اوقات فراغت زنان

اوقات فراغت زنان؛ فرصت‌های فراغت و تفریح زنان.

اوقات فراغت زنان

پادکست مقاله | 🡇 noicon

اوقات فراغت زنان، فرصتی برای انتقال عناصر فرهنگی و تقویت انسجام و نشاط اجتماعی است. چگونگی گذراندن این زمان‌ها و بهره‌گیری از این فرصت‌ها به شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه بستگی داشته و کیفیت استفادۀ مطلوب از آن، در بهبود کیفیت زندگی اجتماعی زنان تأثیرگذار است.

مفهوم‌­شناسی

فراغت در لغت به معنای آسودگی و رهایی از کار و شغل است و در اصطلاح به زمان آزاد از کار و فعالیت‌های روزمره گفته می‌شود؛ یعنی فرصتی که پس‌از پایان دادن به وظایف و مشغله‌های شغلی باقی می‌ماند و معمولاً با مفاهیمی چون سرگرمی و تفریح همراه است. بااین‌حال، فراغت را نباید با بیکاری یا فقدان فعالیت یکی دانست. فعالیت‌های اوقات فراغت نه از روی نیاز مالی یا اجبار، بلکه با انگیزه‌ای درونی و برای ارضای خواست شخصی صورت می‌گیرند و گاه در همین زمان، بیشترین انرژی و خلاقیت انسان به کار گرفته می‌شود که نتیجه‌ای با کیفیت بالا به همراه دارد. زمان، فضا و فعالیت، سه عامل کلیدی در چگونگی گذران اوقات فراغت به‌شمار می‌روند.

اوقات فراغت زنان در ایران

پیشینه

در دوران گذشته، به‌ویژه زمانی که بیشتر جمعیت ایران کشاورز بودند، زنان تنها در مناسبت‌هایی همچون نوروز، اعیاد دینی، عزاداری‌های محرم یا رویدادهای خانوادگی مانند عروسی، تولد نوزاد و مرگ فرصت می‌یافتند تا دست از کار روزمره بردارند. در این دوره، رفتن به زیارت، عزاداری، روضه، تعزیه و قبرستان، از شکل‌های رایج و پسندیدهٔ اجتماعی برای گذران اوقات فراغت زنان بود که متأثر از دین و مذهب شکل می‌گرفت. در ساعت‌های استراحت روزانه نیز فراوان‌ترین شکل گذران اوقات فراغت، یک‌جا نشستن و گپ‌زدن با خانواده و دوستان بود. اما امروزه اوقات فراغت زنان در ایران، دستخوش تحولات چشم‌گیری شده است و بخش مهمی از آن به فعالیت‌های بدنی برای تناسب اندام و نیز سرگرمی با محتوای اینترنت و گوشی‌های هوشمند اختصاص پیدا کرده است.

تحولات تاریخی

در دوران صفویه و قاجاریه، الگوی گذران اوقات فراغت زنان براساس طبقهٔ اجتماعی تفاوت می‌یافت. زنان طبقهٔ بالا که وظیفهٔ خانه‌داری و بچه‌داری را بر عهده نداشتند، به هنرهایی چون نقاشی، موسیقی و خطاطی مشغول می‌شدند و زنان طبقات متوسط نیز بیشتر به مهمانی‌های زنانه سرگرم می‌شدند. در این دوره، فضاهای تفریحی زنان عمدتاً به حضور در بازار، جشن‌ها و عزاداری‌های عمومی، اماکن زیارتی و مذهبی، مجالس روضه‌خوانی یا قرائت قرآن، و حضور در طبیعت به‌ویژه در روزهایی مثل سیزده‌به‌در محدود می‌شد. پس‌از انقلاب مشروطه، با ایجاد کارخانجات و ادارات مختلف، مرز بین کار و فراغت پررنگ‌تر شد و در شهرهای بزرگ، رفتن به رستوران، سینما و تئاتر در اوقات فراغت رایج شد. بااین‌حال، بسیاری از زنان ایرانی همچنان با مشکل کمبود فرصت برای فراغت مواجه‌ هستند و بیشترین وقت خود را صرف نگهداری و مراقبت از دیگران و کار خانگی، هم‌زمان با استفاده از رسانه‌های جمعی، می‌کنند.

تحولات معاصر

امروزه فضاهای تفریحی در ایران به سه دستهٔ مردانه-زنانه، منحصراً مردانه و منحصراً زنانه تقسیم می‌شوند. تحولات عصر حاضر در عرصهٔ فراغت زنان شامل پدیده‌هایی چون لژ خانوادگی در رستوران‌ها، پارک‌ها و فضای سبز مخصوص بانوان، رستوران‌ها و کافی‌شاپ‌ها، ورزشگاه‌ها و سالن‌های ورزشی، فضاهای بازی در آموزشگاه‌ها، دانشگاه‌ها و مدارس، و فضاهای فرهنگی مانند سالن‌های کنسرت، تئاتر، سینما، کتابخانه، فرهنگسرا، بازارها و مراکز خرید است. این تحولات از یک‌سو حاکی از تفکیک جنسیتی فضاهای اوقات فراغت و از سوی دیگر نشان‌دهندهٔ گسترش امکانات و بهبود وضعیت زنان در این عرصه است.

پرونده:اوقات-فراغت-زنان1.jpg

تاسیس پارک‌های مخصوص بانوان حاکی از تحولات در اوقات فراغت است

رویکردها

در برخی رویکردهای نظری، اوقات فراغت به‌عنوان دنباله‌ای بر کار تعریف می‌شود؛ بااین‌حال، به‌دلیل نقش فزایندهٔ آن در جوامع مدرن، امروزه فراغت به‌عنوان پدیده‌ای مستقل و شایستهٔ مطالعهٔ جدی مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت این پدیده به حدی است که به‌عنوان یکی از ارکان اصلی سبک زندگی مدرن، در طبقه‌بندی اقشار جامعه نیز کاربرد یافته است. جامعه‌شناسان با بهره‌گیری از شاخص‌های تفریحی و عادت‌واره‌های مصرفی مانند نوع موسیقی، انتخاب رستوران‌ها یا سبک‌های ورزشی مورد علاقه، به تحلیل و طبقه‌بندی افراد و فرهنگ آن‌ها می‌پردازند. مفاهیمی نظیر فرهنگ توده‌ای عامه‌پسند در برابر فرهنگ والای نخبگانی نیز برآمده از همین رهیافت طبقه‌بندی است.

گئورگ زیمل، جامعه‌شناس آلمانی، نخستین نظریه‌پردازی بود که به ارتباط میان فراغت و مصرف توجه کرد. در ادامه، اندیشمندان فمینیست با تمرکز بر تفاوت معنای فراغت برای زنان و مردان، بر این نکته تأکید ورزیدند که در بسیاری از تعاریف رایج، جایگاه زنان نادیده گرفته می‌شود. در میان جریان‌های فمینیستی، برخی رویکردها فراغت را ابزاری برای بازتولید نظام پدرسالاری و تشدید سلطهٔ مردان بر زنان می‌دانند. در نقطهٔ مقابل، فمینیست‌های لیبرال بر این باورند که سیاست‌گذاری فرهنگی و ورزشی باید زمینه‌ساز ایجاد فرصت‌های برابر برای هر دو جنس باشد.

رویکرد اسلامی

برخی از دین‌پژوهان با استناد به ادلهٔ عقلی و نقلی، معتقدند که آموزه‌های اسلامی نه‌تنها با بهره‌مندی زنان از اوقات فراغت مخالفتی ندارند، بلکه همگان (زنان و مردان) را به اختصاص بخشی از عمر به تفریح و فراغت از کار تشویق می‌کنند. در این دیدگاه، فراغت به‌عنوان پاسخی به نیاز فطری و غریزی انسان یا ضرورتی برآمده از زیستِ اجتماعی، امری مقبول و مطلوب شمرده می‌شود. به ادعای این پژوهشگران، شواهد متعددی در متون دینی، سیرهٔ پیشوایان دین، عرفِ رایج نزد فقیهان و نیز آرای بیشتر فقهای اسلامی بر تأییدِ مشروط و مقیدِ اوقات فراغت وجود دارد.

رویکرد حقوقی

سیاست‌های بهبود وضع گذران اوقات فراغت زنان و دختران، در شورای‌ عالی انقلاب فرهنگی، با هدف ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌ها، آگاهی‌بخشی و ارتقای سطح مهارت افراد، توسعه و تجهیز و گسترش امکانات فرهنگی ورزشی و جهت‌دهی به فعالیت‌های زنان در راستای تامین سلامت جسمی و بهداشت روانی، کاهش اضطراب و خستگی، کسب نشاط و شادی، شناسایی و رشد استعدادها، تقویت تمایلات دینی و اخلاقی و هویت دینی و ملی زنان در سال 1381ش، به تصویب رسید.

تحصیلات فرد، درآمد، شغل همسر، سن، سابقه کاری و تعداد فرزند، از جمله عوامل اصلی و تحصیلات همسر، شغل زنان، نوع مالکیت مسکن، ساعت کاری و امکانات رفاهی و کار خانگی از جمله عوامل فرعی موثر بر اوقات فراغت زنان است.

از منظر کارشناسان، فراغت زنان متأهل، به‌دلیل مسئولیت بیشتر با چالش‌های بیشتری همراه است. مشکلات مربوط به خانه، مسائل اقتصادی، امنیت اجتماعی، زمان‌بندی شخصی، سنن فرهنگی، مسئولیت‌های شخصی، مهارت و علائق شخصی، امنیت و سلامت شخصی، فراغت زنان را با چالش روبرو می‌کند. آمارها نشان می‌دهند که اوقات فراغت زنان در شهرها، به‌خصوص کلان‌شهرها، بسیار کمتر از اوقات فراغت مردان بوده و با محدودیت‌های جدی در امکانات تفریحی، ورزشی و فراغتی مواجه هستند.

راهکارهای حل مشکلات اوقات فراغت زنان

1. افزایش امنیت اجتماعی تا زنان از نظر روانی و جسمی در آرامش بوده و امکان حضور در عرصه‌های مختلف اجتماعی را داشته باشند.
2. آموزش مهارت‌های زندگی شامل ویژگی‌های روان‌شناختی (افزایش نشاط، افزایش اعتماد به نفس و خودشناسی) و مهارت‌های کاربردی زندگی (مدیریت زمان و مدیریت منابع مالی).
3. بازنگری در قانون فراغت زنان.
4. تولیدات فرهنگی فاخر و آموزش سواد رسانه‌ای برای استفادۀ مطلوب و بهینه (به‌خصوص در زمینۀ فضای مجازی).
5. احداث مجموعه‌های چندمنظوره مانند پارک‌ها و فضاهای فراغتی، راه‌اندازی مراکز تفریحی ورزشی چندمنظوره که امکان خدمات‌رسانی به زنان خانه‌دار و زنان شاغل دارای فرزندان خردسال را فراهم کند.
6. حمل‌ونقل آسان، ایمن و ارزان متناسب با شرایط مادران و زنان.

کارکردها

بسیاری از نظریه­‌پردازان اجتماعی بر این نکته اتفاق نظر دارند که رفتارها و مصارف فراغتی وجه مهمی از سبک زندگی را در جامعه معاصر تشکیل می­‌دهند و به‌عنوان یک عامل مؤثر بر شکل‌گیری هویت اجتماعی شناخته می­‌شود. به گفته گرامشی بر اساس مناسبات قدرت، نوع خاصی از فراغت پدید ‌آمده به نحوی که کارگران به‌واسطه فعالیت‌های فراغتی خود نوعی مقاومت در برابر فرهنگ مسلط را بروز می‌دهند. در آراء بوردیو و وبلن نیز تاکید بر اهمیت نمادین فراغت و رابطه آن با منزلت و سرمایه اجتماعی و فرهنگی افراد مورد توجه قرار‌گرفته است. طبق این رهیافت‌ها به مرور زمان و با گسترش مدرنیته، کار به‌­طور فزاینده‌ای در ایجاد هویت اجتماعی بی‌اهمیت‌تر می‌شود و دست‌کم برای بخش وسیعی از طبقات متوسط جدید، نظام‌های ارزشی جدیدی که بر اساس مصرف و گذران فراغت استوارند جایگزین می‌شوند.

در عصر مدرن خودابرازی و خودآگاهی افراد و الگوهایی از مصرف که در برگیرنده ارجحیت، سلیقه و ارزش­‌های افراد است و الگوهای کنشی تمیز دهنده اعضای جامعه، بیشترین تجلی خود را در کنش­‌های فراغتی می­‌یابند. نوع فعالیت فراغتی انتخاب شده توسط فرد نشان‌ه­ای از ارزش‌های فرهنگی و قریحه او و به دنبال آن جایگاه اجتماعی او است.

مهمانی رفتن یکی از مهم‌ترین شیوه‌های گذران اوقات فراغت زنان ایرانی است. تماشای تلوزیون، مطالعه، رادیو، دیدن تلویزیون‌های ماهواره‌ای، و تماشای فیلم از دیگر شیوه‌های گذران اوقات فراغت است. حضور 11.5 میلیون زن ایرانی در اینترنت در سال 2003م، نزدیک به 50 درصد کل کاربران کشور و بالاترین نرخ در خاورمیانه است.

ورزش زن

فعالیت‌های اوقات فراغت مبتنی بر ورزش با هدف بهبود شرایط جسمانی و روانی، یکی از مؤثرترین فعالیت‌های تفریحی شناخته شده است. امروزه، ورزش‌های تفریحی زنان، به‌دلیل اهمیت خود زنان و نقش آنها در جامعه، از اساسی‌ترین موضوعات در حیطۀ ورزش بوده که اهمیت آن در ایران، علاوه بر موضوع سلامت و نشاط جامعه، از منظر دینی نیز مورد تأکید قرارگرفته است. فعالیت بدنی برای زنان دارای فواید بسیاری از جمله کاهش مرگ زودرس، کاهش بیماری‌هایی همچون بیماری‌های قلبی- عروقی، سکته مغزی، انواع سرطان، دیابت و پوکی استخوان است. علاوه بر آن، بهبود سلامت روان نیز در گرو افزایش فعالیت‌های بدنی است. به‌همین دلیل، اوقات فراغت یکی از راه‌هایی است که به زنان کمک می‌کند تا علاوه بر شرکت در فعالیت‌های فراغتی، وظایف مادری و شهروندی خود را نیز بهتر انجام دهند.

دفتر امور زنان در وزارت بهداشت ایران از کم‌تحرکی زنان در ایران خبر داده و اعلام کرده‌ است که بیش از 60 درصد زنان ایرانی اوقات فراغت ورزشی ندارند. پژوهش‌های صورت‌گرفته در ایران نشان داده‌اند تمهیدات حمایتی از ورزش تفریحی زنان، نهادینه‌سازی فعالیت‌ها، آموزش و فرهنگ‌سازی، ترویج و توسعۀ فعالیت‌های جسمانی، ارج نهادن به کرامت زنان و دختران، عدالت در اجرای فعالیت‌ها، حمایت رسانه‌ای، توانمندسازی فردی و جمعی و افزایش مشارکت‌پذیری، در توسعۀ اوقات فراغت مبتنی بر ورزش زنان تأثیرگذار است.

اوقات فراغت زنان روستایی

در جوامع روستایی، مرز مشخصی میان کار و اوقات فراغت وجود ندارد و فراغت، معمولا حول وظایف ضروری روزمره تحقق می‌یابد. بسیاری از زنان روستایی، علاوه بر انجام کارهای خانه، دوشادوش مردان به فعالیت‌های کشاورزی و سایر کارهای معمولی زندگی روستایی می‌پردازند و فرصت چندانی برای تفنن ندارند. در بسیاری از مناطق روستایی، حتی اوقات فراغت زنان نیز صرف کارهای تولیدی می‌شود؛ در برخی روستاهای ایران، زنان در اوقات فراغت، انواع مختلف پارچه، چادرشب‌های ابریشمی و نخی، حوله، ملحفه، گلیم و خورجین می‌بافند. گاهی زنان به‌صورت خانوادگی به زیارت یا شب‌نشینی می‌روند. عده‌ای از زنان نیز با جمع‌شدن بر سر تنور، جمع‌شدن بر سر کوچه‌ها، رفتن به مسجد برای ادای فریضه‌های مذهبی و یا شرکت در مراسم‌های مذهبی در خانه‌های همسایگان، اوقات فراغت خود را سپری می‌کنند.

اوقات فراغت زنان در کلان‌شهرها

پرونده:اوقات-فراغت-زنان.jpg

زمان، فضا و فعالیت، سه عامل کلیدی در گذران اوقات فراغت است.

شیوۀ گذران اوقات فراغت زنان در کلان‌شهرها دارای ریشه‌های فرهنگی گوناگون بوده و گاهی متأثر از کژتابی مفهومی نسبت به زن و اوقات فراغت آنها است. کارشناسان در بررسی اوقات فراغت زنان در کلان‌شهرهای ایران، به موارد زیر توجه کرده‌اند:

1. ضرورت نگاه ویژه به اوقات فراغت زنان و خارج شدن آنها از حاشیۀ سیاست‌گذاری‌ها به متن؛ در تنظیم اسناد بالادستی باید موجودیت مستقل زنان پذیرفته شود و از آنها برای تدوین سیاست‌ها و قوانین ویژه زنان، بهره گرفته شود تا در مرحلۀ اجرا نیز توجه و بودجۀ کافی به فراغت زنان، اختصاص یابد. بدین ترتیب، بی‌تفاوتی اجتماعی زنان نیز کاهش می‌یابد و آنها برای بهبود وضعیت خود، تلاش می‌کنند و جامعه از ظرفیت و توان مدیریتی و اجرایی زنان به صورت واقعی بهره‌مند می‌شود.
2. غلبۀ مصرف؛ امروزه بسیاری از زنان در کلان‌شهرهای ایران این انگاره را پذیرفته‌اند که فرد می‌تواند آزادی و حق انتخاب خود را در قالب شیوۀ مصرف بروز دهد. مصرف تظاهری معمولاً از طبقات بالا به پایین اجتماعی تسری پیدا می‌کند و پاساژگردی و مدلینگ به شیوۀ رایج گذران اوقات فراغت تبدیل شده است.
3. محدودیت خودانگارانه؛ برخی زنان که همچنان به نقش‌های سنتی خود مانند مسئولیت مراقبت از اعضای خانواده، حضور و در دسترس بودن تمام‌وقت مادر، کار خانگی تمام وقت و تک‌مسئولیتی بودن نگهداری از فرزندان، پای‌بند هستند در برابر اقتضائات زندگی امروزی، دچار نوعی سردرگمی شده و به‌دلیل آن‌که حق فراغتی برای خود قائل نیستند، اگر زمانی را به سرگرمی و فراغت از مسئولیت‌ها سپری کنند دچار عذاب وجدان می‌شوند.
4. انباشت فراغت؛ برخی زنان در تعیین میزان فراغت به افراط می‌گرایند؛ توجه بیش از حد به زیبایی و نمایش بدن، صرف وقت زیاد برای خرید، غلبۀ فرهنگ مصرفی و زیاده‌روی در فراغت مجازی، از مصادیق انباشت فراغت است. این افراط گاهی تا اختلال در تعریف ارزش و اختلال در تعریف بدن مشروع پیش می‌رود و زن را به‌سوی زیباسازی فزایندۀ بدن با هدف دریافت تشویق از دیگران و نمایش برتری و بی‌توجهی به ارزش‌های متعالی و معنوی سوق می‌دهد.

اوقات فراغت زنان در فضای مجازی

امروزه، بسیاری از زنان ترجیح می‌دهند تا اوقات فراغت خود را در فضای مجازی سپری کنند. کارشناسان، از جمله دلایل اصلی این اقدام را ارتباط آسان و بی‌وقفه با دوستان و آشنایان، امکان کسب داده‌ها (خبرها)، امکان حضور همزمان در گروه‌های گوناگون (مانند گروه‌های آشپزی، موسیقی و خیاطی)، به‌روز بودن، موفقیت بیشتر در تربیت فرزندان (با عضویت در گروه‌های تربیتی مفید و کارآمد)، آشنایی با طرز فکر دیگران، توسعۀ دایرۀ تعاملات افراد و کم‌هزینه بودن آن می‌دانند.

منابع

• «بیشترین زمان مردان و زنان ایرانی صرف چه کارهایی می‌شود؟»، وب‌سایت اقتصادنیوز، تاریخ درج مطلب: 12 مرداد 1400ش.
• «پیامدهای غفلت از اوقات فراغت زنان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: 30 فروردین 1396ش.
• «سیاست‌های بهبود وضع گذران اوقات فراغت زنان و دختران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 15 خرداد 1403ش.
• «شیوه‌های گذران اوقات فراغت زنان از دیروز تا امروز»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ بارگذاری: 23 آبان 1396ش.
• اباذری، یوسف و کاظمی، عباس، «رویکردهای نظری خرید: از جامعه‌شناسی تا مطالعات فرهنگی»، نشریه‌نامه علوم اجتماعی، شماره 25، بهار 1384ش.
• پوراحمد، احمد و سالاروندیان، فاطمه، «روند تحولات تاریخی فضاهای گذران اوقات فراغت زنان از قاجاریه تا کنون در شهر تهران»، زن در توسعه و سیاست، دوره 10، شماره 3، پاییز 1391ش.
• جعفری هفت‌خوانی، نادر و دیگران، «فراغت زنان در کلان شهرها؛ تبیین مسائل اوقات فراغت زنان متأهل شهر تهران»، مطالعات جامعه‌شناختی شهری، دوره 10، شماره 34، 1399ش.
• چنی، دیوید، سبک زندگی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دبیرخانه شورای فرهنگ عمومی، 1382ش.
• حبیب‌پور گتابی، کرم و دیگران، «مقایسۀ مصرف فراغت دربین زنان شاغل و خانه دار در شهر ساری»، مطالعات راهبردی زنان، دوره 15، شماره 58، 1391ش.
• ذکایی، محمدسعید، فراغت، مصرف و جامعه، تهران، تیسا، 1391ش.
• روجک، کریس، نظریۀ فراغت: اصول و تجربه‌ها، به‌ترجمۀ عباس مخب، تهران، تیسا، 1395شک
• ساروخانی، باقر، دائره‌المعارف علوم اجتماعی، تهران، موسسه کیهان، 1370ش.
• شرف‌الدین، حسین، سبک اهل بیت در تفریحات و اوقات فراغت، مطالعات اسلام و روان‌شناسی، دوره 9، شماره 16، 1394ش.
• صفاری، مرجان و دیگران، «فراغت زنان در کلان شهرها، تبین مسائل اوقات فراغت زنان متاهل شهر تهران»، مطالعات جامعه‌شناختی شهری، سال دهم، شماره سی‌وچهارم، بهار 1399ش.
• علمدار، فاطمه و دیگران، «فرآیند خلق بی‌تفاوتی اجتماعی در بافت تعاملی ایرانیان»، بررسی مسائل اجتماعی ایران (نامۀ علوم اجتماعی)»، دوره 9، شماره 1، 1397ش.
• عمید، فرهنگ فارسی عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 14 خرداد 1403ش.
• عنایت، حلیمه و نره‌ای، نرجس، «بررسی عوامل اجتماعی و اقتصادی مرتبط با میزان نحوه گذران اوقات فراغت زنان، مطالعه موردی زنان متاهل شاغل شهر نورآباد ممسنی»، فصلنامه جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، دوره اول، شماره 4، پاییز 1393ش.
• فرضی‌زاده، زهرا و بابایی، محبوبه، «بررسی وضعیت اوقات فراغت زنان درجامعۀ روستایی»، نشریۀ زن در توسعه وسیاست، دوره 15، شماره 1، 1396ش.
• فروزان‌کیا، مریم، «تعریف اوقات فراغت»، وب­سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 20 تیر1390ش.
• کفاشی، مجید و پیرجلیلی، زهرا، «گذران اوقات فراغت زنان در فضای مجازی»، فصلنامۀ زن و جامعه، دوره 7، 1395ش.
• مستحفظیان، مینا و دیگران، «کیفی‌سازی اوقات فراغت زنان و دختران در خانواده با رویکرد مبتنی بر فعالیت‌های جسمانی در استان اصفهان»، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دوره 2، شماره 6، 1400ش.
• موسوی راد، طاهره و دیگران، «اولویت‌بندی موانع مدیریت زنان در ورزش به روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP)»، پژوهش‌های کاربردی در مدیریت ورزش، دوره 5، شماره 17، 1395ش.

• Arai, S. M., & Pedlar, A. M, “Building communities through leisure: Citizen Participation in a healthy communities initiative”, Journal of leisure Research, 1997.
• Madani, B., & Azani, M, “Evaluation of woman’s recreation centers in 5th and 6th Isfahan regions using the SWOT models and strategic factors”, Spatial Planning, 2017.