تشییع رهبر شهید

پوستر مراسم تشییع، با نام «بدرقه آقای شهید ایران» و شعار «باید برخاست»

تشییع رهبر شهید؛ تشییع پیکر رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران که در حمله آمریکا و اسرائیل به شهادت رسید.

تشییع سید علی خامنه‌ای، پس‌از ترور او در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، به‌خاطر مسائل امنیتی و فضای جنگی در ایران، با تاخیر چندماهه، در تیرماه ۱۴۰۵ش برنامه‌ریزی شد. پیکر او برای وداع در روزهای ۱۳ و ۱۴ تیر در مصلی تهران قرار گرفت. پس‌از آن پیکرها در ۱۵ تیر در تهران، ۱۶ تیر در قم، ۱۷ تیر در عراق و ۱۸ تیر در مشهد تشییع شد و در نهایت در ۱۸ تیر در حرم امام رضا دفن شد. به همراه پیکر سید علی خامنه‌ای، پیکر چندتن از اعضای خانواده او نیز در تشییع، همراهی شد.

برنامه‌ریزی‌ها

تأخیر در اجرا

سید علی خامنه‌ای، دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، که در حمله آمریکا و اسرائیل به بیت رهبری در صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، به شهادت رسید. در این حمله، چند عضو خانواده او نیز به شهادت رسیدند، اما به‌دلیل طولانی‌شدن جنگ رمضان و نیز متزلزل بودن آتش‌بس در پی ۴۰ روز جنگ، امکان تشییع رهبر شهید و اعضای خانواده ایشان تا ۱۵ خرداد ۱۴۰۵ش، فراهم نشد.

مقدمات مراسم

امام جمعه مشهد در خصوص لزوم تمهیدات لازم برای اسکان در مشهد برای مراسم تشییع و تدفین به مراکز اسکان زائران توجه داد. مسئولان شهر مشهد، از برگزاری جلسات مختلف برای ایجاد آمادگی لازم برای مراسم تشییع و تدفین سید علی خامنه‌ای خبر دادند و این وعده را دادند که تمام مقدمات فراهم شده است.

برگزاری مراسم وداع و تشییع رهبر شهید، بر عهدۀ سپاه پاسداران جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت. برای ادارۀ امور این مراسم، ستادی با عنوان «ستاد ملی تشییع وداع با قائد شهید امت اسلامی» شکل گرفت. ریاست این ستاد بر عهدۀ علیرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، دبیر آن علی‌اکبر پورجمشیدیان و سخنگوی آن ایمان عطارزاده بود.

• 
  تابوت‌های آماده شده برای تشییع رهبر شهید
• 
  تصویری از آماده‌سازی مصلی تهران برای مراسم وداع سید علی خامنه‌ای (منتشر شده در ۱۴ اسفند ۱۴۰۴ش)
• 
  تجهیز مصلی برای مراسم وداع رهبر شهید

نمادها و رویکرد تبلیغاتی

نشان اصلی این مراسم تصویر «مشت گره‌کرده» انتخاب شده است. این نماد، برگرفته از اولین پیام سید مجتبی خامنه‌ای، است که در آن اظهار داشت دست سالم سید علی خامنه‌ای در هنگام ترور مشت شده بوده است. برگزارکنندگان، این نماد را نشانه‌ای از ایستادگی در برابر استکبار معرفی کردند. جهت‌گیری محتوایی و شعار محوری این مراسم در داخل ایران، عبارت «باید برخاست» تعیین شده است که امتداد کلیدواژه «قیام لله» است که در پیام رهبر جمهوری اسلامی ایران به مناسبت ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش استفاده شده است. همچنین برای مخاطبان خارجی و همسو در کشورهای منطقه، شعار قرآنی «قوموا لله» به‌عنوان نماد همبستگی، تجدید پیمان و تداوم مسیر پیشین اعلام شد. این مراسم در محافل ایرانی با عنوان «بدرقه آقای شهید ایران» شناخته می‌شود.

تاریخچه

اعلام برنامه تشییع

۱۲ خرداد ۱۴۰۵ش، اعلام شد که تشییع پیکر رهبر شهید در تهران، قم و مشهد قطعی است و نهادهای مسئول در حال تدارک برای مدیریت جمعیتی بیش از ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر در پایتخت هستند. همچنین محل خاکسپاری سید علی خامنه‌ای، طبق وصیت وی و توصیه‌های نزدیکان‌اش در حرم امام رضا خواهد بود؛ جایی که پدرش و مادرش دفن شده‌اند. این اظهارات به‌‌عنوان اعلام قطعی زمان و جزئیات مراسم تشییع تلقی شد و برخی رسانه‌ها برنامه زمان‌بندی تشییع رهبر شهید را روزهای ۲۰، ۲۱ و ۲۲ خرداد اعلام کردند. ستاد بزرگداشت مراسم، در اطلاعیه شماره ۱ که در ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ش صادر شد، با تأکید بر پیگیری برنامه‌ریزی‌های لازم برای برگزاری مراسم وداع، تشییع و تدفین سید علی خامنه‌ای توسط دستگاه‌های مسئول و گروه‌های مردمی، شایعات و برخی گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای دربارهٔ جزئیات این رویداد را فاقد اعتبار دانست. این اطلاعیه از سوی دفتر حفظ و نشر آثار رهبر انقلاب اسلامی منتشر شد.

در پی اطلاعیه دوم منتشر شده از سوی ستاد بزرگداشت، برنامه تشییع و تدفین، بعداز دهۀ اول ماه محرم برگزار خواهد شد. طبق اطلاعیه سوم و چهارم ستاد بزرگداشت، جدول زمان‌بندی تشییع پیکر سید علی خامنه‌ای و اعضای خانوادۀ وی، مصباح‌الهدی باقری کنی، سیده بشری خامنه‌ای، زهرا حداد عادل و زهرا محمدی گلپایگانی به شکل زیر اعلام شده است:

• روزهای شنبه ۱۳ و یکشنبه ۱۴ تیر ۱۴۰۵ش، ۱۹ و ۲۰ محرم: مراسم وداع با پیکر در مصلای امام خمینی در تهران؛
• دوشنبه ۱۵ تیر ۱۴۰۵ش، ۲۱ محرم: تشییع در تهران؛
• سه‌شنبه ۱۶ تیر ۱۴۰۵ش، ۲۲ محرم: تشییع در قم؛
• چهارشنبه ۱۷ تیر ۱۴۰۵ش، ۲۳ محرم: در نجف و در کربلا؛
• پنج‌شنبه ۱۸ تیر ۱۴۰۵ش، مصادف با ۲۴ محرم و شب شهادت امام سجاد: تشییع در مشهد و تدفین در حرم امام‌ رضا.

مراسم وداع

اولین مراسم وداع با رهبری در رواق کشوردوست با حضور جمعی از مردم و مسئولین در شب ۱۱ تیر انجام گرفت. در این مراسم جمع حاضر، به تابوت رهبری ادای احترام کردند. مراسم وداع با پیکر رهبر ایران پیش‌از زمان اعلام‌شده در صبح جمعه ۱۲ تیر آغاز شد و از بامداد، پیکر وی به همراه چند تن از اعضای خانواده در مصلای تهران برای ادای احترام هیئت‌های خارجی، نمایندگان ادیان و شخصیت‌های داخلی و خارجی قرار گرفت. این مراسم پس‌از برگزاری آیین‌های اختصاصی برای خانواده‌های شهدا، نیروهای حفاظت و برخی شخصیت‌ها، با انتقال پیکرها به مصلی وارد مرحله عمومی شد. همچنین پیکر برخی دیگر از جان‌باختگان خانواده رهبر ایران، ازجمله داماد وی، پس‌از تشییع جداگانه به محل برگزاری مراسم منتقل می‌شود تا در ادامه آیین‌های وداع و تشییع حضور داشته باشد.

مراسم وداع مردمی با رهبر شهید ایران، از صبح ۱۳ تیر آغاز شد. مردم با حضور در صحن مصلی تهران، به پیکر رهبری ادای احترام کردند. تخمین زده شد که در دو روز مراسم ۱۳ و ۱۴ تیر در مصلی تهران،‌ جمعیتی بین ۱ تا ۳ میلیون نفر برای وداع با پیکر رهبر شهید به مصلی وارد شدند.

• 
  مراسم وداع مردمی با رهبر شهید در مصلی تهران در ۱۳ تیر ۱۴۰۵ش
• 
  تصویری از مراسم وداع با پیکر رهبر ایران در مصلی تهران
• 
  ادای احترام دولتمردان ایران به تابوت رهبر شهید ایران
• 
  ادای احترام هیئت ادیان مختلف به پیکر رهبر ایران
• 
  نمایش عمومی تابوت‌ها در مصلی تهران
• 
  دیوارنویسی‌ها در مصلی تهران در حاشیه مراسم وداع
• 
  حاضرین در مراسم مردمی وداع با رهبر شهید در کنار دیوارنگاری‌های مصلی

اقامه نماز میت در تهران

اقامه نماز میت بر پیکر رهبر شهید در مصلی تهران توسط جعفر سبحانی

در ۱۴ تیرماه، مراسم اقامه نماز بر پیکر سید علی خامنه‌ای به امامت جعفر سبحانی از مراجع تقلید شیعه برگزار شد. در این مراسم سه فرزند سید علی خامنه‌ای، مصطفی، میثم و مسعود حضور داشتند. در این مراسم سه نوبت نماز اقامه شد؛ در نوبت اول بر پیکر سید علی خامنه‌ای، در نوبت دوم، بر پیکر سیده بشری حسینی خامنه‌ای، مصباح‌الهدی باقری و زهرا حدادعادل و در نوبت سوم نیز نماز بر پیکر زهرا محمدی گلپایگانی، نوه رهبر شهید.

تخمین زده شده که در فضای مصلی و خیابان‌های اطراف حداقل ۳۰۰ هزارنفر در مصلی حضور داشتند. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد که به همین میزان جمعیت در همان روز برای وداع با رهبر شهید به مصلی تهران مراجعه کردند. عدم حضور برخی شخصیت‌های بزرگ سیاسی همچون سه رئیس جمهور سابق ایران، از حاشیه‌های رسانه‌ای شده این مراسم بود. برخی رسانه‌ها تحلیل کرده‌اند که عدم حضور این افراد به‌خاطر جلوگیری از تنش سیاسی در جریان فضای مراسم تشییع یا حضور در مراسم‌های بعدی چون قم و مشهد بود.

تشییع در تهران

در خصوص تعداد مشارکت‌کنندگان در جریان تشییع در تهران، آمارهای مختلفی گزارش شده است. بررسی عکس‌های هوایی از جمعیت حاضر با توجه به ابزارهای شمارش جمعیت به‌صورت تخمینی، حدود ۱ میلیون نفر در خیابان‌های اصلی میان میدان امام حسین تا میدان آزادی، برای مراسم تشییع حاضر بودند. برخی رسانه‌ها نیز جمعیت حاضرین در مراسم وداع تا تشییع در تهران را حدود ۱۵ میلیون نفر تخمین زده‌اند. آماری که با تردیدهایی همراه بود.

• 
  مراسم تشییع رهبری در تهران
• 
  جمعیت حاضر در تشییع رهبری در میدان انقلاب تهران

تشییع و اقامه نماز میت در قم

مراسم تشییع در قم از صبح ۱۶ تیر در مسجد جمکران آغاز شد. این مراسم با تجمع در مسجد جمکران، اقامه نماز توسط عبدالله جوادی آملی و آغاز تشییع در بلوار ۷ کیلومتری جمکران تا حرم حضرت معصومه ادامه یافت. حضور پر تعداد و میلیونی مردم با پرچم‌های قرمز یالثارات الحسین، به‌عنوان نمادی از لزوم انتقام‌گیری از قتل سید علی خامنه‌ای، از حاشیه‌های مورد توجه رسانه‌ها بود. اقامه نماز میت توسط جوادی آملی به‌دلیل قرائت «شهادت‌نامه رهبر مجاهد شهید انقلاب» در متن آن، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌ها یافت. در این دعا، با توصیفاتی همچون «شهید اسلام، قرآن و عترت» و «کشته راه امت اسلامی و وحدت آن»، برای آمرزش و حشر وی با امامان شیعه دعا شد.

• 
  تصویر هوایی از اقامه نماز میت در مسجد جمکران
• 
  حاضران در تشییع رهبر شهید در قم
• 
  مراسم تشییع در قم

تشییع و اقامه نماز میت در عراق

در شامگاه ۱۶ تیر پیکر سید علی خامنه‌ای، به فرودگاه نجف منتقل شد و در آنجا مورد استقبال رسمی مقامات عراقی قرار گرفت. پس‌از آن مراسم تشییع پیکر صبح چهارشنبه با حضور گسترده عزاداران عراقی و زائران در نجف آغاز شد. این مراسم پس‌از ورود پیکرها به فرودگاه نجف در شامگاه سه‌شنبه و استقبال مسئولان و مردم عراق برگزار شد و با نوحه‌خوانی، مرثیه‌سرایی و تشییع تا حرم امام علی ادامه یافت. سپس پیکرها برای برگزاری آیین تشییع و طواف به کاظمین و کربلا و حرم‌های امام حسین و حضرت عباس منتقل شدند. در جریان این مراسم، شرکت‌کنندگان با در دست داشتن تصاویر رهبر انقلاب، سید مجتبی خامنه‌ای، و برافراشتن پرچم‌های ایران و جبهه مقاومت، حمایت خود را از وی و محور مقاومت اعلام کردند. براساس اعلام استانداری کربلا، شمار حاضران در مراسم تشییع در عراق به حدود ۷ میلیون نفر رسیده و حشد الشعبی نیز از حضور بیش از ۲٫۳ میلیون نفر در نجف خبر داده است. همچنین شیخ ابراهیم زکزاکی، رهبر جنبش اسلامی نیجریه، در مراسم تشییع نجف حضور یافت.

• 
  تشییع پیکر رهبر شهید در نجف

واکنش‌ها و پیامدها

مراسمات نمادین و غیابی

مسلمانان اهل‌سنت نماز میت غیابی را برای رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران در برخی کشورها مانند ترکیه، بوسنی و هرزگوین و پاکستان، اقامه کردند. همچنین در چندین شهر از عراق، مراسم تشییع نمادین امام شهید انقلاب اسلامی ایران برگزار شد.

تعطیلات و عزای عمومی

همزمان با ایام تشییع و تدفین سید علی خامنه‌ای، ۱۳، ۱۴ و ۱۶ تیر در استان تهران، ۱۶ تیر در استان قم، ۱۸ تیر در استان خراسان رضوی و ۱۵ تیر تعطیل عمومی در سراسر کشور اعلام شد. همچنین در ۱۸ تیر، به مناسبت تدفین رهبری در مشهد، عزای عمومی در کشور اعلام شد.

در کشور عراق نیز تعطیلاتی از سوی دولت اعلام شد. ازجمله تعطیلی ۲ روزه استان بصره عراق.

حضور میهمانان خارجی

به گزارش رسانه‌ها، تاکنون بیش از ۳۰ کشور درخواست رسمی خود را برای حضور مقامات و هیئت‌های عالی‌رتبه در تشییع و وداع با پیکر سید علی خامنه‌ای اعلام کرده‌اند. همچنین براساس گزارش کمیته امور بین‌الملل ستاد برگزاری، نمایندگانی از بیش از ۹۰ کشور برای شرکت در این مراسم اعلام آمادگی کرده‌اند که شامل سران کشورهای اسلامی و غیراسلامی، رهبران ادیان، علما، اندیشمندان و شخصیت‌های برجسته مذهبی از ادیان و مذاهب مختلف می‌شود. علاوه‌بر این، گروه‌های مردمی قابل توجهی از کشورهای اسلامی، به‌ویژه عراق، پاکستان و افغانستان نیز درخواست حضور در مراسم را ارائه کرده‌اند. جمعه ۱۲ تیر نیز مراسم رسمی ادای احترام سران کشورها، مقامات عالی‌رتبه، رهبران ادیان و دانشمندان کشورهای مختلف در تهران برگزار خواهد شد.

در گزارش منتشرشده در رسانه‌های ایرانی، به نقل از یک منبع مطلع ادعا شده است که دولت آمریکا با صدور دستورالعملی محرمانه و از طریق رایزنی‌های دیپلماتیک، کشورهای مختلف را از حضور در مراسم تشییع رهبر ایران برحذر داشته و هشدار داده است که مشارکت در این مراسم می‌تواند بر روابط دوجانبه با آمریکا تأثیر منفی بگذارد. این گزارش همچنین، به نقل از منابع دیپلماتیک ناشناس، مدعی است که در نتیجۀ این فشارها دست‌کم ۱۳ کشور از حضور در مراسم انصراف داده‌اند یا سطح مشارکت خود را کاهش داده‌اند و برخی از این کشورها نیز از طریق مجاری دیپلماتیک برای عدم حضور خود به ایران توضیح یا عذرخواهی ارائه کرده‌اند.

در ۱۲ تیر، علاوه‌بر ورود رهبران شیعه پاکستان، جمعی از مجاهدان کتائب حزب‌الله عراق، هیاتی از شیعیان کشورهای حوزه خلیج فارس، هیاتی از حشدالشعبی عراق، احمد مسعود و هیاتی از افغانستان، هیاتی از جنبش امل، نمایندگان پارلمان و عضو حزب احیای جمهوری بلغارستان و هیئت فاطمیون افغانستان، هیات اداره عالی مسلمانان گرجستان، هیات علمای روسیه، هیات احزاب ترکیه، هیاتی از علمای فلسطین، هیاتی از رهبران هندو، شیعیان تایلند و آلمان، علمای روسیه واصحاب رسانهٔ لبنان، عراق و افغانستان و جمعی از هیات‌های خارجی برای ادای احترام به مصلی تهران وارد شدند. به‌گفتۀ سخنگوی وزارت امور خارجه در مراسم وداع با پیکر سید علی خامنه‌ای ایران علاوه‌بر نزدیک به ۱۰۰ کشور یا هیات رسمی، یا شخصیت‌ها و گروه‌های مردمی، ۸ رئیس دولت و ۱۲ رئیس مجلس حضور خواهند داشت.

واکنش رسانه‌ای

رسانه‌های بین‌المللی، ازجمله سی‌ان‌ان، مراسم تشییع رهبر ایران را رویدادی کم‌سابقه با ابعاد گسترده سیاسی، مذهبی و امنیتی توصیف کرده‌اند. به گزارش این رسانه‌ها، برگزاری مراسم در چند شهر ایران و عراق، بسیج گسترده نهادهای دولتی و امدادی، حضور میلیون‌ها عزادار و مهمانان خارجی و اجرای یکی از بزرگ‌ترین عملیات‌های لجستیکی جمهوری اسلامی، با هدف نمایش انسجام داخلی و انتقال پیام اقتدار و پایداری ایران پس‌از جنگ به افکار عمومی جهان و رقبای خارجی برنامه‌ریزی شده است. در این گزارش‌ها همچنین بر جنبه‌های نمادین مراسم تأکید شده است؛ ازجمله هم‌زمانی آن با مناسبت‌های مذهبی ماه محرم و برخی رویدادهای تقویمی بین‌المللی، برگزاری آیین‌ها در شهرهای مذهبی ایران و عراق و تبدیل شدن این مراسم به بستری برای نمایش جایگاه فراملی رهبری ایران در میان بخشی از جوامع شیعه. رسانه‌ها همچنین به پوشش گسترده خبری این رویداد، حضور هزاران خبرنگار و پیش‌بینی مشارکت میلیونی مردم در مراسم اشاره کرده‌اند.

تحلیل‌ها

براساس برخی تحلیل‌های جامعه‌شناختی، مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی فراتر از یک آیین سوگواری ارزیابی شده و به‌عنوان رویدادی در راستای بازتولید سرمایه نمادین، تقویت انسجام اجتماعی و استمرار مشروعیت سیاسی تفسیر شده است. در این تحلیل‌ها، حضور گسترده مردم، مشارکت اقشار مختلف و بازتاب رسانه‌ای مراسم از عوامل مؤثر در تقویت هویت جمعی و حافظه اجتماعی دانسته شده‌اند. این تحلیل‌ها همچنین شعار «باید برخاست» و نماد «مشت گره کرده» را از مهم‌ترین مؤلفه‌های نمادین مراسم معرفی می‌کنند. به باور تحلیل‌گران، شعار «باید برخاست» بیانگر تداوم مسیر و دعوت به کنش جمعی، و «مشت گره کرده» نمادی از ایستادگی، مقاومت و همبستگی است. حضور پرچم‌های ایران و «یا لثارات الحسین»، شعارهای ضداستکباری و شعار «لبیک یا سید مجتبی» نیز به‌عنوان عناصر هویتی و سیاسی مراسم مورد توجه قرار گرفته‌اند. بر پایه این دیدگاه‌ها، مراسم تشییع علاوه‌بر تقویت سرمایه اجتماعی و همبستگی ملی، در بازتولید مشروعیت سیاسی و فرهنگی نیز نقش داشته و به چالش کشیدن برخی روایت‌ها درباره شکاف میان جامعه و حاکمیت را در پی داشته است. در این چارچوب، تشییع رهبر شهید به‌عنوان رویدادی مؤثر در حفظ حافظه جمعی و تبدیل شهادت به سرمایه‌ای نمادین برای تداوم گفتمان انقلاب اسلامی توصیف شده است.

برخی تحلیل‌ها، تشییع رهبر شهید را در امتداد تشییع قاسم سلیمانی ارزیابی کرده و آن را نمادی از ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی جمهوری اسلامی می‌دانند. در این دیدگاه، برگزاری مراسم در شهرهای تهران، قم، نجف، کربلا و مشهد، مشارکت مهمانان خارجی و تأکید بر ابعاد فراملی آن، نشانه‌ای از جایگاه منطقه‌ای این رویداد و پیوند آن با جهان اسلام تلقی شده است. همچنین پیشنهاد ثبت این مراسم به‌عنوان «میراث ناملموس ملی» از دیگر موضوعاتی است که در این تحلیل‌ها مورد توجه قرار گرفته است. در این تحلیل‌ها، از تشییع به‌عنوان بستری برای انتقال میراث فکری و سیاسی رهبر شهید به نسل‌های آینده، تقویت مفهوم «امت‌سازی» و نمایش «جمهوریت برخاسته از ایمان» یاد شده است. همچنین نقش تصاویر و روایت‌های مردمی در فضای رسانه‌ای، مقایسه این مراسم با تشییع قاسم سلیمانی و تأکید بر هم‌زمانی آن با ماه محرم و پیوند نمادین آن با فرهنگ عاشورا، از دیگر محورهایی است که به‌عنوان ویژگی‌های متمایز این رویداد مطرح شده‌اند.

محل دفن سید علی خامنه‌ای

محل دفن سید علی خامنه‌ای طبق وصیت او برنامه‌ریزی شده است. طبق گفته خود او، وی در دوران حضورش در ایرانشهر، وصیت کرده بود تا اگر در همان‌جا از دنیا رفت، در ایرانشهر دفن شود. طبق وصیت جدید او قرار است پیکرش را در حرم امام رضا در مشهد دفن نمایند.

در پی انتشار ادعاهایی برای دفن به ودیعه پیکر رهبری در حرم حضرت معصومه در قم، ستاد تشییع رهبر شهید با اطلاعیه‌ای، این موضوع را تکذیب کرد. براساس این اطلاعیه، جسد رهبری بدون دفن، نبش قبر یا تدفین به امانت، با حفظ احترام و موازین شرعی، نگهداری شده است.

منابع

• «آخرین جلسه رسمی ستاد ملی وداع و تشییع قائد اعظم شهید». خبرگزاری صدا و سیما. ۱۰ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
• «از شوق دیدار تا داغ وداع؛ آخرین شب رواقِ کشوردوست». خبرگزاری شبستان. ۱۲ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۲ تیر ۱۴۰۵.
• «اطلاعیه شماره ۱ ستاد بزرگداشت عروج خونین امام مجاهد شهید حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای» وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ انتشار: ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «اطلاعیه شماره ۲ ستاد بزرگداشت عروج خونین امام مجاهد شهید حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای قدّس‌الله‌نفسه‌الزکیه»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ انتشار:۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «اطلاعیه شماره ۳ ستاد بزرگداشت عروج خونین امام مجاهد شهید»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۲۳ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «اطلاعیه شماره ۴ ستاد تشییع امام شهید حضرت آیت‌الله خامنه‌ای»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «اطلاعیه شماره 4 ستاد بزرگداشت عروج خونین امام مجاهد شهید». خبرگزاری تسنیم. ۲۶ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۷ تیر ۱۴۰۵.
• «اعلام جزئیات جدید از مراسم تشییع و تدفین رهبر شهید انقلاب/ تشییع در نجف و کربلا»، خبرگزاری تابناک، تاریخ انتشار:۳۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «اقامه نماز بر پیکر مطهر مجاهد شهید امام خامنه‌ای و خانواده ایشان». خبرگزاری ایرنا. ۱۴ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۷ تیر ۱۴۰۵.
• «اقامه نماز غیابی دانشجویان پاکستانی برای رهبر انقلاب»، وب‌سایت آخرین خبر، تاریخ انتشار:۱۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اقامه نماز میت غیابی برای رهبر شهید انقلاب اسلامی در بوسنی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ انتشار: ۲۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «‌استان ‌بصره عراق هم ۲ روز تعطیل شد». دنیای اقتصاد. ۱۳ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
• «بخشنامه تعطیلات هفته آینده ابلاغ شد». خبرگزاری شرق. ۱۰ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
• «بدرقه‌ای ماندگار؛ پایان حماسه تشییع میلیونی رهبر شهید در قم». خبرگزاری ایرنا. ۱۶ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۷ تیر ۱۴۰۵.
• «تغییر زمان امتحانات دانشگاه‌ها در ایام تشییع رهبر شهید»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۲۴ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «جزئیاتی از کارزار تهدیدآمیز آمریکا برای منصرف کردن کشورها از شرکت در مراسم امام شهید». خبرگزاری مشرق. ۱۲ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۲ تیر ۱۴۰۵.
• «چند نفر در مراسم تشییع خامنه‌ای در تهران شرکت کرده‌اند؟». فکت‌نامه. ۱۶ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۷ تیر ۱۴۰۵.
• «حضور هیئت‌های عالی‌رتبه بیش از ۳۰ کشور در مراسم تشییع رهبر شهید». خرگزاری ایکنا. ۹ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
• «دفن امانتی پیکر رهبر شهید انقلاب تکذیب شد». خبرگزاری تابناک. ۱۰ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.
• «دلیل احتمالی غیبت بعضی شخصیت‌های نظام در مراسم نماز بر پیکر رهبر شهید». انصاف نیوز. ۱۵ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۷ تیر ۱۴۰۵.
• «رهبر شهید انقلاب در سه شهر کشور تشییع می‌شوند؛ اعلام محل دفن شهید خامنه‌ای»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ انتشار: ۱۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «زمان‌بندی برنامه تشییع رهبر شهید»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «سه‌شنبه ۱۶ تیر تهران تعطیل شد/ پنجشنبه عزای عمومی در سراسر کشور»، خبرگزاری مهر، تاریخ انتشار:۱۰ تیر ۱۴۰۵ش.
• عبدلی، خدابخش (۱۱ تیر ۱۴۰۵). «حماسه ایمان و میراث رهبری؛ تأملی بر ظرفیت‌های تمدنی تشییع پیکر رهبر شهید». خبرگزاری رسا. دریافت‌شده در ۱۷ تیر ۱۴۰۵.
• «عراق میزبان تشییع میلیونی آقای شهید ایران». خبرگزاری فارس. ۱۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۷ تیر ۱۴۰۵.
• «عزاداری باشکوه و تشییع نمادین پیکر شهید امام خامنه‌ای در ذی‌قار-عراق»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ انتشار: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «علم الهدی جزئیات مراسم و تاریخ تشییع پیکر رهبر شهید انقلاب را اعلام کرد»، اقتصادآنلاین، تاریخ انتشار:۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «فرانس ۲۴: جمعیت عظیمی از سوگواران در مراسم تشییع رهبر شهید ایران حضور دارند». خبرگزاری ایسنا. ۱۵ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۷ تیر ۱۴۰۵.
• «فرماندار مشهد: تمهیدات لازم برای مراسم تشییع رهبر شهید پیش‌بینی شد»، آخرین خبر، تاریخ انتشار:۱۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «کدام مقام های خارجی برای ادای احترام به رهبر شهید به ایران آمدند؟». خبرگزاری ایرنا. ۱۲ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۲ تیر ۱۴۰۵.
• «گمانه‌زنی‌ها دربارهٔ زمان و جزئیات مراسم تشییع رهبر شهید چگونه شکل گرفت؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ انتشار: ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «متن کامل شهادتنامه آیت الله جوادی آملی در نماز رهبر شهید انقلاب». پایگاه خبری الف. ۱۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۷ تیر ۱۴۰۵.
• مرادی بهمئی، علی (۱۶ تیر ۱۴۰۵). «تحلیلی جامعه شناختی از مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی». سیویلیکا. دریافت‌شده در ۱۷ تیر ۱۴۰۵.
• «مراسم عزاداری و تشییع نمادین رهبر شهید ایران در پایتخت عراق»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ انتشار: ۱۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «مراسم وداع زودتر از اعلام آغاز شد؛ از مقتل و مدرسه فرهنگ تا مصلا». خبرگزاری ایرنا. ۱۲ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۲ تیر ۱۴۰۵.
• «معاون شهرداری تهران: پیکر علی خامنه‌ای در مشهد دفن خواهد شد»، اوپک‌تایمز، تاریخ انتشار:۱۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «نماز میت غیابی برای شهید امام خامنه‌ای در دیاربکر ترکیه»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ انتشار:۱۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «وصیت آیت الله خامنه ای برای دفن در ایرانشهر»، آپارات، تاریخ انتشار:۲۵ بهمن ۱۳۹۶ش.
• "Iran prepares to bury slain supreme leader with week of mass mourning". reuters (به انگلیسی). 2 July 2026. Retrieved 2 July 2026.
• "Millions to attend funeral procession for Iran supreme leader". FINANCIAL TIMES (به انگلیسی). 6 January 2026. Retrieved 7 January 2026.