بیعت

بیعت؛ پیمان سیاسی در سنت اسلامی برای اعلام وفاداری، اطاعت و حمایت از رهبر.

بیعت در اسلام، پیمانی سیاسی است که فرد با آن، وفاداری و اطاعت خود را از یک رهبر اعلام می‌کند. این مفهوم، نخست در زمان حضرت محمد برای اظهار ایمان و حمایت از او به‌کار می‌رفت و پس از آن، به یکی از راه‌های تعیین یا تأیید حاکمان تبدیل شد. بیعت در فقه و اندیشهٔ سیاسی مسلمانان جایگاه مهمی دارد، اما دربارهٔ نقش آن در مشروعیت حکومت، میان شیعه و اهل‌سنت اختلاف‌نظر وجود دارد. در دوران معاصر نیز نسبت آن با مفاهیمی چون انتخابات و حاکمیت مردمی محل بحث است.

مفهوم‌شناسی

بیعت در لغت از ریشهٔ بیع به‌معنای دست‌دادن برای نهایی‌کردن معامله است. پیش از اسلام، هنگام خرید و فروش، دست راست خود را بر روی یکدیگر می‌گذاشتند و آن را صفقه یا بیعت می‌نامیدند. در اصطلاح سیاسی و شرعی، بیعت به‌معنای پیمان اطاعت از حاکم و پذیرش مسئولیت ادارهٔ جامعه توسط او است. این مفهوم در طول تاریخ توسعه یافته و از جهت اهداف و محتوا شامل بیعت برای پیروی از خدا و رسول، بیعت جهاد و بیعت خلافت و امامت می‌شود.

پیشینه

بیعت پیش‌از اسلام، رسمی برای پذیرش سرپرستی رئیس قبیله بود. با ظهور اسلام، این سنت به ابزاری برای پیوند امت با پیامبر تبدیل شد و نخستین نمونه‌های آن بیعت امام علی و خدیجه بود. بیعت‌های مهمی چون عقبه، رضوان و غدیر در این دوران شکل گرفت که مفاد آن‌ها از تعهدات دینی تا آمادگی برای جهاد را در بر می‌گرفت. زنان نیز در صدر اسلام حضوری فعال در بیعت داشتند مانند بیعت عقبه دوم و رضوان، اما شیوهٔ بیعت آنان با مردان متفاوت و به‌صورت گفتاری یا غیرمستقیم بود.

پس‌از رحلت پیامبر، کارکرد بیعت به نهادی برای تعیین خلیفه تغییر یافت. در ماجرای سقیفه، بیعت گروهی از مهاجران و انصار با ابوبکر مبنای خلافت قرار گرفت و سپس از دیگران، گاه با اکراه، بیعت گرفته شد. به روایت شیعیان بیعت علی بن ابی‌طالب با خلفا نیز با اجبار و اکراه بوده است. این رویه در انتخاب خلیفه دوم و سوم نیز تکرار شد. در مقابل، بیعت با امام علی با اصرار فراوان مردم و اختیار عمومی در مسجد شکل گرفت. این شیوه در بیعت با امام حسن نیز به‌عنوان نمونه‌هایی از بیعت‌های اختیاری و داوطلبانه ثبت شده است. معاویه در جهت بیعت‌گیری برای یزید، از ابزارهایی چون تهدید، تطمیع، وعدهٔ حکومت و ایجاد اختلاف بهره جست. یزید نیز درصدد بود تا از امام حسین و چند شخص دیگر در مدینه، با زور و اجبار بیعت بگیرد، اما او این بیعت را نپذیرفت و آن را نشانهٔ ذلت دانست.

در دوران امویان و عباسیان، بیعت از یک پیمان اختیاری به ابزاری برای تحمیل ارادهٔ حاکم تبدیل شد و روش‌هایی چون تهدید، تطمیع و پرداخت مبالغی با عنوان رزق‌البیعه رواج یافت. در ایران نیز سنت بیعت در دولت‌های شیعی و محلی مانند علویان طبرستان، باوندیان، سربداران، مرعشیان و آل‌کیا وجود داشته است.

ارکان و احکام فقهی

بیعت دارای سه رکن بیعت‌کننده، بیعت‌شونده و موضوع بیعت است. شرایط عمومی آن شامل آزادی، آگاهی و رضایت‌مندی است و در بیعت‌شونده نیز مشروعیت و توانایی شرط شده است. از منظر فقهی بیعت، پیمانی شرعی و دوسویه است که براساس قاعدهٔ «اوفوا بالعقود»، وفای به آن در برابر امام عادل، واجب و شکستن آن حرام تلقی می‌شود.

دیدگاه‌ها

بیعت در اندیشهٔ سیاسی شیعه اعلام تعهد به حاکمی است که از پیش منصوب شده است. در این دیدگاه، بیعت، منشأ مشروعیت نیست و تأکیدی بر حمایت عملی دارد. در عصر غیبت، برخی فقها بیعت را در شکل‌گیری ولایت فقیه مؤثر می‌دانند. اهل‌سنت، بیعت نخبگان یا همگان را راه تحقق خلافت می‌دانند. در این دیدگاه، مقبولیت اجتماعی بر مشروعیت الهی مقدم است و بیعت نقش اعطای حاکمیت و ایجاد قدرت سیاسی جدید دارد.

نسبت بیعت با مفاهیم مدرن

امروزه بیعت، جای خود را به مفاهیم جدیدتری از مشروعیت و وفاداری سیاسی داده و با چالش‌هایی روبور شده است. گروهی، بیعت را متمایز از رأی‌گیری و انتخابات امروزی می‌دانند، اما برخی مانند محمد عبده و سید روح‌الله خمینی، بیعت را با اصول قراردادهای اجتماعی و مراجعه به آرای عمومی، قابل تطبیق دانسته‌اند. برخی مانند علی عبدالرازق نیز بیعت را ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به قدرت‌های استبدادی دانسته‌اند. طالبان، بیعت را برای انسجام درون‌گروهی به‌کار می‌برد و در برخی جوامع، بیعت در قالب وفاداری به قوانین مدنی بازخوانی می‌شود.

در نظام جمهوری اسلامی ایران، بیعت از طریق مشارکت در انتخابات و سازوکار مجلس خبرگان رهبری به‌مثابه بیعتی انشایی، نهادینه شده است. در اندیشهٔ علامه طباطبایی، بیعت همچنان یک تعهد طرفینی است و مبنای مقبولیت عمومی و فعلیت‌یابی قدرت اجرایی است. براین‌اساس، ابزارهای نوین سیاسی-اجتماعی نظیر راه‌پیمایی‌ و مراسم تشییع شخصیت‌هایی چون قاسم سلیمانی، سید ابراهیم رئیسی و سید علی خامنه‌ای، بیعت تأکیدی هستند. این دگرگونی، هم اراده مردم را اِعمال می‌کند و هم اتمام حجتی است بر حاکم که براساس مصلحت عمومی، مسئولیت را بپذیرد.

منابع

• «آیت‌الله خاتمی: تشییع رهبر شهید، بزرگ‌ترین نمایش بیعت ملت با ولایت بود». خبرگزاری ایرنا. ۲۱ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• ابن‌اعثم، محمد بن علی (۱۴۱۱). الفتوح. به کوشش علی شیری. بیروت: دار الاضواء.
• ابن‌فارس، ابوالحسن احمد (۱۹۷۹). معجم مقاییس اللغة. بیروت: دار الفکر.
• ابن‌منظور، محمّد بن مکرم (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.
• احمدنژاد، محمود؛ داورپناه، نعمت (۱۳۹۴). «مفهوم‌شناسی بیعت در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت». شیعه‌شناسی. سیزدهم (پنجاه): ۱۳۵–۱۶۲.
• اخوان کاظمی، مسعود؛ رستمی، سجاد (۱۳۹۶). «بیعت و اشکال آن در اندیشه سیاسی اسلام». پژوهش ملل. سوم (بیست و پنجم): ۶۳–۷۷.
• افشاری، محمد (۱۴۰۱). «بیعت در اندیشه و سیره امامان شیعه». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده تاریخ.
• یاوری، محمدجواد (۱۳۸۶). «بازخوانی زمان و علت بیعت امام علی با ابوبکر». تاریخ اسلام در آینه پژوهش. چهارم (سوم): ۱۹۳–۲۱۲.
• بختیاری، شهلا (۱۳۸۸). «ملاحظاتی بر اسلام پذیری و بیعت زنان با پیامبراسلام». زن در فرهنگ و هنر. اول (دوم): ۸۱–۱۰۵.
• بلاذری، احمد بن یحیی (۱۳۴۹). الانساب الاشراف. به کوشش محمدباقر محمودی. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
• «بیعت در فلسفه سیاسی اسلام؛ از پیمان مشروع الهی تا همراهی مردمی در عصر انقلاب». خبرگزاری رسمی حوزه. ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.
• «تحلیل شهادت سردار سلیمانی؛ بیعت مردم با انقلاب و محور مقاومت راه رسیدن به فتوحات عظیم». وب‌سایت آیت‌الله سید محمدمهدی میرباقری. ۱ بهمن ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «تشییع باشکوه رهبر شهید، تجلی بصیرت ملت و بیعت مجدد با آرمان‌های انقلاب بود». خبرگزاری ایرنا. ۲۲ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «تشییع میلیونی آیت‌الله رئیسی اعلام بیعت با نظام جمهوری اسلامی و پایبندی به خط امام بود». خبرگزاری کیهان. ۴ خرداد ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• حاتمی، محمدرضا (۱۳۸۴). «بررسی و نقد مبانی مشروعیت حکومت از دیدگاه اهل‌سنت». دانش سیاسی. اول (یکم): ۶۷–۹۹.
• حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۳). وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. بیروت: عبدالرحیم ربانی شیرازی.
• خلیلی، علی (۱۳۹۵). «تداوم نظریه مشروعیت الهی در نظام سیاسی ایران؛ از دوره باستان تا انقلاب اسلامی». مطالعات دولت‌پژوهی در جمهوری اسلامی ایران. دوم (یکم): ۸۱–۱۰۴.
• دیلمی، احمد (۱۳۷۷). «ماهیت بیعت از منظر حدیث شیعه». حکومت اسلامی. سوم (نهم): ۸۱–۹۳.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). مفردات الفاظ القرآن. به کوشش صفوان عدنان داوودی. بیروت: دار الشامیة.
• «راهپیمایی ۲۲ بهمن؛ تجدید بیعت تاریخی ملت ایران با انقلاب و ولایت». خبرگزاری مهر. ۲۱ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• زحیلی، وهبه (۱۴۲۵). الفقه الاسلامی و ادلّته. دمشق: دار الفکر.
• زمانی محجوب، حبیب (۱۳۹۰). «جایگاه و نقش زنان صدر اسلام در بیعت و هجرت». معرفت. بیستم (صد و هفتاد): ۹۱–۱۰۲.
• سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۶۴). مفاهیم القرآن فی معالم الحکومه الاسلامیه. قم: موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم.
• «شرکت در انتخابات نوعی بیعت و اعلام وفاداری به نظام اسلامی است، ۹دی روز دفاع جانانه مردم از ارزش‌های دینی و انقلابی است». خبرگزاری رسا. ۹ دی ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.
• شوشتری، محمدتقی (۱۳۷۶). بهج الصباغة فی شرح نهج البلاغة. تهران: امیرکبیر.
• شهیدی، سیدجعفر (۱۳۶۸). «بیعت و چگونگی آن در تاریخ اسلام». کیهان اندیشه. پنجم (بیست و ششم): ۱۲۵–۱۲۹.
• طباطبایی، محمدحسین (۱۳۹۳). المیزان فی التفسیر القران. قم: دار الکتاب اسلامی.
• طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ طبری. به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
• طریحی، فخرالدین بن محمد (۱۳۷۵). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
• عبدالمجید، احمد فوأد عبدالجواد (۱۹۹۸). البیعة عند مفکری أهل السنة و العقد الإجتماعی فی الفکر السیاسی الحدیث: دراسة مقارنة فی الفلسفة السیاسیة. قاهره: دار قباء.
• عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۷۷). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر.
• عنایت، حمید (۱۳۸۹). سیری در اندیشه سیاسی عرب. تهران: امیرکبیر، شرکت کتاب‌های جیبی فرانکلین. شابک ۹۷۸۹۶۴۰۰۰۲۸۰۳.
• «فتح رانکوه و لاهیجان و تأسیس حکومت کیاییان». وب‌سایت گیلار. ۲۱ مرداد ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• قاسمی، ظافر (۱۴۰۵). نظام الحکم فی الشریعة و التاریخ الإسلامی. بیروت: دار النفائس.
• کلانتر نیستانکی، محمد رضا؛ صالحی، حمید (۱۴۰۳). «ظرفیت‌شناسی نظام‌سازی بیعت در تمدن نوین اسلامی». مطالعات میان رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی. سوم (دهم): ۷۳–۹۷.
• لاری، مصلح‌الدین محمد (۱۳۹۳). مرآت الادوار و مرقات الأخبار. تهران: خلیل ساغروانیان.
• «ماهیت بیعت و نقش آن در مشروعیت حاکم اسلامی». خبرگزاری فارس. ۱۶ آبان ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.
• مجد، مصطفی (۱۳۸۸). ظهور و سقوط مرعشیان. بندرعباس: دانشگاه آزاد اسلامی بندرعباس.
• مسعودی، علی بن حسین (۱۳۸۵). مروج الذّهب و معادن الجوهر. مصر: محمد محیی الدین عبدالحمید.
• مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۵). «اختیارات ولی فقیه در خارج از مرزها». پایگاه اطلاع‌رسانی آثار حضرت آیت‌الله مصباح یزدی. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• مطهری‌فر، حمیدرضا (۱۸ شهریور ۱۳۸۸). «بیعت: پیمانی طرفینی مبنی بر فرمانبرداری و اعلام وفاداری». پرتال جامع علوم و معارف قرآن. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۲۵). انوار الفقاهة: کتاب البیع. قم: مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب (ع).
• منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۶). تاریخ امامت. قم: دفتر نشر معارف.
• موسویان، سیدابوالفضل (۱۳۸۰). «بیعت و رأی». نامه مفید. هفتم (بیست و پنجم): ۴۹–۶۸.
• مهسوری، محمدحسین (۱۳۷۷). «بیعت یا انتخابات». حکومت اسلامی. سوم (نهم): ۶۳–۸۰.
• میبدی، محمدفاکر (۱۳۷۶). «بیعت و نقش آن در حکومت اسلامی». حکومت اسلامی. دوم (پنجم): ۱۸۰–۲۰۶.
• میرخواند، محمد بن خاوندشاه (۱۲۳۳). روضة الصفا. تهران: دار الطباعه خاصه جدیدة.
• «نقش مردم در حاکمیت در عصر غیبت از دیدگاه امام خمینی». وب‌سایت پرتال امام خمینی. ۲۱ آذر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.
• نیکونهاد، حامد؛ زارع، مهدی (۱۳۹۸). «نسبت‌سنجی درون‌مایه بیعت در اندیشه سیاسی شیعه با ماهیت و کارویژه رأی در حقوق اساسی مدرن». پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب. ششم (یکم، پیاپی نوزدهم): ۱۴۵–۱۶۸.
• «واکاوی نقش و کارکرد سیاسی – اجتماعی بیعت در ساختار حکمرانی طالبان». پایگاه تحلیلی-پژوهشی مطالعات شرق. ۱۶ شهریور ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
• هاشمی، سیدرضا (۱۳۸۰). «بیعت». دانشنامه جهان اسلام. جلد ۵ (بهمنیان دکن - پیوند گیاهان): ۲۴۶–۲۳۹.
• یوسفی اشکوری، حسن (۱۳۸۱). «اسلام و مبانی قدرت». بازتاب اندیشه. سوم (بیست و ششم): ۵۰–۵۴.