امواج فمینیسم
| امواج فمینیسم | |
|---|---|
پادکست مقاله | 🡇
|
امواج فمینیسم؛ تطورات تاریخی فمینیسم بر اساس اهداف و مقطع شکلگیری.
امواج فمینیسم یک چارچوب تحلیلی برای درک تحول تاریخی این جنبش است که نشان میدهد چگونه فمینیسم در واکنش به محرومیتهای سیستماتیک حقوقی، اقتصادی و اجتماعی زنان در غرب شکل گرفت و سپس تکامل یافت. این سیر با موج اول در دهههای ۱۸۴۰–۱۹۲۰م و مبارزه برای حقوق پایهای چون حق رأی و شخصیت قانونی مستقل آغاز شد. موج دوم در دهههای ۱۹۶۰–۱۹۸۰م با شعار «شخصی، سیاسی است» به نقد ریشهای فرهنگ مردسالار، نقشهای جنسیتی و طلب برابری واقعی در کار و خودمختاری بدن پرداخت. موج سوم در دهههای ۱۹۹۰–۲۰۱۰م تحت تأثیر اندیشههای پستمدرن، بر تنوع تجربیات زنان و مفهوم اینترسکشنالیتی تأکید کرد و صدای گروههای حاشیهنشین را برجسته ساخت. در نهایت، موج چهارم از حدود ۲۰۱۲م با تکیه بر فناوری دیجیتال و شبکههای اجتماعی، بر مبارزه با آزار جنسی در قالب کمپینهایی مانند #MeToo (جنبش من هم)، پیگیری عدالت در فضای مجازی و اقدام مستقیم متمرکز شده است.
تعریف
فمینیسم بهعنوان یک جنبش اجتماعی و فکری، در طول تاریخ به دورههای متمایزی تقسیمبندی شده است که معمولاً با عنوان امواج فمینیسم یا موجهای فمینیستی شناخته میشوند. این تقسیمبندی بر اساس تمرکزها، اهداف و استراتژیهای غالب در هر مقطع تاریخی صورت میگیرد و نشاندهنده تحول و تکامل تدریجی این جنبش است. در حالی که هدف کانونی همه امواج، دستیابی به برابری جنسیتی و پایاندادن به تبعیض علیه زنان بوده، هر موج مسیرها، اولویتها و حتی نقدهای متفاوتی را نسبت به موج پیشین ارائه داده است. امواج فمینیسم، اگرچه بهصورت متوالی تعریف میشود، اما از حیث زمانی، کاملاً مجزا نبوده و همپوشانی دارند. در هر دوره، گرایشهای فکری متنوعی وجود داشته است. با این حال، فمینیسم از مبارزه برای حقوق قانونی پایه به سمت نقد ساختارهای فرهنگی، سپس توجه به تنوع هویتها و در نهایت استفاده از فناوری برای پیگیری عدالت، پیش رفته است.[۱]
زمینههای شکلگیری
شکلگیری موجهای متوالی فمینیسم بهعنوان یک جنبش سازمانیافته، واکنشی مستقیم به روند محرومیتهای تاریخی زنان در جوامع غربی بود که آنان را از شخصیت حقوقی مستقل، مشارکت سیاسی، دسترسی برابر به آموزش و استقلال اقتصادی، دور نگه میداشت. این محرومیتها ریشه در سنتهای فلسفی یونان، تفاسیر متون دینی یهودی-مسیحی در چارچوب فرودست انگاشتن زنان، انگارههای شناختی و قوانینی داشت که هویت مستقل زن را نفی میکرد. انقلابهای فکری روشنگری و انقلاب فرانسه با شعار حقوق ذاتی بشر، تضاد این ایدهها با وضعیت زنان را برجسته کرد، در حالی که انقلاب صنعتی همزمان هم نیاز سرمایهداری به نیروی کار ارزان زن را ایجاد کرد و هم فرصتهایی محدود برای استقلال اقتصادی زنان فراهم آورد. فعالیت زنان در جنبشهای اجتماعی دیگر مانند الغای بردگی نیز به تجربهاندوزی و خودآگاهی آنان انجامید و در نهایت، این مجموعه شرایط، بستر لازم برای شکلگیری موجهای گوناگون فمینیسم را فراهم ساخت.[۲]
موج اول: دهههای ۱۸۴۰–۱۹۲۰م
موج اول فمینیسم عمدتاً در واکنش به محرومیتهای شدید قانونی زنان شکل گرفت. تمرکز اصلی این موج بر کسب حقوق اساسی شهروندی بود که از زنان دریغ شده بود.[۳]
اهداف اصلی:
- کسب حق رأی برای زنان (جنبش سافروجت).
- به رسمیت شناخته شدن شخصیت حقوقی مستقل برای زنان متأهل.
- حق مالکیت زنان، حق قرارداد بستن و دسترسی آنان به آموزش عالی.[۴]
چهرههای شاخص: سوزان بی. آنتونی، الیزابت کدی استانتون و مری ولستون کرافت (نویسنده کتاب «احقاق حقوق زنان»).[۵]
موج اول فمینیسم در نهایت به کسب حق رأی برای زنان در بسیاری از کشورهای غربی منجر شد؛ ازجمله: نیوزیلند در سال ۱۸۹۳م و آمریکا در سال ۱۹۲۰م. با این حال، غالباً بر مسائل زنان سفیدپوست طبقه متوسط متمرکز بود و نابرابریهای نژادی و طبقاتی را به اندازه کافی مورد توجه قرار نداد.[۶]
موج دوم: دهههای ۱۹۶۰–۱۹۸۰م
موج دوم فمینیسم از حقوق اولیه برای زنان فراتر رفت و به نقد ریشههای فرهنگی، اجتماعی و روانشناختی نابرابری جنسیتی پرداخت. شعار محوری آن «شخصی، سیاسی است» بود، به این معنا که مسائل حوزه خصوصی مانند خانواده، روابط جنسی و تقسیم کار خانگی، ریشه در ساختارهای قدرت دارند.[۷]
اهداف اصلی:
- برابری واقعی در محیط کار، ازجمله دستمزد برابر و مبارزه با سقف شیشهای.
- خودمختاری زنان در مدیریت بدن و تولیدمثل، ازجمله حق سقط جنین ایمن و قانونی و نیز دسترسی به وسایل پیشگیری.
- نقد نقشهای جنسیتی سنتی و به چالش کشیدن مردسالاری.
- مبارزه با خشونت جنسی و خانگی.[۸]
زمینههای شکلگیری:
- فضای اعتراضی دهه ۱۹۶۰م شامل جنبشهای حقوق مدنی و اعتراضات ضد جنگ ویتنام.
- ورود گسترده زنان به دانشگاهها و بازار کار پس از جنگ جهانی دوم.
- نارضایتی از محدود شدن زنان به نقش خانهداری و مادری.[۹]
چهرههای شاخص: سیمون دوبووار، کیت میلت، بتی فریدان.[۱۰]
موج دوم فمینیسم موجب تصویب قوانین ضد تبعیض، ایجاد پناهگاههای زنان و رواج گفتمان فمینیستی در دانشگاهها شد. با این حال، از جانب منتقدان به غفلت از تنوع تجربیات زنان بهویژه زنان رنگینپوست، کارگر یا همجنسگرا و گاه افراطگرایی متهم شد.[۱۱]
موج سوم: دهههای ۱۹۹۰–۲۰۱۰م
موج سوم فمینیسم در واکنش به کاستیهای موج دوم و تحت تأثیر اندیشههای پستمدرن و پساساختارگرا شکل گرفت.[۱۲] موج سوم فمینیسم، فهم رایج از «زن» را به چالش کشید و بر تنوع، تفاوت و زمینهمندی تجربیات زنان تأکید کرد.[۱۳]
ویژگیهای اصلی:
- اینترسکشنالیتی: تحلیل درهمتنیدگی ستم جنسیتی با ستم نژادی، طبقاتی، جنسی و توانایی.
- بازاندیشی در مفهوم جنسیت بهعنوان یک ساختار اجتماعی-فرهنگی و نه صرفاً یک امر زیستشناختی.
- افزایش حضور صدای گروههای حاشیهنشین مانند فمینیسم سیاه، فمینیسم اسلامی، فمینیسم همجنسگرا (کوییر) و اکوفمینیسم.[۱۴]
- نقد برخی افراطهای موج دوم و بازنگری در ارزشهایی مانند مادری یا زیباییشناسی زنانه.[۱۵]
نمادها: استفاده از رسانههای جایگزین، هنر و فرهنگ عامه برای بیان پیام مانند موسیقیهای ریحانا و مدونا. ربکا واکر از چهرههای مؤثر در معرفی موج سوم فمینیسم است.[۱۶]
موج چهارم: از ۲۰۱۲م
موج چهارم فمینیسم با رشد فناوری دیجیتال و شبکههای اجتماعی گره خورده است. این موج از ابزارهای آنلاین برای سازماندهی، آگاهیبخشی و مبارزه استفاده میکند.[۱۷]
ویژگیها و اهداف محوری:
- مبارزه با آزار و خشونت جنسی از طریق کمپینهایی مانند #MeToo و #TimesUp.
- توجه به عدالت جنسیتی در فضای مجازی، مقابله با هرزهنگاری سایبری و آزار آنلاین.
- تمرکز بر مسائل فراجنسیتیها.
- استفاده از هشتگها و رسانههای اجتماعی برای بسیج سریع افکار عمومی و ایجاد همبستگی فرامرزی.
- تأکید بر اقدام مستقیم و پاسخگو کردن نهادهای قدرت.[۱۸]
فمینیستهای موج چهارم برای دستیابی به اهداف خود از شبکههای اجتماعی بیشترین استفاده را میبرند. آنها از این طریق، کمپینهای بزرگی را نظیر جنبش من هم (به انگلیسی: MeToo)، جنبش آزادی نوک پستان و راهپیمایی هرزهها شکل دادهاند:[۱۹] طرفداران شعار «زن، زندگی، آزادی» در ایران نیز به دلیل استفاده گسترده از ابزار دیجیتال و تمرکز بر خودمختاری زنان، اغلب در چارچوب این موج تحلیل میشوند.[۲۰]
پانویس
- ↑ «چهار موج اصلی فمینیسم؛ سیر تکوینی نهضت طرفداری از حقوق زنان در طول تاریخ»، وبسایت مورخ.
- ↑ مشیرزاده، از جنبش تا نظریه اجتماعی؛ تاریخ دو قرن فمینیسم، 1390ش، ص52-61.
- ↑ توحیدفام و عیسیوند، «فمینیسم و دموکراسی در گذر تاریخ»، 1389ش، ص 35.
- ↑ مشیرزاده، از جنبش تا نظریه اجتماعی، 1382ش، ص68-76.
- ↑ زیبایینژاد، «خاستگاه فمینیسم و دانشهای فمینیستی»، 1382ش، ص16.
- ↑ «چهار موج اصلی فمینیسم؛ سیر تکوینی نهضت طرفداری از حقوق زنان در طول تاریخ»، وبسایت مورخ.
- ↑ افتخاری، اثبات، مساوات یا قدرت، 1379ش، ص81.
- ↑ اسفندیار، «روند ظهور فمینیسم در چهار قرن اخیر»، 1387ش.
- ↑ اسفندیار، «روند ظهور فمینیسم در چهار قرن اخیر»، 1387ش.
- ↑ سینافر، «فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایشها و آثار مثبت و منفی جنبشها»، 1401ش، ص12.
- ↑ مشیرزاده، از جنبش تا نظریه اجتماعی؛ تاریخ دو قرن فمینیسم، ص309.
- ↑ بستان، اسلام و جامعهشناسی خانواده، 1383ش، ص80.
- ↑ آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص27
- ↑ سینافر، «فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایشها و آثار مثبت و منفی جنبشها»، 1401ش، ص7.
- ↑ چینیچیان، «زمینهها و اهداف فمینیسم»، 1388ش.
- ↑ ربانی اصفهانی، و یزدخواستی، «بررسی کیفی تأثیر فمینیسم رادیکال بر نقش زن در نهاد خانواده و مقایسه آن با تمهیدات اسلام»، 1393ش، ص125.
- ↑ «جنبش میتو، از ترانه علیدوستی تا ریاحی و پورصمیمی»، وبسایت مشرقنیوز، 1402ش.
- ↑ «موج چهارم فمینیسم: صدای دیجیتال زنان» وبسایت متادخت.
- ↑ «موج چهارم فمینیسم: صدای دیجیتال زنان» وبسایت متادخت.
- ↑ «جنبش میتو، از ترانه علیدوستی تا ریاحی و پورصمیمی»، وبسایت مشرقنیوز، 1402ش.
منابع
- اسفندیار، سرور، «روند ظهور فمینیسم در چهار قرن اخیر»، خبرگزاری دانشجو، کد خبر:۱۰۵۵۸۳، ۱۳۸۷ش.
- افتخاری، اصغر، «اثبات، مساوات یا قدرت»، مطالعات راهبردی زنان، ش۹، ۱۳۷۹ش.
- آقاجانی، نصرالله، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، نشریه مطالعات راهبردی زنان، س۱۲، ش۴۶، ۱۳۸۶ش.
- بستان، حسین، اسلام و جامعهشناسی خانواده، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۳ش.
- توحیدفام، محمد و لیلا عیسیوند، «فمینیسم و دموکراسی در گذر تاریخ»، فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات روابط بینالملل، س۳، ش۱۳، ۱۳۸۹ش.
- «جنبش میتو، از ترانه علیدوستی تا ریاحی و پورصمیمی»، وبسایت مشرقنیوز، ۱۴۰۲ش.
- «چهار موج اصلی فمینیسم؛ سیر تکوینی نهضت طرفداری از حقوق زنان در طول تاریخ»، وبسایت مورخ، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۴ش.
- چینیچیان، نیلوفر، «زمینهها و اهداف فمینیسم»، وبسایت تابناک، تاریخ انتشار: ۳۱ خرداد ۱۳۸۸ش.
- ربانی اصفهانی، حوریه و یزدخواستی، بهجت، «بررسی کیفی تأثیر فمینیسم رادیکال بر نقش زن در نهاد خانواده و مقایسه آن با تمهیدات اسلام»، جامعهشناسی کاربردی، س۲۶، ش۵۸، ۱۳۹۳ش.
- زیبایینژاد، محمدرضا، «خاستگاه فمینیسم در ایران»، حوراء، شماره ۳۳، ۱۳۸۸ش.
- سینافر، حبیب، «فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایشها و آثار مثبت و منفی جنبشها»، دهمین کنفرانس بینالمللی مدیریت و علوم انسانی در ایران، دانشگاه تهران، ۱۴۰۱ش.
- «موج چهارم فمینیسم: صدای دیجیتال زنان»، وبسایت متادخت، تاریخ بازدید: ۱۷ دی ۱۴۰۴ش.
- مشیرزاده، حمیرا، از جنبش تا نظریه اجتماعی: تاریخ دو قرن فمینیسم، تهران، شیرازه، ۱۳۸۱ش.