زنان افغانستان

زنان افغانستان؛ نیمی از جامعه افغانستان با نقش بی‌بدیل در پایداری خانواده، اقتصاد و فرهنگ.

زنان افغانستان، ستون‌های پنهان اما استوار خانواده و آیینه‌دار فرهنگ این سرزمین کهن هستند. آنان در جامعه‌ای مردسالار، با وجود محرومیت از حقوق پایه‌ای مانند مالکیت، تحصیل و تصمیم‌گیری، با مهر و ایثار، هستی خانواده را معنا می‌بخشند؛ از مراقبت از کودکان و سالمندان تا همکاری در کشاورزی و صنایع دستی، نقش آنان در اقتصاد و همبستگی خانه انکارناپذیر است. آنها با پوشش‌های سنتی که نماد حیا و عفاف است، هویت خود را حفظ کرده‌اند. تاریخ آموزش و مشارکت آنان، روایت تلاش برای روشنایی است؛ از مکتب‌خانه‌های پنهان تا حضور در عرصه‌های سیاست و علم؛ اما این مسیر با فراز و نشیب همراه بوده و امروز، در سایه محدودیت‌ها، همچنان می‌درخشند. زنانی چون بی‌بی‌سنگی، سیما سمر، حبیبه سرابی و شکردخت جعفری، با شجاعت و دانش، الهام‌بخش نسل‌ها شده‌اند و نشان داده‌اند که زن افغانستانی، علی‌رغم همه موانع، می‌ایستد، می‌آموزد و امید می‌آفریند.

زنانگی

زن در جامعهٔ مردسالار افغانستان معمولاً تابع پدر یا شوهر است. اثرگذاری زن، تابع ارزش‌گزاری‌ها و پسندهایی است که معیار و سلیقهٔ مردان تعیین می‌کند. زنانگی‌کردن در جامعه افغانستان، دشوار بوده و ملاحظات بسیاری را می‌طلبد.

مادری

نقش اصلی مادر، مراقبت از خانواده است؛ از نگهداری کودکان و سالمندان تا نظم‌دهی به خانه و رسیدگی به سلامت و تغذیه اعضای خانواده. افزون‌بر آن، مادران در کنار پدران کار می‌کنند؛ زنان روستایی در کشاورزی و دامداری و زنان شهری با تولید صنایع دستی به اقتصاد خانواده کمک می‌کنند. آنان دیرتر می‌خوابند و زودتر بیدار می‌شوند و نقش اصلی را در مدیریت مصرف خانواده دارند. مادر همچنین نقش مهمی در همبستگی خانواده دارد؛ جایگاه معنوی او باعث می‌شود اعضای خانواده از نظم او پیروی کنند و نوعروسان نیز با او همکاری کنند. بر اساس فرهنگ اسلامی و شرقی، احترام به مادر از الزامات اصلی خانواده است و او را مظهر مهر و عاطفهٔ خانواده و رکن پایداری آن می‌دانند. این احترام به‌ویژه در میان‌سالی و پیری مادر، افزایش می‌یابد و تکریم او وظیفه‌ای دینی تلقی می‌شود.

مادر با وجود نقش‌های پرمسئولیت، در تصمیم‌گیری‌های کلان خانواده مانند تحصیل، ازدواج و شغل فرزندان، نقش مستقیمی ندارد و تصمیم نهایی با پدر است. با این حال، مادران از راه‌های غیررسمی برای نفوذ در این تصمیم‌ها استفاده می‌کنند. مادران در جامعهٔ افغانستان از حقوق اقتصادی محروم‌اند. آنان اموال قابل تصرفی ندارند و در بسیاری موارد، ارثیهٔ خود را دریافت نمی‌کنند. قلمرو صلاحیت مادر به مواردی مانند حضانت فرزندان کوچک یا سرپرستی در نبود پدر محدود می‌شود.

در سال‌های اخیر، جنگ، مهاجرت و تغییرات اقتصادی، ساختار سنتی خانواده را دگرگون کرده است. احترام به مادر تحت تأثیر فرهنگ‌های مختلف، کم‌رنگ‌تر شده و منزلت او دستخوش تغییر شده است. از سوی دیگر، افزایش سواد، تحصیلات و اشتغال مادران، آنان را با حقوق خود آشنا کرده و زمینه‌های حضور مؤثرتر آنان را در امور خانواده فراهم آورده است.

دختری

دختر در جامعهٔ افغانستان، از حقوق بنیادینی مانند مالکیت، کار و تحصیل محروم است و منزلتی هم‌شأن پسر برای او به‌رسمیت شناخته نشده است. دختر، موجودی آسیب‌پذیر و نیازمند مراقبت پنداشته می‌شود که در روابط پرتنش اجتماعی، هزینه‌هایی بر خانواده و جامعه تحمیل می‌کند. در فرهنگ مردسالار افغانستان، دختر همچون کالایی برای معامله، حل دعاوی قبیله‌ای و حتی ادای بدهی استفاده می‌شود و خود زنان نیز این نگاه را پذیرفته‌اند. احترام به دختر تنها در چارچوب عاطفهٔ فرزندی معنا می‌یابد و او موجودی ضعیف و قابل‌ترحم پنداشته می‌شود. هزینه برای آموزش و توانمندسازی دختران، بی‌جهت شمرده می‌شود و دختر را «مال مردم» می‌نامند. این جایگاه در ترانهٔ هزاره‌گی ذیل به روشنی نشان داده شده است:

گل بولو گل بولویه دختر		دوسال خانه پدر میمویه (مهمانه) دختر
دوسال خانه پدر میمو چه باشد		آخر کار سنگ پلخویه (پلخمان) دختر

با این حال، دختران نقش مؤثری در ساماندهی امور خانه و مراقبت از اعضای خانواده دارند و در غیاب مادر، جانشین او می‌شوند. آنان در روستاها در کشاورزی و در شهرها با صنایع دستی، در تأمین معیشت خانواده سهیم هستند. انگاره فرودست‌بودن دختر، در ذهن خود دختران نیز تثبیت شده و آنها معمولاً دیدگاه مثبتی دربارهٔ خود ندارند و فرصت‌های رشد و به‌کارگیری توانایی‌های خود را از دست می‌دهند. امروزه اما تحولات ناشی از گسترش آموزش و مهاجرت، تا حدودی جایگاه حقوقی و اجتماعی دختران را بهبود بخشیده و آنان سلطهٔ سنتی مردان را به چالش می‌کشند.

پوشش

میراث تاریخی افغانستان گویای پوشیدگی کامل زنان در عهد باستان است. بر اساس نشانه‌های به‌جای‌مانده از آثار باستانی، لباس زنان شامل پیراهن، شلوار، کفش و کمربند بوده و رنگ‌های سرخ (قرمز) و ارغوانی از محبوب‌ترین رنگ‌ها میان آنان به‌شمار می‌رفته است. از بدو ورود اسلام تا دوران عبدالرحمان‌خان، زنان پوشش مناسبی داشتند که پوشش سر با پارچهٔ بزرگ کتان نیز جزئی از آن بود. پس از آن، «دولاق» و کمی بعد چادری به نام «چهل‌دری» یا «چهل‌درزی» رواج یافت. تا اواخر سده چهاردهم هجری، زنان با همان چادر بزرگ در کنار مردان خود در مزرعه کار می‌کردند.

تنوع قومیتی در افغانستان، تنوع زیادی در سبک پوشش زنان پدیدآورده است. لباس زنانه به‌طور کلی از «فراق پرتوک» (پیراهن دامن‌دارو شلوار) تشکیل شده و چادر نیز از ضروریات پوشش محسوب می‌شود. شلوار زنانه که از پارچه‌ای لطیف دوخته می‌شود، دارای پاچه‌هایی با چین‌های بیضوی تا قوزک پا است. این نوع شلوار همچنان در برخی نقاط، از جمله میان هزاره‌ها، کوچی‌ها و ساکنان ولایت‌های وردک و پکتیا رایج است.

چادری

پوشش سنتی زنان در افغانستان، لباس دامن‌دار همراه با شال یا چادری (برقع) است. چادری پوششی کامل است که سراسر بدن و حتی صورت را می‌پوشاند و از یک کلاه متصل به چادر و همرنگ تشکیل شده است که توسط خیاطان حرفه‌ای با مهارت ویژه دوخته می‌شود. تاریخچهٔ چادری به دویست سال پیش بازمی‌گردد و امروزه نیز در میان زنان افغانستان مقبولیت دارد. در دورهٔ نخست حاکمیت طالبان (۱۹۹۶–۲۰۰۱م)، به‌دلیل اجبار این گروه برای پوشش زنان، برقع به نمادی جهانی تبدیل شد. در سال‌های اخیر، زنان کمتر از چادری استفاده می‌کنند. جوان‌ترها بیشتر از مانتو، مقنعه، روسری، شال، ساری هندی و گاهی چادر ایرانی بهره می‌برند. در این لباس‌های جدید نیز از هنر خامک‌دوزی بر روی مانتوها و روسری‌ها استفاده می‌شود.

گندافغانی

«گندافغانی» یکی از لباس‌های شاخص زنانه است که شامل پیراهن دامن‌دار، شلوار و چادر می‌شود. لبه‌های آستین، دامن، یقه و پاچه‌های شلوار آن با مهره‌دوزی و سوزن‌دوزی (دستی یا ماشینی) تزیین می‌شود. دوخت سنتی آن حدود یک ماه زمان می‌برد و در ولایات مختلف، به‌ویژه غزنی، توسط زنان انجام می‌شود. به‌دلیل آب‌وهوای سرد افغانستان، از پارچه‌های ضخیم مانند مخمل، قناویز و کتان برای این لباس استفاده می‌شود و گاهی طول دامن آن به دوازده متر می‌رسد. در تولید این لباس از هنرهای خنجردوزی و گراف‌دوزی استفاده می‌شود و چادر آن به‌صورت روسری مربع یا شال است که در یک لبه تزیینات هنری دارد.

خامک‌دوزی

نوشتار اصلی: خامک‌دوزی

«خامک» یکی از دوخت‌های هنری است که با نخ ابریشم و با دقت و زمان زیاد بر روی پارچه‌های ابریشم یا کتان انجام می‌شود و یقه، آستین، پاچهٔ شلوار، شال و چادر را تزیین می‌کند. زنان افغانستان هنر خامک‌دوزی را نسل‌به‌نسل منتقل کرده‌اند.

محبوبیت پوشاک سنتی

صنایع دستی مرتبط با پوشش زنان، دارای قدمت و تنوع زیادی است و در تزیین لباس اهمیتی ویژه دارد. از مهم‌ترین هنرهای دوخت در لباس‌های سنتی زنان می‌توان به چکن‌دوزی، خنجردوزی، سکه‌دوزی، گراف‌دوزی، پخته‌دوزی و شیشه‌دوزی اشاره کرد. لباس‌های سنتی نماد ارزش‌های قومی، متانت و فرهنگ اسلامی افغانستان هستند و چادری (برقع) نیز نشانه احترام، وقار و موقعیت اجتماعی زنان محسوب می‌شود.

در سال‌های اخیر، فروش لباس‌های سنتی افزایش یافته و حتی برخی از افغانستانی‌های خارج از کشور برای خرید آن به افغانستان می‌آیند. همچنین به‌دلیل استقبال بالا، این لباس‌ها در کشورهای دیگر مانند ایران و پاکستان نیز تولید می‌شود. تعدادی از تولیدکنندگان افغانستانی برای کاهش وابستگی به واردات، از پارچه‌های تولید داخل برای دوخت لباس استفاده می‌کنند. غنای طراحی پوشش زنان افغانستان، توجه طراحان کشورهای غربی را نیز جلب کرده و برخی از برندهای معروف از طرح‌های افغانستانی الهام گرفته‌اند. در سال‌های اخیر، استفاده از لباس‌های سنتی و زیورآلات در میان مهاجران، به‌ویژه زنان هزاره در کشورهای غربی و استرالیا نیز رونق یافته است.

آموزش

پیشینهٔ آموزش زنان در افغانستان به مکتب‌خانه‌های سنتی بازمی‌گردد که در آنها خواندن و نوشتن، قرآن و متون ادبی مانند دیوان حافظ و گلستان سعدی آموزش داده می‌شد. این نظام بیشتر داوطلبانه و محدود به اقشار مرفه شهری بود و با وجود محدودیت‌ها، نسلی از زنان باسواد را پرورش داد.

دورهٔ تحول اساسی در آموزش زنان با پادشاهی امان‌الله آغاز شد و نخستین مکتب دخترانه در ۱۲۹۹ش تأسیس گردید. پس از آن، آموزش زنان در دوره‌های مختلف فراز و نشیب‌هایی داشت. در ۱۳۱۰ش دوره آموزش قابلگی در شفاخانه مستورات برای دختران و لیسه نسوان در کابل تأسیس شد. دارالمعلمات نیز در ۱۳۲۷ش برپا شد. در دوره محمدظاهر شاه (۱۳۱۲–۱۳۵۲ش) در همه ولایات، مکتب نسوان تأسیس شد. علاه‌بر آن، در ۱۳۱۵ش، دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت در رشته‌های زبان، بهداشت، مخابرات و فنون برای زنان راه‌اندازی شد. در حکومت محمدداوودخان (۱۳۵۲–۱۳۵۷ش) زنان به‌عنوان محصل، معلم و مربی، در مراکز آموزشی و دانشگاهی حضور داشتند.

آموزش زنان در دورهٔ حاکمیت حزب خلق و پرچم (۱۳۵۷–۱۳۷۳ش) رو به افول گذاشت. از ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۶ش به‌دلیل شدت یافتن جنگ‌های داخلی، مراکز آموزشی آسیب دید و محدویت‌هایی در آموزش زنان به‌وجود آمد. در دورهٔ اول طالبان (۱۳۷۵–۱۳۸۰ش) دختران از تحصیل منع شدند؛ اما نظام جمهوری اسلامی (۱۳۸۰–۱۴۰۰ش) آموزش دختران را رونق بخشید، اما با تسلط دوبارهٔ طالبان در ۱۴۰۰ش، دختران از صنف ششم به بالا و تحصیلات عالی منع شدند. طالبان دلایلی مانند کمبود بودجه، نامناسب‌بودن سرفصل‌های درسی، رعایت‌نکردن حجاب و مخالفت با اختلاط را مطرح کرده‌اند، اما کارشناسان عوامل عمیق‌تری مانند نگاه قبیله‌ای به زنان، تقلید از نظام آموزشی دیوبندیه و تلقی متفاوت از علم را مؤثر می‌دانند.

ممنوعیت آموزش زنان در افغانستان، با واکنش‌های گسترده‌ای در داخل و خارج مواجه شده است. تظاهرات زنان و دانش‌آموزان، محکومیت سیاستمداران و عالمان دینی و استادان دانشگاه، واکنش دانشگاه الازهر مصر، مقامات کشورها، سازمان‌های بین‌المللی و اتحادیه اروپا و حتی مخالفت برخی از رهبران میانه‌رو طالبان از جمله این واکنش‌ها است. هرچند طالبان در برابر فشارها مقاومت کرده و این سیاست را ادامه داده است. پیامدهای این ممنوعیت، شامل افزایش مشکلات روانی و خودکشی، ترویج ازدواج اجباری، کاهش شاخص‌های توسعه و تهدیدات امنیتی برای منطقه، بسیار جدی است. همچنین این سیاست، نظام آموزشی را به سمت آموزش‌های دینی محدود و نابرابری جنسیتی را تشدید کرده است.

با وجود چالش‌های عمیق تاریخی و فرهنگی، تلاش‌هایی برای حمایت از دختران بازمانده از تحصیل صورت گرفته است؛ از جمله ایجاد مدارس آنلاین، اعطای بورسیه‌های تحصیلی توسط دانشگاه‌های ایران و کشورهای دیگر و تأسیس دانشگاه‌های آنلاین توسط استادان افغانستانی.

اشتغال

اشتغال، به فعالیت‌های اقتصادی هدفمند برای کسب درآمد از طریق تولید کالا یا ارائه خدمات گفته می‌شود.

اشتغال زنان در افغانستان با فراز و فرودهای متعددی همراه بوده است. در عصر امان‌الله خان (۱۲۹۷–۱۳۰۷ش)، با اصلاحات مدرنیزاسیون، زنان به‌عنوان شهروندانی با حقوق برابر با مردان شناخته شدند. در دوران ظاهرشاه و داوودخان، فضای اجتماعی به‌تدریج بازتر شد و زنان به مشاغلی چون معلمی روی آوردند. در دورهٔ کمونیست‌ها حضور زنان در سازمان‌های دولتی افزایش یافت، اما در دورهٔ مجاهدین و طالبان اول (۱۳۷۵–۱۳۸۰ش)، زنان به‌کلی از عرصهٔ عمومی حذف شدند. نظام جمهوری اسلامی (۱۳۸۰–۱۴۰۰ش) با تصویب قانون اساسی، حضور زنان در عرصه‌های عمومی را ممکن ساخت، اما با قدرت‌یابی مجدد طالبان در ۱۴۰۰ش، زنان با محدودیت‌های شدید در اشتغال مواجه شدند.

اشتغال زنان در افغانستان دارای اهمیت بسیار است؛ از نظر اقتصادی، به کاهش فقر خانوار، افزایش تولید ناخالص داخلی و تنوع اقتصادی کمک می‌کند؛ از نظر اجتماعی، توانمندسازی فردی، بهبود سلامت و آموزش و الگوسازی را به همراه دارد؛ همچنین برای دستیابی به توسعهٔ پایدار و پاسخگویی اجتماعی در بخش‌های سلامت و آموزش ضروری است. به همین دلیل، در قوانین اساسی افغانستان (۱۳۰۲، ۱۳۴۳، ۱۳۵۵ و ۱۳۸۲ش)، بر حق انتخاب شغل، برابری جنسیتی و استخدام بر اساس اهلیت تأکید شده است. همچنین قانون منع خشونت علیه زنان (۱۳۸۸ش)، ممانعت از اشتغال زن را جرم دانسته است؛ اما قوانین اساسی ۱۳۱۰ و ۱۳۷۲ش، تحت تأثیر رویکردهای محافظه‌کارانه، این حقوق را محدود کرده‌اند.

تفاوت‌های اشتغال زنان در افغانستان تابعی از عوامل جغرافیایی، قومیتی، مذهبی و طبقاتی است. در مناطق شهری، نرخ مشارکت در بخش‌های رسمی بالاتر است، در حالی که در مناطق روستایی، فعالیت در اقتصاد غیررسمی متمرکز است. از نظر قومیتی، هنجارهای فرهنگی پشتون‌ها محدودکننده‌تر از هزاره‌ها و تاجیک‌ها است. در حوزهٔ مذهبی، قرائت‌های محافظه‌کارانه از فقه حنفی در مقابل رویکرد نسبتاً بازتر فقه جعفری و تفسیر رادیکال طالبان، تفاوت‌های چشمگیری ایجاد کرده است. طبقات اجتماعی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند؛ نخبگان شهری دسترسی بیشتری به فرصت‌های شغلی دارند.

عرصه‌های اشتغال زنان شامل بخش تولید (صنایع دستی، کشاورزی و دامداری) و بخش خدمات (آموزش، سلامت و نهادهای مدنی) است. در نظام جمهوری اسلامی، حمایت جریان‌های سیاسی، تصریح قانون اساسی بر برابری، تصویب قوانین حمایتی مانند قانون کار، قانون کارکنان خدمات ملکی و قانون منع خشونت علیه زنان و ایجاد وزارت امور زنان، زمینه‌های اشتغال زنان را فراهم کرد. با وجود این، انگاره‌های شناختی در جامعه افغانستان، اشتغال زنان در بیرون از خانه را نیازمند همراهی مردان محرم و تفکیک جنسیتی می‌داند. همچنین بیشتر زنان از فراگیری مهارت‌های تخصصی و دسترسی به منابع مالی، محروم هستند.

در حاکمیت طالبان، محدودیت‌های شدید بر اشتغال زنان اعمال شده است. بر اساس گزارش UNDP در ۲۰۲۴م، تنها ۷درصد زنان در خارج از خانه کار می‌کنند و این محدودیت‌ها تا ۲۰۲۶م می‌تواند ۹۲۰ میلیون دلار به اقتصاد کشور زیان وارد کند. همچنین، احساس امنیت زنان از ۷۲درصد در ۲۰۲۲م به ۵۶درصد در ۲۰۲۴م کاهش یافته و ۹۷درصد خانوارهای زن‌سرپرست در معرض شوک‌های اقتصادی قرار گرفته‌اند.

خانه امن زنان

خانه‌های امن در افغانستان در سال ۲۰۰۳م تأسیس شدند و پس از سقوط جمهوری اسلامی در ۲۰۲۱م، توسط طالبان بسته شدند. طالبان اعلام کرد که در دولت امارت اسلامی هیچ تهدیدی متوجه زنان نیست و فعالیت این خانه‌ها ضرورتی ندارد. این خانه‌ها در طول بیست سال تحت نظارت وزارت امور زنان و توسط سازمان‌های غیردولتی اداره شدند. این مراکز برای محافظت از زنان خشونت‌دیده در خانواده یا اجتماع و زنان فراری از خانه در مکان‌های بدون تابلو و با رفت‌آمد کاملاً کنترل‌شده ایجاد شده بودند.

اهداف آنها شامل تأمین سرپناه امن برای زنان و دختران در معرض خشونت و فرزندان‌شان، میانجی‌گری میان زنان پناهنده و خانواده‌های‌شان، ارائه مشاوره حقوقی و روان‌شناسی، وکیل، کمک‌های پزشکی و بهداشتی و حمایت و توانمندسازی زنان در امور شغلی بود. خدمات ارائه‌شده شامل حمایت مالی، امکانات اولیه، مشاوره حقوقی، کمک‌های طبی و روان‌شناسی، دوره‌های کوتاه‌مدت آموزش خواندن و نوشتن و آموزش خیاطی و کارآفرینی بود. حداکثر مدت اقامت دو سال بود، اما به زنانی که دوباره در معرض خشونت قرار می‌گرفتند یا مورد پذیرش خانواده نبودند، خدمات بیشتری اختصاص داده می‌شد.

ورود زنان به این خانه‌ها از طریق وزارت امور زنان، وزارت امور داخله، کمیسیون مستقل حقوق بشر و دیگر نهادهای مرتبط صورت می‌گرفت. در مرحله نخست، تلاش بر حل مشکل از طریق مشورت و میانجی‌گری بود و در صورت عدم موفقیت، زن به خانه‌های امن معرفی و پرونده‌اش به مراجع قضایی ارسال می‌شد.

خانه‌های امن در جامعه سنتی افغانستان، مکانی ناسازگار با خانواده و فرهنگ بومی تلقی می‌شدند. بی‌اعتمادی دولت و مردم به این مراکز، ناشی از عدم شفافیت مالی و رفتارهای مشکوک بود، به‌طوری که بسیاری از خانواده‌ها حاضر به پذیرش زنان و دختران خود از خانه‌های امن نبودند. به نظر کارشناسان، این مراکز به مکانی برای حمایت نمادین و نه واقعی تبدیل شده بودند و زنان در آنها قربانی خشونت‌های پنهان و ظلم سیستماتیک می‌شدند. یکی از آسیب‌های زنان ساکن در خانه‌های امن آن بود که هنگام سقوط نظام جمهوریت، آنها ناچار به خانه‌های خود بازگشتند، اما بسیاری از این زنان در معرض خشونت و مرگ توسط خانواده‌های خود و طالبان قرار گرفتند.

مشارکت سیاسی

مشارکت سیاسی زنان به سهم‌گیری فعال آنان در امور سیاسی و حکومت‌داری گفته می‌شود که شامل مشارکت خودجوش و نظام‌یافته است. این مشارکت از آن رو اهمیت دارد که به خودباوری زنان، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و تبدیل آنان از مصرف‌کننده به نیروی فعال در جامعه کمک می‌کند.

پیشینهٔ تاریخی مشارکت سیاسی زنان در افغانستان فراز و فرودهای بسیاری داشته است. در دورهٔ امان‌الله، این حق به‌صورت رسمی پذیرفته شد، اما به دربار محدود ماند. در دورهٔ ظاهرشاه، زمینه‌های گسترده‌تری فراهم شد و زنان به عضویت کابینه و پارلمان رسیدند، اما این مشارکت به شهرهای بزرگ و قوم پشتون محدود بود. در دوران بعد از ظاهرشاه تا حاکمیت اول طالبان، زنان در جنبش‌های سوسیالیستی و اعتراضات فعال بودند، اما در دولت مجاهدین به‌دلیل جنگ، فعالیت‌های‌شان مختل شد و در دورهٔ اول طالبان به‌کلی از عرصه عمومی منع شدند. در دورهٔ جمهوری اسلامی (۱۳۸۰–۱۴۰۰ش)، قانون اساسی راه را برای مشارکت سیاسی زنان هموار کرد و آنان حضور فعالی در عرصه سیاسی داشتند؛ اما با قدرت‌یابی مجدد طالبان در ۱۴۰۰ش، زنان بار دیگر از هر نوع مشارکت سیاسی محروم شدند.

زمینه‌های مشارکت سیاسی زنان در دوران جمهوری اسلامی عبارت بود از: نفی تبعیض در قانون اساسی، مشروط‌شدن حمایت‌های بین‌المللی به بهبود وضعیت زنان، حضور فعال زنان در کنفرانس بن و لویه‌جرگه‌ها و حمایت حقوقی از طریق قانون انتخابات (سهمیه خاص) و قانون منع خشونت علیه زنان. همچنین جریان‌های اسلام‌گرا و علمای افغانستان از حق سیاسی زنان حمایت می‌کردند و فتاوای مراجعی چون محمداسحاق فیاض در این زمینه مورد توجه بود.

جلوه‌های این مشارکت در بیست سال جمهوری اسلامی شامل حضور زنان در سطوح مختلف سیاسی بود: از کاندیدای ریاست‌جمهوری و معاونت ریاست‌جمهوری، وزارت، سفارت، والی، معاون ولایات، نمایندگی مجلس، سطوح قضایی (از جمله استره محکمه)، ریاست کمیسیون‌های مستقل، نمایندگی در سازمان ملل، شوراهای ولایتی و شهرداری‌ها و نیز فعالیت در احزاب سیاسی با ثبت حداقل سه حزب به رهبری زنان. توافق‌نامه بن بر مشارکت زنان تأکید داشت و قانون اساسی بر تساوی در حق انتخاب و انتخاب‌شدن، آزادی بیان، تشکیل حزب و تصدی مناصب عالی تصریح کرد و سهمیه حداقل دو زن از هر ولایت در پارلمان و نیمی از اعضای انتصابی سنا را برای زنان در نظر گرفت. پلان کاری ملی برای زنان نیز با هدف حراست از حقوق و مشارکت سیاسی آنان تدوین شد.

با این حال، چالش‌های اساسی پیش روی مشارکت سیاسی زنان وجود دارد؛ مدرن‌گرایانِ بی‌توجه به ارزش‌های بومی و سنت‌گرایانِ مخالف هرگونه حضور زن در عرصه عمومی، جامعه را نسبت به مشارکت زنان بدبین کرده است. همچنین سنت‌های قبیله‌ای و خوانش بنیادگرایانه از دین، همراه با استبداد سیاسی، مانعی بزرگ برای مشارکت زنان محسوب می‌شود. محرومیت تاریخی زنان نیز سبب شده که بسیاری از آنان خواهان مشارکت فعال نباشند و نگاه پروژه‌ای به مشارکت سیاسی زنان، حضور واقعی آنان در ساختار قدرت را کم‌رنگ کرده است.

زنان موفق

زنان موفق افغانستانی، با وجود چالش‌های عمیق فرهنگی، اجتماعی و امنیتی، با تکیه بر دانش و پایداری در عرصه‌های علمی، سیاسی و اجتماعی به دستاوردهای چشمگیری نائل شده و الهام‌بخش نسل‌های بعدی بوده‌اند.

بی‌بی‌سنگی

بی‌بی‌سنگی (مریم) در ۱۲۴۳ش در کابل زاده شد. پدرش سنگی‌محمد از سادات، عالم دینی و فرمانده مجاهدین در جنگ‌های ضد انگلیسی بود و مادرش از خاندان سیدعلی ترمذی بود. او علوم عربی، فقه و ادبیات فارسی را فراگرفت و با یکی از نوادگان عبدالله احرار ازدواج کرد. او شاعری استبدادستیز بود که در قالب شعر به حکومت عبدالرحمان اعتراض می‌کرد. بی‌بی‌سنگی اولین زن زندانی سیاسی در عهد عبدالرحمان بود و پس از آزادی به تصوف روی آورد و به تدریس قرآن پرداخت. در زمان حبیب‌الله، معلم دختران شاهی شد و در ابتدای سلطنت امان‌الله، پادشاه را به استقلال و تحصیل تشویق کرد. نام او بر لیسه‌ای در کابل نهاده شده است.

سیما سمر

سیما سمر در ۱۳۳۵ش در جاغوری (غزنی) زاده شد و در دانشگاه کابل پزشکی خواند. او در دوران نظام کمونیستی به پاکستان مهاجرت کرد و در کویته به خدمت‌رسانی به پناهندگان پرداخت. سمر در کنفرانس بن (۲۰۰۱م) حضور داشت و در ۲۰۰۲م معاون لویه‌جرگه و سپس اولین وزیر امور زنان افغانستان شد. او زمینه بازگشت زنان به وظایف دولتی، بازگشایی مدارس و ایجاد مراکز آموزشی و خدماتی برای زنان را فراهم کرد. او پس از وزارت، رئیس کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان شد و بعدها وزیر دولت در امور صلح گردید. او در ۱۳۹۷ش، عضویت بورد عالی مشورتی دبیرکل سازمان ملل در امور میانجی‌گری صلح را به‌دست‌آورد. همچنین در ۱۳۹۴ش، عنوان معاونت مجمع آسیا و اقیانوسیه (پاسیفیک) را احراز کرد.

سمر مؤسسه غیردولتی «سازمان شهدا» (۱۹۸۹م) و «انستیتوت ساینس» را برای آموزش و بهداشت پناهندگان تأسیس کرد. او مکاتب زیرزمینی را در دوره اول طالبان راه‌اندازی کرد و پس از آن ۱۱۹ مکتب ساخت یا بازسازی کرد که بیش از ۵۲ درصد دانش‌آموزان آنها دختر بودند. او مؤسسه تحصیلات عالی گوهرشاد (۲۰۱۰)، مرکز توانمندسازی زنان و سه یتیم‌خانه را بنیان نهاد. سمر گزارشگر ویژه سازمان ملل در سودان (۲۰۰۵) و دو بار نامزد جایزه صلح نوبل (۲۰۰۹ و ۲۰۱۰) شد و برنده جوایز متعددی از جمله «نوبل آلترناتیو» و جایزه «رومن مگسیسی» است.

حبیبه سرابی

حبیبه سرابی در ۱۳۳۷ش در ولایت بغلان زاده شد و و در سال ۱۳۶۰ش در رشته فارمسی (داروسازی) از دانشگاه کابل فارغ‌التحصیل گردید. پس از آن، حبیبه با بورسیه‌ای که از طرف سازمان بهداشت جهانی دریافت کرد، ادامهٔ تحصیلات خود را در رشتهٔ هماتولوژی (خون‌شناسی) در هند به پایان رساند.

حبیبه پس از اوج‌گیری اعتراضات علیه حکومت وابسته به شوروی با جمعی از دانشجویان، اتحادیهٔ دانشجویان معترض را تأسیس کرد و به‌عنوان یکی از اعضای برجستهٔ آن علیه نظام حاکم، فعالیت می‌کرد. سرابی در اردوگاه‌های مهاجرین در پاکستان دوره‌های آموزشی برگزار کرد. در زمان حاکمیت اول طالبان دوره‌های کوتاه‌مدت سوادآموزی را در کابل، جلال‌آباد و مزارشریف به‌صورت مخفیانه راه‌اندازی کرد و یکی از فعالین در بخش حقوق زنان بود.

سرابی در کنفرانس بن (۲۰۰۱م) شرکت داشت، وزیر امور زنان (۱۳۸۱–۱۳۸۳ش) شد و سپس به عنوان والی بامیان (۱۳۸۴–۱۳۹۲ش) منصوب گردید که اولین والی زن در تاریخ افغانستان بود. او مشاور عبدالله عبدالله، معاون شورای عالی صلح و عضو تیم مذاکره‌کننده جمهوری اسلامی در دوحه بود. از دستاوردهای او می‌توان به توسعه آموزش و مشارکت زنان در بامیان و تدوین برنامه‌های حمایتی اشاره کرد. سرابی جوایز متعددی از جمله مدال «ملالی»، مدال «کمندر» از فرانسه، لقب «قهرمان محیط زیست» از تایمز، جایزه «سیمون» از فرانسه، جایزه N-peace awards از سازمان ملل، جایزه «رومن مگسیسی»، جایزهٔ Prestigious Ramon Magsaysay و جایزهٔ Jason از Children Squer ایالت اوماهای آمریکا را دریافت کرده است.

شکردخت جعفری

شکردخت جعفری در ۱۳۵۶ش در دایکندی زاده شد و در شش‌سالگی به ایران مهاجرت کرد. او مدرک لیسانس تکنولوژی رادیولوژی از ایران گرفت و کارشناسی ارشد و دکترای خود را در رشته فیزیک پزشکی در بریتانیا با بورسیه سازمان بین‌المللی اتمی به پایان رساند.

جعفری استادیار دانشگاه پزشکی کابل و سپس پژوهشگر و استادیار دانشگاه ساری انگلستان بوده است. او در تأسیس کمیسیون مستقل انرژی اتمی افغانستان و پروژه مرکز رادیوتراپی دانشگاه کابل نقش داشت. او دستگاه دوزسنج ثبت تشعشعات پرتودرمانی سرطان را با استفاده از مهره‌های شیشه‌ای اختراع کرد و همچنین سیستم اندازه‌گیری سه‌بعدی دوز اشعه را برای درمان سرطان ابداع نمود. او در ۲۰۱۶م جایزه «زنان در نوآوری» بریتانیا را دریافت کرد.

منابع

• . «مختصات افغانستان»، وب‌سایت قاموس کبیر، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۱ ش.
• «۷۸ درصد معلمان مدارس افغانستان زنان هستند»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۵ش.
• «آموزگار زن هزاره در کابل: نجاتم دهید پیش از آن‌که دیر شود»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۴ش.
• «آیا در مورد خانه‌های امن آگاهی دارید؟»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۳۸۸ش.
• «از ساخت گردنبند تا ابداع وسیلهٔ پرتودرمانی»، خبرگزاری بانوان افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۳۹۶ش.
• «از کارنامه موفق سیما سمر در مراسمی باشکوه تجلیل به عمل آمد»، وب‌سایت چکاد، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۳۹۸ش.
• «اشتغال زنان افغان؛ عامل رشد و توسعه افغانستان، وب‌سایت ایراف، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۳ش.
• «اعتراض‌ها به‌تعلیق تحصیل دختران؛ معترضان سرکوب شدند و کسبه‌کاران هشدار دریافت کردند»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۱ش.
• «اعلام آمادگی ایران برای پذیرش دختران دانشجوی بازمانده از تحصیل در افغانستان»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۱ش.
• «افغانستان: زنان به خانه‌های امن پناه می‌برند»، وب‌سایت مؤسسه جنگ و صلح، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آوریل ۲۰۱۷م.
• «انتشار تقریرات آیت‌الله فیاض دربارهٔ «جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام» در ایران و افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۳۹۲ش.
• «اولین والی زن افغانستان موفق به کسب جایزه صلح شد»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فوریه ۲۰۱۷م.
• «ایران در کنار مردم افغانستان؛ سه دانشگاه برای دختران محروم از تحصیل بورسیه می‌دهند»، وب‌سایت تلویزیون چکاد، تاریخ درج مطلب: ۲ ژانویه ۲۰۲۳م.
• «این خانه، امن نیست!»، وب‌سایت آوا پرس، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۳۹۳ش.
• «با خانه امن زنان در شهر کابل بیشتر آگاه شوید»، وب‌سایت فارسی العربیه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اوت ۲۰۲۰م.
• «بانوان تاریخ‌ساز؛ ۱۰ زن افغان که اولین‌ها در عرصه‌های کاری خود بوده‌اند»، وب‌سایت خبرنامه، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۳۹۵ش.
• «بررسی تطبیقی نظرات شیعه و اهل سنت در مورد اشتغال بانوان (۱)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۱ش.
• «بررسی شخصیت نامزدها و معاونین، حبیبه سرابی»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۲.
• «بیانیه ۷۰ کشور جهان: محروم ماندن دختران افغان از تحصیل قابل دفاع نیست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «بیوگرافی سیما سمر، انجمن یک‌رمان»، تاریخ درج مطلب: ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۰م. «داکتر سیما سمر معاون مجمع آسیا و اقیانوسه شد»، وب‌سایت هزاره انترنشنال، تاریخ بازدید: ۲۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «بیوگرافی معاونان نامزدهای ریاست جمهوری افغانستان(۳) احمد ضیا مسعود، حبیبه سرابی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فوریه ۲۰۱۴م.
• «بی‌بی‌سنگی کیست؟ و چرا در کابل یک منطقه را (کوته سنگی) می‌گویند؟»، وب‌سایت ماریادارو، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۱ ش.
• «پرطرفدارترین پوشش زنان افغان»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۲ش.
• «پیامدهای ممنوعیت از تحصیل دختران در افغانستان؛ کاهش سن ازدواج و افزایش کودک همسری / یک پژوهشگر حوزه مطالعات اجتماعی در گفت‌وگو با شفقنا»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۳ش.
• «پیشینه تاریخی تحصیل زنان در افغانستان»، وب‌سایت رسانهٔ گوهرشاد، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• «تاریخچه کوته‌سنگی کابل»، یوتیوب، تاریخ بازدید: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ ش.
• «ترویج استفاده از زیور آلات قدیمی و لباس سنتی هزارگی در کشورهای غربی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فبروری ۲۰۱۷م.
• «تعریف اشتغال و بیکاری»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مرداد ۱۳۹۳ش.
• «تلاش جهانی برای ایجاد امکان آموزش دختران افغانستانی»، وب‌سایت روزنامهٔ شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۴۰۱ش.
• «جایگاه زنان در افغانستان؛ زنان افغان با چالش‌های فراوانی روبرو هستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۳۹۲ش.
• «چرا طالبان به دختران اجازه آموزش نمی‌دهد؟»، وب‌سایت بهار نیوز، تاریخ درج مطلب: ۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «حبیبه سرابی کیست؟»، خبرگزاری شاهد، تاریخ بازدید: ۹ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «حبیبه سرابی: زنان باید اعتماد به نفس را در وجود خود تقویت کنند»، خبرگزاری تساوی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۳۹۳ش.
• «حجاب استایل افغانستان»، وب‌سایت های‌حجاب، تاریخ درج مطلب: ۱۳ فروردین ۱۳۹۹ش.
• «حق اشتغال زنان در قانون‌های‌اساسی افغانستان (۱۳۰۰–۱۴۰۰ خورشیدی)»، وب‌سایت روزنامهٔ اطلاعات روز، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
• «حمایت آلمان از تحصیل دختران افغانستان در خارج»، خبرگزاری aa، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فوریه ۲۰۲۳م.
• «خانواده در افغانستان»، قسمت چهارم، روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۳۹۴ش.
• «خانواده‌های مردسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعهٔ مردانه»، روزنامهٔ صبح کابل، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «خانه‌های امن افغانستان؛ پناهگاه زنان قربانی خشونت خانگی»، وب‌سایت آپارات، تاریخ درج مطلب: ۱۹ فروردین ۱۳۹۸ش.
• «خانه‌های امن زنان در افغانستان دولتی می‌شوند»، وب‌سایت سیاست روز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۸۹ش.
• «خلاصه گزارش سیگر؛ زنان افغانستان در ۲۰ سال‌گذشته دستاوردهای قابل توجهی داشته‌اند»، وب‌رونامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۴۰۰ش.
• «در مدرسه‌های دینی دخترانهٔ افغانستان چی می‌گذرد؟»، وب‌سایت شبکهٔ دیاسپورای افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۳ سپتامبر ۲۰۲۴م.
• «دو دهه پویایی زنان در عرصهٔ تحصیلی در افغانستان»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات اقتصادی و حقوقی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۷ ژوئیه ۲۰۲۲م.
• «دورنمای جایگاه زنان افغانستان بر مبنای اصول فکری قاضی‌القضات طالبان»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات راهبردی شرق، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «رابطه خانه‌های امن و افزایش خشونت علیه زنان»، خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۲ش.
• «روز جهانی زنان روستایی؛ «زنان روستایی افغانستان در اقتصاد خانواده‌ها چه نقشی دارند؟» / گزارش شفقنا افغانستان»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: مهر ۱۴۰۴ش.
• «زنان افغانستان در تاریخ هنر و رزمندگی دست بالا دارند»، خبرگزاری جین‌ها اجنسی، تاریخ بازدید: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ ش.
• «زنان پیشگام افغانستان، بی‌بی‌سنگی شیرزن مبارز و سخنور»، صفحهٔ فیس‌بوک زنان‌پیشگام افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ ش.
• «زنان روستایی و زنان پروژه‌ای؛ دو جهان از هم جدا»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۴۰۳ش.
• «زنان موفق افغانستان؛ از بانوی خلبان تا وزیر زن افغانستانی»، وب‌سایت روایت، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «زندگینامه شکردخت جعفری مخترع و فیزیکدان پزشکی هزاره»، وب‌سایت بشارت، تاریخ درج مطلب: ۹ آذر ۱۳۹۵ش.
• «زندگی‌نامه حبیبه سرابی، بانوی سیاستمدار افغان»، وب‌سایت همصنفی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دی ۱۳۹۹ش.
• «زندگی‌نامه هیئت مذاکره‌کنندهٔ صلح بین افغان‌ها»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۰م.
• «سخت‌گیری طالبان در مورد پوشش؛ بسته ماندن مکاتب دخترانه وارد هشتمین ماه شد»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۹ ثور ۱۴۰۱ش.
• «سیما سمر بار دیگر نامزد جایزه صلح نوبل شد»، وبلاگ می رحیمی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۳۸۹ش.
• «شکردخت جعفری از دایکندی تا لندن؛ سفر دشوار زنِ زندگی‌ساز افغان»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۶ دسامبر ۲۰۱۶م.
• «شکردخت جعفری از دشواری‌های مهاجرت تا کارنامهٔ درخشان علمی»، مهاجر نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دسامبر ۲۰۱۹م.
• «شکردخت جعفری دومین اختراع پزشکی خود را ثبت کرد»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۰ش.
• «شکردخت جعفری را بیشتر بشناسیم»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۵ش.
• «شکردخت جعفری، مخترع افغان دومین اختراع خود را ثبت کرد»، خبرگزاری خامه‌پرس، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دسامبر ۲۰۲۱م.
• «شیوه ابداعی دانشجوی افغان برای درمان سرطان»، وبلاگ نام‌آوران افغانستان، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «صنایع دستی افغانستان و نقش آن در اقتصاد خانواده‌های افغان»، وب‌سایت خبرگزاری پیام آفتاب، ۲۰ خرداد ۱۳۹۱ش.
• «طالبان دلایل ممنوعیت تحصیل دختران دانشجو در افغانستان را اعلام کرد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۱ش.
• «طالبان رسماً دروس صنف ششم به بالا را برای دختران ممنوع کرد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۰۲ دی ۱۴۰۱ش.
• «طالبان: زنان حق کار در سازمان‌های غیردولتی را ندارند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب:۱۳ دی ۱۴۰۳ش.
• «طالبان: محدودیت سنی برای آموزش دختران در مدارس دینی افغانستان وجود ندارد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۲ش.
• «عفو بین‌الملل: زنان افغانستان در برابر خشونت بی‌دفاع هستند»، خبرگزاری دویچه وله، ۱۵ آذر ۱۴۰۰ش.
• «عفو بین‌الملل: زنان افغانستان در برابر خشونت بی‌دفاع هستند»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۶ دسامبر ۲۰۲۱م.
• «علمای شیعه افغانستان: اشتغال زنان با رعایت موازین شرعی اشکالی ندارد»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «عمران خان: محرومیت دختران افغان از آموزش ربطی به دین اسلام ندارد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «قسمت دوم: موانع فرهنگی اشتغال زنان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۹ش.
• «قصه شکردخت جعفری؛ قصه زنانی که دنیا را تغییر دادند»، وب‌سایت فارسی وان، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «کارگیری از پارچه‌های داخلی در ساخت لباس‌های افغانی با طراحی مدرن»، وب‌سایت طلوع‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ جوزا (خرداد) ۱۳۹۷ش.
• «کرزی: منع تحصیل زنان در دانشگاه، افغانستان را محتاج بیگانگان خواهد کرد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۴۰۱ش.
• «کلاس‌هایی که خالی ماند؛ چرا درهای مدارس در افغانستان به روی دختران بسته است؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۵ خرداد ۱۴۰۱ش.
• «کمک به ۱۰۰ هزار کودک بازمانده از تحصیل در افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آذر ۱۴۰۳ش
• «گزارشی از یک خانهٔ امن در پایتخت افغانستان»، وب‌سایت بامداد، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۲ش.
• «گفتگو با دکتر حبیبه سرابی، وزیر امور زنان افغانستان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: فروردین ۱۳۸۲ش.
• «لباس گندافغانی، محبوب‌ترین لباس در میان زنان افغانستان»، وب‌سایت خامک، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• «لباس‌های محلی؛ هویت فرهنگی جامعهٔ اففانستان»، وب‌سایت TRT، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دسامبر ۲۰۱۸م.
• «ماجرای تحریف شخصیت سمر به سلمان‌رشدی افغانستان، طبیبی که شاگردش دیپلمات شد، وزیری که دفتر کار نداشت»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۳۹۴ش.
• «محدودیت‌های تحصیلی برای زنان در افغانستان؛ عوامل و راهکارها»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
• «محدویت تازهٔ طالبان علیه دختران و سیل واکنش از سراسر جهان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۱ش.
• «مخالفت طالبان با بازگشایی خانه‌های امن برای زنان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آذر ۱۴۰۰ش.
• «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌سایت کمدسادک، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• «مشروط شدن کمک‌های جهانی به افغانستان به بازگشایی مدارس دخترانه»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• «معاونان و دستیاران سازمان ملل در تلاش برای تغییر تصمیم طالبان دربارهٔ زنان افغانستان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «معرفی و بیوگرافی شکردخت جعفری دختری از ولایت دایکندی، مبتکر آب و روشنایی برای درمان سرطان»، پایگاه اطلاع‌رسانی دایکندی، تاریخ درج مطلب: ۹ آذر ۱۳۹۵ش.
• «ممنوعیت تحصیل زنان؛ طالبان از زنان می‌ترسد؛ می‌گویند زن باید چشمش را هم بپوشاند، از زنان معترض اعترافات اجباری می‌گیرند»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۱ش.
• «منع دانشجویان دختر از تحصیل و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز مطالعات استراتژیک و منطقوی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۴۰۱ش.
• «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۳۹۵ش.
• «نقش تجارتی زنان در رشد اقتصاد افغانستان»، وب‌سایت العربیه فارسی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آوریل ۲۰۱۹م.
• «نقش زنان در شکوفایی اقتصاد»، وب‌سایت روزنامهٔ افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۴۰۰ش.
• «نگاه طالبانی به زنان، منظر اسلامی یا فرهنگ پشتون‌والی؟ / وضعیت اسفبار و محرومیت زنان در دوره دوم امارت طالبان»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۱ش.
• «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «وضعیت اشتغال زنان در افغانستان: فرصت‌های شغلی در افغانستان در اختیار مردان است»، وب‌سایت رزونامهٔ سرمایه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آذر ۱۳۸۵ش.
• «همه یا هیچ‌کس»، وب‌سایت شبکهٔ شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۴۰۱ش.
• احمدی، فاطمه، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، فصل‌نامهٔ پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال سوم، شمارهٔ چهارم، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
• احمدی، فاطمه، «بررسی وضعیت مشارکت سیاسی- اجتماعی زنان در کشور افغانستان»، فصل‌نامهٔ پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال سوم، شمارهٔ چهارم، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
• احمدی، فاطمه، «سیما سمر: به مردان می‌گویم که زنانه کار کنند»، وب‌سایت هفته‌نامه نیمرخ، تاریخ انتشار: ۲ میزان ۱۳۹۶ش.
• اخلاصی، احمدبخش، «بررسی تاریخی معارف زنان از دوره ظاهرشاه تا حاکمیت طالبان»، مجلهٔ راه شکوفایی، شمارهٔ ۱۸، ۱۳۹۸ش، ص۱۲۹.
• اشرفی، نبیلا، «روز مادر و رنج ناتمام مادران افغانستان»، وب‌سایت طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب:۲۴ خرداد ۱۳۷۹ش.
• امامی، زهرا و دیگران، «الگوی اشتغال بانوان در گفتمان انقلاب اسلامی: بررسی و ترسیم هسته‌های گفتمانی از منظر آیت‌الله خامنه‌ای»، در مجله نشریه راهبرد، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۴۰۰ش.
• امان‌الله، «تاریخچهٔ اشتغال زنان از گذشته تا امروز»، وبلاگ سمینارهای اقتصادی برای دانشجویان، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• امین، میرویس، «طالبان و علم‌ستیزی؛ جدال سنت و مدرنیته»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
• امینی، امین‌الله، «مادرمظهر عاطفه»، دیلی افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۸ش.
• بارکزی، نیلوفر، «بررسی نقش زنان در خانواده‌ها»، خبرگزاری زنان افغان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فوریه ۲۰۲۱م.
• باقری، اسماعیل، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعه افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
• باقری، اسماعیل، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعهٔ افغانستان در حکومت دوم طالبان»، دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
• باقری، اسماعیل، «نگاهی جامعه‌شناختی به جایگاه زنان در جامعهٔ افغانستان در حکومت دوم طالبان»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
• بخشی، نبیله، «آیا وضعیت کنونی زن در افغانستان ریشه دینی دارد؟»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۱۸ حوت ۱۳۹۴ش.
• بشردوست، ناهید، «خانه‌های امن؛ پناهگاه کسانی که از خشونت خانگی متواری شده‌اند»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲ مارس ۲۰۱۷م.
• بهزاد، امین، «مشارکت اقتصادی زنان؛ کلید انکشاف اقتصادی»، وبسایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۴ فروردین ۱۳۹۸.
• پوپل، کریم، «سیر آموزش زنان در افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۱ش.
• حسن‌زاده، «فروش لباس افغانستانی در ایران»، وب‌سایت خامک، تاریخ بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۲ش.
• حسینی، علی و دیگران، «بررسی جامعه‌پذیری و مشارکت سیاسی زنان»، پژوهش‌نامهٔ زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال پنجم، شمارهٔ اول، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
• حسین‌پور، سیداحمد، «ارمغان غرب برای افغانستان؛ فروپاشی هویت زن در خانه‌های امن!»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فروردین ۱۴۰۲ش.
• حسین‌خانی، نورالله، سرمایه‌های فکری، معنوی و انسانی در اندیشه‌های دفاعی امام خامنه‌ای، تهران، یاران شاهد، ۱۳۹۲ش.
• حقانی، حفیظ‌الله، طالبان، ترجمة رحیم‌الله صافی، کابل، بنیاد نشرات حقیقت، ۱۳۷۷ش.
• حمیدی، سمیه و نفیسه یراهی، «واکاوی جایگاه مشارکت سیاسی زنان در افغانستان با تأکید بر امارت اسلامی طالبان»، پایگاه اطلاع‌رسانی سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۴۰۰.
• حیدری، محمدعلی، «حق تحصیل و آموزش زنان در اسلام، اسناد بین‌المللی حقوق بشر و قوانین افغانستان»، فصلنامهٔ علمی اندیشهٔ خاتم، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۳ش.
• خواند میر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب السیر، تهران، خیام‏، چاپ چهارم، ۱۳۸۰ش.
• دهخدا، علی‌اکبر لغت‌نامه، وب‌سایت مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی، بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۲.
• دیبرا، ج اسمیت، تصامیم، علایق و تنوع: رسوم ازدواج در افغانستان، واحد تحقیق و ارزیابی افغانستان، ۱۳۸۷ش.
• رضایی، محمدمهدی، «راه‌اندازی دانشگاه آنلاین زن برای دختران بازمانده از تحصیل»، خبرگزاری خامه‌پرس، تاریخ درج مطلب: ۶ فوریه ۲۰۲۳م.
• رضایی، مهری، «محرومیت اطفال از حق آموزش در افغانستان»، در فصلنامه اندیشه معاصر، شماره ۱۱، ۱۳۹۷ش.
• زعفرانچی، لیلاسادات، اشتغال زنان، مجموعه مقالات و گفت‌وگوها، تهران، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۸ش.
• ساعین، اسما، «به دنبال بسته‌شدن دانشگاه‌ها مرکزهای آموزشی نیز به روی دختران بسته شدند»، وب‌سایت طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۱ش.
• سایه، «دختران محروم از آموزش از ترس نکاح اجباری با طالبان، ازدواج می‌کنند»، وب‌سایت نیمرخ، ۴دلو ۱۴۰۱ش.
• سایه، «نخستین حضور اجتماعی زنان در دورهٔ امان‌الله خان»، وب‌سایت نیمرخ، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۱ش.
• سعیدی، گل‌ناز، «وضعیت زنان افغانستان در تحولات سیاسی – بخش نخست»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی صلح، تاریخ درج مطلب: ۲۵ ستامبر ۲۰۲۱م.
• سیاف، عبدالرب رسول، «کسی بخواهد یا نخواهد صلح را آوردنی هستیم»، وب‌سایت اسپوتنیک، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اپریل ۲۰۱۹م.
• سیفی، آناهیتا، «جایگاه زنان نخبهٔ افغانستان در آیندهٔ نظام سیاسی این کشور پس از ورود طالبان به بدنهٔ دولت»، وب‌سایت دیپلماسی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۴۰۰ش.
• شعور، اسدالله، «بی‌بی‌سنگی شیرزن مبارز و سخنور، نشر شده»، وب‌سایت دیکشنری آنلاین افغان، تاریخ درج مطلب: ۱۳/۶/۲۰۲۰م.
• شهیر، علی‌شیر، «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهرة تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۳۹۵ش.
• صابری، حمیده و ابراهیمی، فاطمه‌سادات، «بررسی شکل‌گیری نظام نوین آموزشی افغانستان در دوره امان‌الله خان (با نگاه ویژه به زنان)»، مجلهٔ مطالعات پژوهشی زنان با رویکرد اسلامی، شمارهٔ ۱۶، ۱۴۰۱ش.
• صادقی، «خامک‌دوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وب‌سایت خامک، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• ضیا، سیدنعمت‌الله، «مشارکت سیاسی زنان؛ راه دشوار رئیس‌جمهور»، روزنامهٔ راه مدنیت، تاریخ درج مطلب: ۲۱ جولای ۲۰۲۰م.
• طالبی، معصومه، «وضعیت امنیتی افغانستان پس از سال ۲۰۱۴»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اپریل ۲۰۱۳م.
• عارفی، محمداکرم و حمیدی، روبینه، «نقش فرهنگ سیاسی در مشارکت سیاسی افغانستان (۱۳۸۰–۱۳۹۵ش)»، فصل‌نامهٔ کاتب، سال پنجم، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۹۷ش.
• عارفی، محمداکرم و حمیدی، روبینه، نقش فرهنگ سیاسی در مشارکت سیاسی افغانستان (۱۳۸۰–۱۳۹۵ش)، فصل‌نامهٔ کاتب علمی و پژوهشی، سال پنجم، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۹۷ش.
• عثمانی، مجیبالرحمان، «بستن دانشگاه به روی دختران؛ آسیب‌ها و پیامدها»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۱ش.
• علومی، ناهید، «مشارکت زنان نام‌دار در حماسه و تاریخ افغانستان»، وب‌سایت افغان جرمن، تاریخ درج مطلب: ۲۰/۵/۲۰۲۱م.
• علی‌زاده مالستانی، عزیزالله، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خودنوشت، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
• علی‌زاده، احمدعلی، «مکتب‌خانه؛ پیدایش، سیر تحول، قوت‌ها و ضعف‌ها»، در فصلنامه اندیشه معاصر، شماره یازدهم، سال سوم، بهار ۱۳۹۷ش.
• علی‌زادهٔ مالستانی، عزیزالله، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خود نوشت، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
• غفاری لعلی، عبدالله، فریاد عدالت، قم، مؤسسهٔ فرهنگی- تحقیقاتی و آموزشی شهید سجادی، ۱۳۷۳ش.
• فرهنگ، میرمحمدصدیق، افغانستان در پنج قرن اخیر، ویرجینیا، امریکن سپیدی، قوس (آذر) ۱۳۶۷ش.
• قادری، بهار، «همه‌چیز درباره انواع مدل لباس افغانی و انواع آن»، وب‌سایت مدیسه، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان مصوب ۱۳۸۲، کابل، میوند، ۱۳۸۳ش.
• قانون کار جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۵ش.
• قانون کارکنان خدمات ملکی جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۴ش.
• قانون محو خشونت علیه زنان جمهوری اسلامی افغانستان، ۲۰۰۷م.
• قانون مدنی افغانستان، شماره مسلسل ۳۵۳، مصوب ۱۳۵۵ش.
• قانون‌اساسی جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۲ش.
• قربانی، مهرنوش، «کشف ابعاد پنهان زندگی زنان افغانستان از دریچهٔ کتاب‌ها»، وب‌سایت دیجی کالا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۰ش.
• کاظم، عبدالله، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، کالفرنیا، میوند، نوامبر ۲۰۰۴م.
• کاظم، عبدالله، زنان افغانستان زیر فشار عنعنه و تجدد، کالفرنیا، میوند، نوامبر ۲۰۰۴م.
• کامگار، جمیل‌الرحمان، تاریخ معارف افغانستان، کابل، میوند، ۱۳۸۷ش.
• کاوه، امین، «خط آخر ممنوعیت؛ منع تحصیل زنان، مصداق جنایت علیه بشریت است»، تاریخ درج مطلب: ۳۰ قوس ۱۴۰۱ش.
• کاوه، علی‌احمد، زنان هرات؛ جایگاه و توانمندی زنان در خانواده و حوزهٔ عمومی، انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان، ۱۳۹۹ش.
• گاستون، لوکارو و اریکا، «دسترسی زنان به عدالت در افغانستان»، وب‌سایت یونایتد استیت و انستوت پیس، تاریخ درج مطلب: جولای ۲۰۱۴م.
• گنیش و دیگران، توانمندسازی اقتصادی زنان افغانستان ۲۰۰۲ – ۲۰۱۲م، (گزارش تحقیقی، ادارهٔ سازمان‌ملل‌متحد برای تساوی جنسیت و توانمندسازی زنان دفتر افغانستان)، آبان ۱۳۹۲ش.
• مؤمن‌زاده، «سیما سمر برندهٔ جایزهٔ زندگی بهتر یا الترنابیو شد»، وبلاگ جاغوری یک، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۳۹۱ش.
• ماهوره، ثریا، «بیوگرافی سیما سمر پزشک و فعال حقوق بشر»، وب‌سایت همصنفی، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۸ش.
• محبی، نورعلی، «بیوگرافی مختصر داکتر سیما سمر، وبلاگ عصیان»، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۳۹۲ش.
• محمدی، محمدداوود، «سنگینی توسعهٔ اقتصادی بر دوش زنان افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۳۹۸ش.
• محمود، شاه‌محمود، «پوشش و لباس ما در درازنای تاریخ»، وبلاگ افغانستان فردا، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۳۹۲ش.
• محمودی، زهرا و رضایی آهوانویی، زهرا، «بررسی حق تحصیل زنان در حقوق افغانستان»، مجلهٔ پژوهشنامهٔ اسلامی حقوق، شمارهٔ ۷، ۱۴۰۲ش،
• مظفری تخاری، عبدالغفار، زن در میزان اسلام، تاریخ و افغانستان، کابل، الازهر، ۱۳۸۹ش.
• مقصودی، مجتبی و غله‌دار، ساحره، «مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ساختار جدید قدرت پس از حادثهٔ ۱۱ سپتامبر»، نشریهٔ مطالعات روابط بین‌الملل، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۰ش.
• موسوی، «جنبش زنان افغانستان»، وبلاگ دیده‌بان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۳۹۴ش.
• موسوی، سیدمحمد، «منع تحصیل زنان؛ امری اسلامی یا هنجاری قبیله‌ای؟»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، ۱۴ دی ۱۴۰۱ش.
• موسوی، عسکر، هزاره‌های افغانستان، ترجمهٔ اسدالله شفایی، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی هنری نقش سیمرغ، ۱۳۷۹ش.
• میری، زینب، «زنان افغانستان و اقتصاد کارآفرینی»، وبسایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۸دی ۱۳۹۸ش.
• نجفی، خدیجه و اسلامی، روح‌الله، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان ۲۰۰۱–۲۰۱۹م»، فصل‌نامهٔ کاتب، سال ششم، شمارهٔ ۱۵، زمستان ۱۳۸۹ش.
• نجفی، خدیجه و اسلامی، روح‌الله، «چرخه و مبانی سیستمی سیاست‌گذاری امور زنان در افغانستان ۲۰۰۱–۲۰۱۹م»، فصل‌نامهٔ کاتب، علمی و پژوهشی، سال ششم، شمارهٔ ۱۵، زمستان ۱۳۸۹ش.
• نظری، عبدالله، «گذری بر نقش اجتماعی زنان در افغانستان»، مجموعه مقالات همایش زنان در افغانستان، فرصت‌ها، چالش‌ها و راه‌کارها، قم، مرکز ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۸۹ش.
• واعظی، همزه، «نظام خانواده در افغانستان؛ زنان ومنابع قدرت»، وب‌سایت شفقتنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دسامبر ۲۰۱۸م.
• وزارت معارف، «قانون معارف افغانستان»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ بازدید ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
• وزارت معارف، پالیسی تعلیم و تربیه دختران، مسوده، ۱۳۹۷ش.
• وزارت معارف، چارچوب اصلاحات سیستم معارف افغانستان، ۱۴۰۰ش.
• وفایی‌زاده، محمدقاسم، «مشکل صدسالهٔ تحصیل دختران در افغانستان»، وب‌سایت نیم‌رخ، تاریخ درج مطلب: ۶ فروردین ۱۴۰۱ش.
• وهاب‌زاده، شایان، «مسیر پر فراز و نشیب پوشاک افغانستانی»، وب‌سایت کمدسارک، تاریخ بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• همتا، هما، «خانواده‌های مادرسالار افغان؛ لایه‌های پنهانی یک جامعهٔ مردانه»، روزنامهٔ صبح کابل، تاریخ درج مطلب: ۸ سپتامبر ۲۰۱۹م.
• یزدانی، عنایت‌الله، «مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان؛ ضرورت‌ها و راه‌بردها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: اسفند ۱۳۷۵ش.
• یزدانی، عنایت‌الله، «مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان؛ ضرورت‌ها و راه‌بردها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: اسفند ۱۳۷۵ش.
• ییلماز، عالیه، «نگاه پروژه‌ای به معضل ریشه‌دار زنان در دورهٔ جمهوریت»، وب‌سایت نیمرخ، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۱ش.