فلسطین کشوری با مساحت ۶,۰۲۰ کیلومتر مربع است که در نیمکره شمالی و شرقی، در جنوب غربی قاره آسیا در خاورمیانه واقع شده است.[۱][۲] این کشور از نظر وسعت رتبه ۱۶۳ را در دنیا دارد و بیتالمقدس پایتخت آن است.[۳] فلسطین از شمال و شرق با اسرائیل، از شرق در کرانهٔ باختری با اردن، از جنوب غرب در نوار غزه با مصر، و از غرب با دریای مدیترانه مرز مشترک دارد.[۴]
بلندترین قلهٔ فلسطین، کوه جرموق است که ارتفاع آن به ۱٬۲۰۴ متر میرسد.[۵] مهمترین رود این سرزمین، رود اردن است که از بههمپیوستن سه شاخهرود در دامنههای کوه حرمون در مرز سوریه و لبنان سرچشمه گرفته و با طولی حدود ۲۵۱ کیلومتر، به دریای مرده میریزد. از دیگر رودهای این منطقه میتوان به رود یرموک، رود العوجه و رود المقطع یا نهر حِیفا اشاره کرد.[۶][۷] دریاچههای مهم فلسطین نیز شامل دریاچهٔ طبریا، دریای مرده و دریاچهٔ حوله است که در شمال این سرزمین واقع شده بوده است. فلسطین در اقلیم معتدل مدیترانهای قرار دارد، اما به دلیل تنوع جغرافیایی، آبوهوای یکسانی در همهٔ نقاط آن حاکم نیست و اقلیمهای نیمهخشک و خشک را نیز در بر میگیرد.[۸]
نامگذاری
فلسطین از دوران پارینهسنگی تا کنون، همواره محل سکونت بشریت بوده است. کهنترین نام شناختهشدهٔ این سرزمین، کنعان است که برگرفته از کنعانیان، نخستین گروه ساکن آن، در هزارههای سوم و چهارم پیش از میلاد، نامیده شده است. تحول نام این سرزمین به فلسطین به مهاجرت اقوام جنگجوی پلست Pelest در حدود ۱۲۰۰ قبل از میلاد از غرب آسیا از جزیرهٔ کرت و منطقهٔ دریای اژه به سواحل جنوبی کنعان بازمیگردد که نام خود را بر این سرزمین نهادند و آن را در تاریخ تثبیت کردند. هرودوت نخستین کسی بود که نام فلسطین را برای این قوم و سپس برای این سرزمین به کار برد. پیش از این نامگذاری، حتی در عهد عتیق یا تورات نیز از این سرزمین با عنوان سرزمین کنعان یاد شده است.[۹][۱۰][۱۱]
تاریخ
پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی، در سال ۱۹۲۲م جامعه ملل، ادارهٔ سرزمین فلسطین را به بریتانیا سپرد. بریتانیا پیشتر در بیانیهٔ بالفور در سال ۱۹۱۷م از تأسیس خانهٔ ملی برای قوم یهود در فلسطین حمایت کرده بود. این سیاست با مخالفت و مقاومت روزافزون اعراب فلسطینی مواجه شد؛ بهگونهای که در سال ۱۹۳۷م، اعتراضات و شورشهای گستردهای شکل گرفت و درگیریهای میان دو طرف تا سال ۱۹۴۷م و طرح تقسیم فلسطین، بهطور پیوسته ادامه یافت.[۱۲]
در ۲۹ نوامبر ۱۹۴۷م، سازمان ملل طرح تقسیم فلسطین به دو کشور را تصویب و بیتالمقدس را تحت اداره بینالمللی قرار داد.[۱۳] طبق طرح تقسیم، ۵۶/۴٪ سرزمین به یهودیها که حدود ۳۰٪ جمعیت را تشکیل میدادند و ۴۲/۸٪ به عرب و کشورهای عربی اعطا شد.[۱۴] اسرائیل در ۱۴ مه ۱۹۴۸م اعلام استقلال کرد و روز بعد کشورهای عربی همزمان به آن حمله نمودند که با شکست عربها، به گسترش خشونت در فلسطین منجر شد.[۱۵] متعاقباً جنگهای ۱۹۵۶،[۱۶] ۱۹۶۷[۱۷] و ۱۹۷۳م[۱۸] رخ داد. در ۱۹۶۷م به دنبال جنگ شش روزه اسرائیل با چهار کشور عربی اردن، سوریه، عراق، مصر و شکست اعراب، مناطق مختلفی مانند بخش شرقی بیتالمقدس، نوار غزه، صحرای سینا، ساحل غربی رود اردن، شهر قًنَیْطَره و بلندیهای جَوْلان در سوریه توسط اسرائیل تصرف شد.[۱۹] تشکیلات خودگردان فلسطین، سازمان ملل و نهادهای بینالمللی، بیتالمقدس شرقی را بخشی از کرانه باختری میدانند، هرچند اسرائیل اقتدار خود را بر آن اعمال میکند که بر اساس کنوانسیون چهارم ژنو، غیرقانونی تلقی میشود.[۲۰]
از زمان اشغال فلسطین و به ویژه اشغال قدس در سال ۱۹۶۷م، مردم فلسطین بارها در قالب قیامهای مردمی و مبارزات مسلحانه علیه اسرائیل دست به اعتراض زدند که از آن جمله میتوان به خیزش قدس، قیام روز زمین در سال ۱۹۷۶م و خیزش تونل در سال ۱۹۹۶م اشاره کرد. به دنبال تداوم اعتراضات و مبارزات، سه موج بزرگ اعتراضی تحت عنوان انتفاضه در فلسطین شکل گرفت. نخستین انتفاضه که به انتفاضه سنگ معروف است، در سال ۱۹۸۷م آغاز شد و با امضای توافقنامه اسلو در سال ۱۹۹۳م به پایان رسید. دومین انتفاضه با نام انتفاضة الاقصی از سپتامبر سال ۲۰۰۰م شروع شد و در سال ۲۰۰۵م با خروج نیروهای اسرائیلی از شهرکهای نوار غزه پایان یافت. سومین انتفاضه با عنوان انتفاضه قدس در اول اکتبر سال ۲۰۱۵م آغاز شد که تا کنون ادامه دارد.[۲۱]
در نوامبر ۲۰۱۲م، مجمع عمومی سازمان ملل با قطعنامه ۶۷/۱۹،[۲۲] حق فلسطین برای تعیین سرنوشت را تأیید و به آن جایگاه دولت ناظر غیرعضو اعطا کرد. یک ماه بعد، یادداشت قانونی سازمان ملل، نام دولت فلسطین را به رسمیت شناخت.[۲۳] سازمان بینالمللی استانداردسازی نیز در ۲۰۱۳م این تغییر نام را اعمال کرد.[۲۴] با این حال، شورای امنیت همچنان با فلسطین بهعنوان نهاد غیرحاکم رفتار کرده و از عضویت کامل آن جلوگیری میکند.[۲۵] کابینه اسرائیل این منطقه را درگیر اختلاف سرزمینی میداند، در حالیکه تشکیلات خودگردان بر خط سبز، مرزهای ۱۹۶۷م بهعنوان مبنای مذاکرات تأکید دارد.[۲۶] از ۱۹۸۸م، دولت فلسطین توسط بسیاری از کشورها به رسمیت شناخته شده، اما اسرائیل و بیشتر کشورهای غربی از جمله ایالات متحده آمریکا آن را به رسمیت نمیشناسند.[۲۷] در ۲۰۱۴م، فتح و حماس توافق اتحاد کردند، اما این دولت پس از نبرد ۲۰۱۴م غزه و انحلال در ژوئن ۲۰۱۵م دوام نیاورد.[۲۸][۲۹] براساس گزارشها، در مجامع بینالمللی تا سال ۲۰۲۳م کمتر از ۱۵٪ از این سرزمین شامل نوار غزه و بخشهای پراکندهای از منطقه کرانه باختری در اختیار فلسطینیها است و سایر مناطق توسط رژیم صهیونیستی اشغال شده است.[۳۰][۳۱] همچنین دادگاه بینالمللی دادگستری در لاهه، در سال ۲۰۲۴م، تصرف سرزمینهای فلسطین از سوی اسرائیل را برخلاف قوانین بینالمللی اعلام کرد و از اسرائیل خواست تا به اشغال و شهرکسازی غیرقانونیاش در فلسطین پایان دهد.[۳۲]
جمعیت
بر اساس جدیدترین دادههای منتشرشده از سوی سازمان ملل متحد، جمعیت کنونی دولت فلسطین در سال ۲۰۲۶م بالغ بر ۵,۶۸۷,۳۲۸ نفر برآورد شده است. این جمعیت، معادل ۰/۰۶۹ درصد از کل جمعیت جهان را تشکیل داده و رتبه ۱۱۹ را از نظر تعداد جمعیت در میان کشورهای جهان به خود اختصاص داده است. از نظر ساختار جمعیتی، ۸۴/۹۸٪ از ساکنان معادل ۴,۸۳۷,۸۳۵ نفر در مناطق شهری سکونت داشته و میانگین سنی جمعیت این کشور تنها ۲۰/۳ سال است که معرف جامعهای بسیار جوان و در حال رشد است.[۳۳]
زبان و دین رسمی
زبان رسمی و اداری فلسطین، زبان عربی است و مردم این سرزمین به گویش عربی فلسطینی که یکی از گویشهای عربی شامی به شمار میرود، سخن میگویند. زبانهای غیربومی رایج در فلسطین شامل عبری، انگلیسی و فرانسوی است که بهویژه در میان گروههای تحصیلکرده و جوامع مهاجر رواج دارد.[۳۴] دین رسمی فلسطین اسلام است.[۳۵]
اسلام
ورود اسلام به فلسطین در سدهٔ نخست هجری و در جریان فتوحات مسلمانان صورت گرفت. اگرچه روابط اولیه در زمان خلافت ابوبکر آغاز شد،[۳۶] اما فتح نظامی این سرزمین در سال ۱۳ق و در زمان خلافت عمر بن خطاب انجام گرفت. لشکرکشی مسلمانان برای فتح فلسطین با نبردهای مهمی همچون نبرد اجنادین به فرماندهی خالد بن ولید همراه بود. همچنین خلفای اُمویان، عباسيان، فاطميان و عثمانيان بر این سرزمين حکومت داشتند.[۳۷] جمعیت مسلمانان فلسطین در سال ۲۰۲۶م حدود ۴.۳ میلیون نفر است که بیش از ۹۷٪ از جمعیت کل این کشور را تشکیل میدهند.[۳۸][۳۹] از میان مذاهب اسلامی موجود در فلسطین، اکثریت مسلمانان پیرو مذهب شافعی هستند.[۴۰] برخی منابع، نسبت ناصبیگری به فلسطینیان را یک ادعای بیاساس و ساختهشدهٔ یهودیان دانستهاند که هدف از آن، تضعیف و از بین بردن همدردی با فلسطینیان است.[۴۱]
تشیع
پیشینه حضور شیعه در فلسطین به حضور ابوذر غفاری در شام برمیگردد. در برخی منابع تاریخی نقل شده است که در دورانی بیشتر جمعیت فلسطین را شیعیان تشکیل میدادند. مذهب شیعه در قرن چهارم و در عصر حکومت فاطمیان تا زمان اشغال فلسطین توسط مسیحیان در فلسطین رونق یافت.[۴۲] در عصر عثمانی شیعیان فلسطین دوباره در عرصه ظاهر شدند و نخستین سرکوب شیعیان فلسطین در دوران صلاحالدین ایوبی رخ داد.[۴۳] امروزه شیعیان و پیروان فرقهٔ احمدیه، اقلیتهای بسیار کوچکی را در فلسطین تشکیل میدهند.[۴۴] به دلیل ارتباط گروههای فلسطینی با حزبالله لبنان تأثیر و نفوذ شیعیان بر فلسطین بیشتر شده است.[۴۵] هرچند گروههایی از جمله ابنبار الخیریه الاسلامیه و جنبش جهاد سَلَفی در فلسطین علیه شیعه فعالیت میکنند.[۴۶]
مسیحیت
مسیحیان فلسطینی دارای پیشینهای کهن در این سرزمین هستند که به دوران روم و بیزانس بازمیگردد. با این حال، از سال ۱۹۴۸م، جمعیت آنها به شدت کاهش یافته و امروزه حدود ۱ تا ۲٪ از جمعیت فلسطین را تشکیل میدهند.[۴۷] بیشتر مسیحیان فلسطینی پیرو کلیسای ارتدکس یونانی هستند و اقلیتهایی از کاتولیکهای رومی، کاتولیکهای یونانی ملکیت، اُرتدکسهای سریانی، اُرتدکسهای ارمنی و پروتستانها نیز در این کشور سکونت دارند.[۴۸] همچنین اقلیتهای کوچکی از سامریها حدود ۴۰۰ نفر در نزدیکی شهر نابلس در کرانهٔ باختری زندگی میکنند.[۴۹][۵۰]
نظام سیاسی و ساختار حکومتی
نظام سیاسی فلسطین، ساختاری پیچیده و دوگانه دارد که ریشه در دو نهاد کلیدی سازمان آزادیبخش فلسطین با نام مختصر ساف بهعنوان نمایندهٔ رسمی ملت فلسطین و تشکیلات خودگردان فلسطین بهعنوان نهاد حاکم بر بخشهایی از کرانهٔ باختری دارد.[۵۱] این نظام که بر اساس قانون اساسی موقت و اصلاحشدهٔ ۲۰۰۳م عمدتاً به شکل نیمهریاستی طراحی شده است، در عمل به دلیل انسداد سیاسی و اشغال نظامی، با چالشهای اساسی در کارکرد دموکراتیک خود مواجه است.[۵۲]
قوهٔ مجریه، متشکل از رئیسجمهور بهعنوان رئیس تشکیلات خودگردان و نخستوزیر، توسط رئیسجمهور که خود مستقیماً انتخاب میشود، رهبری میشود. اگرچه آخرین انتخابات ریاستجمهوری در سال ۲۰۰۵م برگزار شد و محمود عباس از آن زمان تاکنون در این سمت باقی مانده است،[۵۳] اما بر اساس اعلامیهٔ قانون اساسی جدید در سال ۲۰۲۵م، در صورت خالی شدن این سمت و عدم فعالیت مجلس قانونگذاری، معاون رئیسجمهور که همزمان معاون کمیتهٔ اجرایی سازمان آزادیبخش فلسطین است به مدت ۹۰ روز جانشین وی شده و تا برگزاری انتخابات جدید، ادارهٔ امور را بر عهده خواهد داشت.[۵۴]
در حوزهٔ قوهٔ مقننه، مجلس قانونگذاری فلسطین بهعنوان پارلمان تشکیلات خودگردان، آخرین بار در سال ۲۰۰۶م انتخاب شد. اما این مجلس از سال ۲۰۰۷م و پس از تسلط جنبش حماس بر نوار غزه، عملاً از کار افتاده و جلسات آن برگزار نشده است. نظام قضایی فلسطین نیز که بر اساس قانون، نهادی مستقل با دیوان عالی و دادگاههای بدوی و تجدیدنظر است، در سال ۲۰۱۸م با انحلال دادگاه قانون اساسی توسط رئیسجمهور، با چالش جدی مواجه شد. چالش اصلی این ساختار، انشعاب جغرافیایی و سیاسی عمیق آن است: از یک سو، تشکیلات خودگردان به رهبری محمود عباس بر بخشهایی از کرانهٔ باختری حکمرانی میکند و از سوی دیگر، جنبش حماس به صورت دفاکتو بر نوار غزه تسلط دارد.[۵۵]
نظام اجتماعی
زنان
نقش زنان در نهضت فلسطین
زنان پیش از سال ۱۸۸۰م حضوری کمرنگ در عرصههای عمومی داشتند. نخستین نشانههای آگاهی و کنشپذیری سیاسی خود را با تخریب دهکدههای صهیونیستنشین در سال ۱۸۸۴م به نمایش گذاشتند. سپس در جریان جنگ جهانی دوم و متعاقب آن، پیمان اسکایز-پایکت و بیانیهٔ بالفور در نوامبر ۱۹۱۷م، بر دامنهٔ حضور خود افزودند. عملکرد زنان فلسطینی طی انتفاضه، بهویژه در عرصهٔ سیاسی-نظامی، نقشی برجسته و بیبدیل داشت. آنان با انجام عملیاتهای استشهادی در بیتالمقدس، در فاصلهٔ ماههای فوریه تا آوریل ۲۰۰۲م، حضور خویش را در مبارزات ملی و آزادیبخش به اثبات رساندند. همچنین با تشکیل انجمنها، سازمانهای حقوقی و توزیع نشریات فرهنگی، در جهت ارتقای جایگاه سیاسی و اجتماعی خود گام برداشتند که نشاندهندهٔ بهبود و گسترش مشارکت سیاسی-اجتماعی زنان فلسطین است. در حالی که دغدغههای زنان عرب، بهویژه در هزارهٔ جدید، عمدتاً بر آزادی در امور مختلف، برابری حقوقی با مردان و مسائل مشابه متمرکز است، محور نگرانیهای زن فلسطینی، مسئلهٔ ملی و آرمان آزادیبخش، بهویژه اشغال وطن، بوده است. اولویت نخست آنان در تربیت فرزندان، آموزش عشق به وطن، چیرگی بر تنگدستی و سختیهای زندگی در خیمهها و اردوگاهها بوده است.[۵۶]
اهمیت و جایگاه فلسطین
فلسطین سرزمین انبیای بزرگ و محل ظهور و گسترش ادیان الهی، همواره کانون توجه و احترام پیروان ادیان و مذاهب بزرگ دنیا و همهٔ ملل جهان بوده است.[۵۷]
فلسطین در بین سه دین از ادیان بزرگ معاصر یعنی اسلام، مسیحیت و یهودیت اهمیت فراوانی دارد و مقدس شمرده میشود.مسجد الاقصیمسجد الاقصیکشور فلسطین بهدلیل وجود مسجد الاقصی (نخستین قبلهٔ مسلمانان) در این سرزمین، موقعیت ویژهای برای همهٔ مسلمانان جهان دارد.[۵۸]
در منابع دینی از جمله در قرآن کریم، سرزمین فلسطین با عنوان «ارض مقدسة» و «ارض مبارکة» یاد شده است و برخی از مفسّران، این عناوین را فلسطین یا شام دانستهاند.[۵۹]
به نظر پژوهشگران دینی، مقدس و مبارکبودن فلسطین بهدلیل تأثیر شگرف آن در تاریخ بشر و اهتمام موسی پیامبر برای ورود به این سرزمین بوده است.[۶۰]
قدس که بخشی از سرزمین فلسطین و نقطهٔ درخشان آن محسوب میشود، به نظر مفسران پنج بار در قرآن توصیف شده است و گروهی از مفسران نیز مصداق «وَٱلتِّینِ وَٱلزَّیْتُونِ * وَطُورِ سِینِینَ * وَهَـذَا ٱلْبَلَدِ ٱلأَمِینِ»[۶۱] را پایتخت فلسطین، بیتالمقدس دانستهاند.[۶۲]
فلسطین محل دفن تعدادی از انبیاء و بزرگان دینی است. بهعنوان نمونه یحیی در شهر سامریه[۶۳] و ابراهیم در شهر الخلیل[۶۴] و مادر عیسی مسیح، مریم در شهر ناصره، دفن هستند. بیتالمقدس پایتخت فلسطین نیز محل ظهور ادیان یهودیت و مسیحیت بوده است. مقبرهٔ داوود نبی، مقام موسی پیامبر، مسجدالاقصی و مسجد صخره در این شهر قرار دارند.[۶۵]
فلسطین از نظر استراتژیک، موقعیت بسیار حساس و مهمی دارد. این کشور بهمثابه پلی است که آسیا را به آفریقا متصل میکند و راه ارتباط جزیرةالعرب به دریای مدیترانه را هموار میکند. موقعیت استراتژیکی این سرزمین موجب شده است تا استعمارگران نقشهٔ جدایی بین دو بخش عمدهٔ جهان اسلام را طرح و اجرا کنند.[۶۶]
فلسطین قطعهای از خاک اسلامی است و همهٔ مذاهب اسلامی معتقدند که اگر قطعهای از خاک اسلامی بهوسیله دشمن جدا و تصرف شود، همه باید بکوشند تا حاکمیت اسلام به آن سرزمین برگردد.[۶۷]
روح تمدن غرب با محوریت بریتانیا و آمریکا از آن رو که تحمل هیچ رقیب فکری را ندارند، به هدف جنگ با اسلام و نابودی آن با کشف ظرفیت یهود در ایجاد صهیونیسم، تصمیم گرفتند تا در کنار تلاشهای فرهنگی و سیاسی، یک پادگان پیشرفتهٔ نظامی به نام «اسرائیل» را در عمق جامعه و جغرافیای اسلامی (فلسطین) ایجاد کنند.[۶۸]
به گفتهٔ سید علی خامنهای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، مسئلهٔ فلسطین فقط مسئلهٔ جغرافیا و تنها مسئلهٔ تاکتیکی یا یک استراتژی سیاسی نیست؛ بلکه مسئله انسانیت، عقیده، دل و مسئلهٔ ایمان است.[۶۹]
سرزمین فلسطین نقطهٔ استراتژیک و ژیوپولیتیکی جهان است که در مقاطع مختلف تاریخی تمام قدرتهای جهان درصدد رسیدن به این منطقه بودهاند. به نظر تحلیلگران هر قدرتی که بر آن سیطره پیدا کند، محوریت جهان را به دست آورده و از تمدن و نفت کشورهای خاورمیانه برخوردار میشود.[۷۰]
«ماجرای فلسطین و استراتژی جمهوری اسلامی ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۴۰۲ش.
محجوب، محمود؛ یاوری، فرامرز (بیتا). گیتاشناسی کشورها: جغرافیای طبیعی سیاسی اقتصادی و تاریخی. قم: موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
.jpg){kind=link}
.jpg){kind=link}