی در میان انتقادات گسترده!». شبکه العالم. ۲۹ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «افتتاح عبادتگاه مشترک اسلامی، مسیحی و یهودی در امارات». عصر ایران. ۲۹ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «افزایش بی‌سابقه طلاق در امارات عربی متحده». خبرگزاری صدا و سیما. ۱۸ بهمن ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «افزایش هزینه‌ها مهم‌ترین عامل بالارفتن سن ازدواج در امارات است». ایرنا. ۱۱ دی ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «امارات متحده عربی کشوری با ۵ هزار مسجد توریستی + تصاویر». خبرگزاری فارس. ۲۱ آبان ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «امارات متحده عربی چگونه تأسیس شد؟». فرارو. ۱۲ آذر ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲ تیر ۱۴۰۵.
• «امارات؛ شریک تجاری همیشگی ایران/حرکت به سمت تجارت ۴۰ میلیارد دلاری». خبرگزاری مهر. ۲۲ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۵ تیر ۱۴۰۵.
• «امارات سفارت خود در ایران را بست». خبرگزاری تسنیم. ۱۰ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ تیر ۱۴۰۵.
• «امارات مخفیانه به حملات اسرائیل و آمریکا به ایران پیوست/ حمله به «جزیره لاوان» کار امارات بود». تابناک. ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «امارات هم وارد چرخه محدودیت شبکه‌های اجتماعی شد». ایسنا. ۲۹ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• امامزاده شوشتری، سیدعلی؛ نواب، سیدابوالحسن؛ شریعتمداری، حمیدرضا (۱۴۰۱). «بررسی الگوی ارتباطی شیعیان امارات متحده عربی در تعامل با جامعه غالب». شیعه‌پژوهی. نهم (بیست و سوم): ۶۵–۸۵.
• «اولین سند عملیات آفندی امارات و عربستان علیه ایران». خبرگزاری فارس. ۱۳ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «با فرهنگ و رسوم مردم دبی آشنا شوید». آژانس ستاره ونک. ۲۷ تیر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «بازآرایی موازنه قدرت در غرب آسیا؛ از تقویت جایگاه ایران تا افول سیاسی نتانیاهو». ایرنا. ۳۱ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «بررسی توافق امارات متحده عربی و رژیم صهیونیستی». مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی. ۲۴ شهریور ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «بررسی رویکرد تحولی حقوق زنان در استراتژی‌های توسعه ای امارات متحده عربی». سیویلیکا. ۱۸ شهریور ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «برنامه ویژه امارات برای حمایت از ازدواج و فرزندآوری در «سال خانواده»». مسیر اقتصاد. ۲ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• بی‌نام (۱۳۷۵). «آموزش و پرورش در کشورهای دیگر: نظام آموزش و پرورش در امارات متحده عربی». رشد معلم. پانزدهم (صد و بیست و چهار): ۲۴–۲۶.
• «پاسخ عربستان به طرح خبرساز ترامپ بعد از توافق با ایران/ بن‌سلمان شرط گذاشت». روزنامه دنیای اقتصاد. ۴ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «پایداری افزایش قیمت‌های سوخت، مواد غذایی و پروازها در جهان». خبرگزاری تسنیم. ۲۶ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• ترابی، فاطمه؛ فراش خیالو، نورالدین (۱۳۹۹). «بررسی و مقایسه روند کاهش باروری در کشورهای آسیایی با استفاده از تحلیل پیشینه واقعه». مطالعات راهبردی زنان. بیست و سوم (نود): ۷–۳۷.
• «ترکیب جمعیت امارات درابتدای سال 2023» (PDF). وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران. دریافت‌شده در ۳ تیر ۱۴۰۵.
• ««ترند طلاق»؛ معضل تازه کشورهای خلیج فارس و افزایش چشمگیر نرخ طلاق در این کشورها». شفقنا. ۲۳ مرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «تعطیلی 7 مدرسه ایرانی در امارات و کویت». نورنیوز. ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «توافق ابراهیم؛ خروج همکاری‌های امنیتی امارات و اسرائیل از سایه». ایرنا. ۱۲ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «توهم «اسپارتای کوچک» در میدان بزرگان؛ چرا بازی ابوظبی به بن‌بست رسید؟». خبرگزاری خانه ملت. ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «تهدید ترامپ علیه شرکای تجاری ایران چقدر عملی است؟ / هند و امارات هدف تنبیه‌های آمریکا قرار می‌گیرند». خبر آنلاین. ۲ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ تیر ۱۴۰۵.
• جالینوسی، احمد؛ رستمی، طیبه (۱۳۹۵). «بررسی دلایل سیاسی و تاریخی ادعاهای امارات متحده عربی و استدلال ایران در مورد مالکیت ایران بر جزایر سه‌گانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی». مطالعات خلیج‌فارس. دوم (سه): ۷۶–۸۹.
• «جریمه ۲۰۰ هزار درهمی امارات برای منتشرکنندگان ویدئوی انفجارها». شفقنا. ۱۳ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «جغرافیای جهان تشیع». دانشگاه ادیان و مذاهب. ۲۶ دی ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۳ تیر ۱۴۰۵.
• «جنگ ایران چگونه تورم و رکود جهانی را شعله‌ور می‌کند؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «جنگ رمضان و پیامدهای آن». روزنامه شرق - مگ‌ایران. موسوی، سیدحسین. ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «چرایی تغییرات سیاسی در کابینه دولت امارات متحده عربی / ماجراجویی‌های نظامی ابوظبی و دردسرهای امنیتی برای دبی». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۵ تیر ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۵ تیر ۱۴۰۵.
• حنفی، علی (۱۴۰۴). «تحلیل زمانی-مکانی اقلیم نظامی کشور امارات متحده عربی». پژوهشنامه علوم دفاعی. پنجم (یکم): ۹۰–۱۱۲.
• خسروی، مصطفی (۱۳۹۷). «عوامل مؤثر بر همکاری اقتصادی و واگرایی سیاسی جمهوری اسلامی ایران و امارات عربی متحده». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز، دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
• «خشم و نگرانی از افشای سفر جنجالی محرمانه نتانیاهو به امارات». ایرنا. ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «خلاصه‌ای از مهم‌ترین تحولات در کشور امارات». گوتوتی آر. ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲ تیر ۱۴۰۵.
• «در مورد توافق اسرائیل و امارات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید». تابناک. ۲۳ مرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «درآمد مشاغل مختلف در امارات چقدر است؟». حامی مهاجر. ۲۴ مهر ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «درخواست غرامت ایران از کشورهایی که در جنگ رمضان نقش داشتند». خبرگزاری فارس. ۲۵ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «دلیل مهم استفاده آمریکایی‌ها از پایگاه در کشورهای عربی برای شلیک به ایران». همشهری آنلاین. ۲۳ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۲). لغت‌نامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
• «رنکینگ جهانی QS». گوتوتی آر. ۳ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «روایت رسانه عربی از جنگ رسانه‌ای امارات ضد ایران همزمان با تجاوز آمریکا و اسرائیل». ایرنا. ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «رویترز: ۵۰روز جنگ ۵۰میلیارد دلار به بازار نفت جهان ضربه زد». خبرگزاری تسنیم. ۲۹ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «زمینه‌ها، فرایند و پیامدهای جنگ رمضان». مرکز مطالعات آمریکا. ۲۰ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱ بهمن ۱۴۰۴.
• «زنان امارات در دوران گذار». همشهری آنلاین. ۵ آذر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «زندگینامه شیخ زاید| بنیانگذار امارات». ایلنا. ۲۷ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «سرکوب و اخراج مذهبی در کشورهای حاشیه خلیج فارس به بهانه جنگ». خبرگزاری دانشجو. ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «سفرهای مخفیانه رئیس موساد به امارات در طول جنگ». تابناک. ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «سقوط آزاد ارزش سهام ۱۰ شرکت بزرگ اماراتی پس از جنگ رمضان». خبرگزاری فارس. ۲۷ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «سیاست و حکومت در امارات عربی متحده». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. ۲۰ شهریور ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۵ تیر ۱۴۰۵.
• «سیاسی، تاریخچه امارات، اطلاعات کلی درباره امارات». سفارت جمهوری اسلامی ایران ابوظبی. دریافت‌شده در ۳ تیر ۱۴۰۵.
• «شبه‌نظامیان سودانی چگونه قدرت گرفته‌اند؟». روزنامه دنیای اقتصاد. ۷ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱ بهمن ۱۴۰۴.
• «شغل‌های پردرآمد در دبی + درآمد ۲۰۲۶». نیووی. ۲۶ تیر ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «شهرهای امارات». نیووی. ۳۰ تیر ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۳ تیر ۱۴۰۵.
• «طلاق در امارات». دادنیک. ۱۱ آذر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
• عباسی، مجید؛ چهارمحالی اصفهانی، مرضیه (۱۴۰۳). «روابط امارات متحده عربی با رژیم اسرائیل در پرتو قرارداد ابراهیم و تاًثیر آن بر روابط همسایگی با جمهوری اسلامی ایران». پژوهشنامه روابط جهانی. یکم (دو): ۱۲۱–۱۴۶.
• عبیدیان، محمدرضا؛ مرزبانی، فروزان (۱۴۰۳). «شاخص‌های مؤثر در توسعه اقتصادی امارات متحده عربی و گذر از رکود اقتصادی ناشی از بحران کرونا». مطالعات اقتصاد سیاسی بین‌الملل. هفتم (دو): ۹۷–۱۱۶.
• «عربستان از حملات مخفیانه امارات به ایران شکایت دارد». ایسنا. ۹ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «کارآفرینان زن در امارات متحده عربی / سهم زنان در نیروی کار افزایش یافت». تجارت نیوز. ۱۲ شهریور ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• کوهکن، علیرضا؛ مختاری، مجید (۱۴۰۳). «نقش اقتصاد و روابط تجاری دوجانبه در سیاست خارجی امارات متحده عربی در قبال جمهوری اسلامی ایران از 1992 تا 2022». سیاست خارجی. سی و هستم (یک): ۸۷–۱۱۴.
• «محرمانه/ روزنامه نشنال». ایرنا. ۳۰ اردیبهشت ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «مروری بر تاریخچه چالش‌های سیاسی و امنیتی امارات متحده عربی». مرکز اسناد انقلاب اسلامی. ۱۰ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• مظفری، مهدی (۱۳۵۷). امارات خلیج فارس، پژوهش اقتصادی، سیاسی و اجتماعی. ترجمهٔ مهدی مظفری. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی. شابک ۹۷۸۶۰۰۵۸۸۰۰۷۶.
• موسوی کردمیری، سیدحسین؛ سیمبر، رضا (۱۴۰۳). «دیپلماسی اقتصادی ایران و امارات متحده عربی: تحلیلی بر تعاملات دوجانبه (2023-2015)». تعاملات دیپلماتیک. دوم (هفت): ۷۷–۱۳۲.
• «مهم‌ترین مطالب روزنامه‌های امارات». ایرنا. ۵ آذر ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «مهم‌ترین راهبردهای نظامی و دفاعی امارات». مرکز بین‌المللی مطالعات صلح. ۱۳ اسفند ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• میرفخرایی، سیدحسن (۱۴۰۳). «سیاست نگاه به شرق امارات متحده عربی در بستر تحول موازنه قوای منطقه ای پس از ۲۰۱۵». پژوهش‌های بین‌الملل. چهاردهم (یک): ۱۷۱–۱۹۰.
• «نرخ باروری امارات که در ۲۰۱۲ حدود ۵٫۴ فرزند بود». Facebook · ایرانیان امارات. دریافت‌شده در ۲ تیر ۱۴۰۵.
• «نقش و جایگاه زنان در امارات متحده عربی، بیم‌ها و امیدها». مرکز بین‌المللی مطالعات صلح. ۲ شهریور ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «نگاهداری: حتی متحدان آمریکا هم فهمیدند که این کشور قابل اعتماد نیست». خبرگزاری مهر. ۲۰ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «نگاهی به نظام آموزشی کشور امارات متحده عربی». دفتر انتشارات و فناوری آموزشی. ۹ آبان ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «نگاهی بر مساجد امارات متحده عربی». ایکنا. ۴ تیر ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «نمایندگان امارات در لیگ قهرمانان مشخص شدند/ الاهلی در جام باشگاه‌های جهان». خبرگزاری مهر. ۴ خرداد ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «واکاوی رفتار دولت‌های عربی در «نبرد رمضان»». سخن تاریخ. ۴ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «وضعیت سیاسی و اقتصادی و جایگاه ایرانیان در امارات». مرکز بین‌المللی مطالعات صلح. ۶ آذر ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۵ تیر ۱۴۰۵.
• هدایتی، محمدرضا؛ پورشیرمحمدی، امیر (۱۴۰۳). «استراتژی نظامی امارات متحده عربی و تأثیر آن بر امنیت دفاعی - نظامی جمهوری اسلامی ایران در منطقه خلیج فارس». آفاق امنیت. هفدهم (شصت و پنج): ۱۴۳–۱۷۹.
• «هشدار صندوق بین‌المللی پول دربارهٔ رکود اقتصاد جهانی در صورت تشدید تنش‌ها». ایرنا. ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «یک مقام اماراتی تشکیل احزاب سیاسی در کشورش را منتفی دانست». ایرنا. ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۵ تیر ۱۴۰۵.
• «۲۵۰۰ دانش آموز ایرانی در امارات اخراج شدند». خبرگزاری مهر. ۲۸ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «۱۳ مانع تجارت با شریک دوم». روزنامه دنیای اقتصاد. ۱۲ بهمن ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۵ تیر ۱۴۰۵.
• «734 میلیون درهم إیرادات السینما فی الإمارات». الهیئة الوطنیة للإعلام (به العربية). ۱۶ ژوئن ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• «۶ زخم عمیق بر پیکر رژیم آمریکا و کرنش نسبت به ملت ایران». ایرنا. ۱۹ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
• Abed, Ibrahim; Hellyer, Peter (2001). United Arab Emirates: A New Perspective (به انگلیسی). London: Trident Press Ltd.
• "UAE state-news agency WAM launches service in Hebrew". arabnews (به انگلیسی). 7 April 2021. Retrieved 28 June 2026.
• Carter, Robert Andrew and et.al (2020). "The rise and ruin of a medieval port town: A reconsideration of the development of Julfar". Arabian Archaeology and Epigraphy (به انگلیسی).
• "European Interest in Ras Al Khaimah". Department of Antiquities and Museums (به انگلیسی). 2021. Retrieved 4 July 2026.
• Bretzke, K and et.al (2026). "Evidence from Buhais Rockshelter for human settlement in Arabia between 60,000 and 16,000 years ago". Nature Communications (به انگلیسی).