بخارادوزی

بخارادوزی؛ دوخت نقوش روی پارچه با نخ گلدوزی.

بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی و از شاخه‌های صنایع‌دستی تزیینی‌ـ‌کاربردی ایرانی است که خاستگاه آن به منطقهٔ بخارا در ازبکستان نسبت داده می‌شود. این هنر دستی با بهره‌گیری از نخ و سوزن بر روی پارچه‌های ساده اجرا می‌شود و در طول تاریخ، در میان اقوام ایرانی و ترک رواج داشته است. بخارادوزی در دوره‌های سلجوقی، تیموری، صفوی و قاجار، دستخوش تحولاتی در شیوهٔ اجرا، نقوش و کاربرد شده و امروزه به‌عنوان بخشی از میراث صنایع‌دستی، در برخی مناطق تولید می‌شود.

تعریف بخارادوزی

در بخارادوزی به‌عنوان یکی از انواع رودوزی‌های سنتی و صنایع دستی تزیینی‌کاربردی، پارچه‌های ساده با نخ و سوزن به پارچه‌هایی با طرح‌های زیبا و رنگی تبدیل می‌شوند که به ظرافت، دقت و وقت زیاد نیاز دارد. اغلب پارچه‌های مورد استفاده برای بخارادوزی شامل کتان، چلوار، ابریشم، تافته و پارچۀ پشمی است. مبدأ این هنر، شهر بخارا در ازبکستان است؛ چراکه در این شهر ابریشم و پنبه تولید می‌شده و محصول آن به‌قدری زیاد بوده که از آن هنر بخارادوزی را ابداع کرده‌اند.

تاریخچه

بخارادوزی یکی از قدیمی‌ترین سوزن‌دوزی‌ها در میان اقوام ترک و ایرانی ساکن آسیای مرکزی است. به‌گفته برخی منابع، این نوع سوزن­‌دوزی تاریخ مشخصی ندارد ولی در دورۀ سلجوقی از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در موزه‌های جهان دیده می‌شود. قدیمی‌ترین نمونۀ بخارادوزی مربوط به دورۀ تیموری است که سفیر اسپانیا در سفرنامۀ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی، اشاره‌ای به آن می‌کند. در دورهٔ تیموری، هنر بخارادوزی گسترش یافت و بخارادوزان این دوره موفق شدند که آن را بر روی پارچهٔ تافته و به‌صورت دو رو اجرا کنند.

در دورهٔ صفویه، بخارادوزی به‌عنوان یکی از هنرهای رایج و دارای تنوع شناخته می‌شد و در تزیین پوشاک و منسوجات، به‌ویژه در میان طبقات درباری و اشراف، کاربرد داشت. در دورهٔ قاجار، تغییراتی در طرح‌ها و نقش‌پردازی‌های این هنر متناسب با سلیقهٔ رایج آن دوره ایجاد شد. امروزه این هنر در شهرهایی مانند تهران احیا شده است.

مراحل و طراحی‌های بخارادوزی

مراحل اجرای بخارادوزی شامل آماده‌سازی و رنگ‌آمیزی پارچه، طرح‌اندازی نقش‌ها، دوخت تزئینات و در نهایت اتصال و تکمیل قطعات پارچه است. نقوش و طرح‌های بخارادوز عبارتند از: نقوش هندسی، گل‌های اناری، شاه‌عباسی، میخک، گل گلدان، گل‌ و بته، لچک و ترنج، گل‌های حاشیه‌ای، طره‌ای و نیم‌طره‌ای، برگ‌های چتایی، افسری، تاکی، بته‌جقه‌ای، گل‌های سیبی، ساعتی، جناقی، بازوبندی، شجری، بند رومی و نقوش شمسه‌ای.

انواع بخارادوزی

بخارادوزی با توجه به اندازه و کاربرد، در انواع مختلفی شناخته می‌شود. از جمله آنها سوزنی است که در ابعاد تقریبی ۲۷۰×۱۸۰ سانتی‌متر تهیه می‌شود و به‌عنوان بخشی از جهیزیه، معمولاً پس از مراسم عروسی بر دیوار روبه‌روی ورودی نصب می‌گردد و با نقوشی مانند گل، ماه و ستاره تزئین می‌شود. نوع دیگر بخارادوزی نیم‌سوزنی نام گرفته که در اندازه‌ای کوچک‌تر تولید و به‌عنوان روتختی یا دیوارکوب استفاده می‌شود. مدالیون نوع دیگری از بخارادوزی است که با نقوش هندسی بزرگ، عمدتاً به رنگ قرمز، دوخته می‌شود. بولین‌پوش نوعی سایه‌بان است که در مراسم عروسی استفاده و سپس روی بالش عروس و داماد قرار داده می‌شود. سجاده نوع دیگر بخارادوزی است که با نقش محراب برای استفادهٔ عبادی دوخته می‌شوند و بخش‌هایی از آن‌ها بدون سوزن‌دوزی باقی می‌ماند. چُویشب نوعی روتختی است که در جهیزیه به‌کار می‌رود و از نظر ترکیب نقوش با جانماز شباهت دارد، اما فاقد نقش محراب است. علاوه بر این، نمونه‌هایی مانند گهواره‌پوش، کرسی‌پوش، طاقچه‌پوش، خلعت آینه و تاشکیز برای کاربردهای روزمر تولید می‌شوند. تاشکیز دیوارکوبی است که توسط قزاق‌ها و قرقیزها تهیه می‌شود و معمولاً به‌صورت ناتمام دوخته شده و در فضای ورودی نصب می‌شد تا نمادی از آرزوی زندگی طولانی و بادوام برای زوجین باشد.

انواع سبک‌های بخارادوزی

سبک‌های بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است. شهر بخارا به‌دلیل حضور طوایف گوناگون از جمله تاجیک‌ها، ازبک‌ها و یهودیان دارای طیف وسیع‌تری از نقوش بخارادوزی نسبت به سایر مناطق است. از سوی دیگر، نورعطا شهری باستانی در ازبکستان با اکثریت جمعیت تاجیک، در بخارادوزی، شهرت خود را مدیون نقش‌های گل‌دسته‌های بزرگ است. پسکند واقع در استان تاشکند به‌استفاده از نقوش بزرگ آسمانی شامل ماه، ستاره و خورشید می‌پردازد که عمدتاً با رنگ قرمز روی پارچه‌های بزرگ سوزن‌دوزی می‌شود. سمرقند دومین شهر بزرگ ازبکستان، نقوش گیاهی متنوعی به‌ویژه گل رز را به‌نمایش می‌گذارد. در تاشکند دو دسته طرح اصلی مشاهده می‌شود: یکی طرح آسمان و فلک که با دایره‌های بزرگ قرمز رنگ مشخص می‌شود و دیگری نقوش گل‌دار که نماد خوشحالی و آرزوی داشتن خانواده‌ای پرجمعیت برای عروس است.

نقوش بخارادوزی به‌روش قلاب‌دوزی در شهر سبز، اجرا می‌شود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را به‌کار می‌برند. همچنین قوم لاکای از طوایف ترک‌تبار ازبک، با ترکیب تکنیک‌های دوخت ترکمن با روش‌های ازبکستان و شمال افغانستان، آثاری منحصربه‌فرد خلق می‌کنند. سوزن‌دوزی‌های یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند منورا (شمعدان هفت‌شاخه) است. در دوران حاکمیت شوروی هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون داس و چکش و ستارۀ پنج پر جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط‌‌ نوشته‌های روی سوزن‌دوزی‌ها از رسم‌الخط فارسی به روسی تغییر یافت که درنهایت، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.

راهکارهای درآمدزایی از بخارادوزی

بخارادوزی در برخی زمینه‌ها به‌عنوان منبع درآمد برای هنرمندان استفاده می‌شود. فروش آثار تولیدشده در نمایشگاه‌ها و بازارهای صنایع‌دستی، برگزاری کارگاه‌ها و دوره‌های آموزشی حضوری یا آنلاین و همکاری با طراحان مد و دکوراسیون داخلی از جمله شیوه‌های گزارش‌شده برای عرضه و بهره‌برداری اقتصادی از این هنر هستند. این فعالیت‌ها امکان تولید آثار سفارشی و انتقال مهارت‌ها به علاقه‌مندان را فراهم می‌کنند و به حضور بخارادوزی در بازار صنایع‌دستی کمک می‌کنند.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صدا‌وسیما، تاریخ درج مطلب: 3 اسفند 1399ش.
• «آشنایی با هنر بخارادوزی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
• «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
• «بخارادوزی شیوۀ ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع، تاریخ درج مطلب: 26 آبان 1397ش.
• «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما، 12 مهر 1401ش.
• «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
• «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1403ش.