شهادت
شهادت؛ کشتهشدن در راه خدا که در فرهنگ اسلامی، گرامیترین مرگ است.
شهادت کشته شدن در راه خدا و بهترین راه ملاقات با او است که در احادیث از آن بهعنوان بالاترین نیکی و گرامیترین مرگ یاد شده است. بر اساس آموزههای اسلام، شهیدان بعد از پیامبران، امامان و عالمان حق شفاعت دارند. شهید در گفتمان انقلاب اسلامی، به کسی گفته میشود که در راه دفاع از دستاوردهای انقلاب، استقلال کشور و مقابله با تهدیدهای دشمن، جان خود را فدا کند. در جمهوری اسلامی ایران، روز ۲۲ اسفند روز شهید نامیده شده است.
معنای شهادت
واژۀ «شهادت» بهمعنای حضور همراه با مشاهده است[۱] و در فرهنگ مسلمانان، بهمعنای کشته شدن در راه خدا است.[۲] از این منظر، هر کس که هنگام انجام وظیفۀ الهی و انسانی خود از دنیا برود، شهید است؛ اما در معنای خاص به مسلمانی که در میدان جنگ با کافران کشته شود، شهید میگویند.[۳] در احادیث آمده است که اگر کسی در مسیر طلب علم از دنیا برود،[۴] یا با معرفت به خدا، پیامبر و ائمه در بستر بیماری از دنیا برود[۵] یا برای دفاع از مال و ناموس خود، ایستادگی کند و کشته شود، در زمرهٔ شهید است و اجر شهید را میبرد.[۶]
وجه نامگذاری شهادت
با توجه به معنای لغوی شهادت، در مورد نامگذاری شهید به وجوه زیر، توجه شده است:
- حضور در میدان جنگِ با دشمنان حق؛[۷]
- زندگی جاودان و حضور در پیشگاه خدا؛[۸]
- مشاهده شهیدان توسط فرشتگان رحمت الهی؛[۹]
- مشاهده چیزهایی که دیگران توان مشاهدۀ آن را ندارند؛[۱۰]
- شاهد اعمال دیگران در روز قیامت.[۱۱]
آثار شهادت
در آیات قرآن و روایات، آثاری برای شهادت ذکر شده است:
- زنده بودن: با توجه به آیات قرآن، شهیدان زندهاند و نزد پروردگارشان، روزی داده میشوند.[۱۲]
- ورود به بهشت: مجاهدان در راه خدا، اولین کسانیاند که وارد بهشت میشوند.[۱۳]
- آمرزش گناهان و رحمت خدا: هنگامی که اولین قطرۀ خون شهید ریخته میشود، تمام گناهان او بهجز حقالناس بخشیده میشود.[۱۴]
- حق شفاعت: شهیدان بعد از پیامبران، ائمه و عالمان، حق شفاعت دارند.[۱۵]
- مقام ویژه: شهدا در صحنۀ محشر، مورد تکریم و احترام پیامبران هستند.[۱۶]
شهادت در قرآن و روایات
آیات زیادی در قرآن به جایگاه شهادت اشاره کردهاند.[۱۷] این آیات از ویژگیهای شهدا پردهبرداری کرده و با تعبیر «قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ» و «عِندَ رَبِّهِم یُرزَقُون» به مقام متعالی و زندگی جاودانه آنان در نزد پروردگارشان اشاره میکنند. بر اساس این آیات شهدا کسانی هستند که مجاهدانه برای گسترش و برتری آرمانهای الهی مبارزه کرده و با ارزشترین سرمایه؛ یعنی جان خود را خالصانه و باافتخار فدا میکنند. شهید در این آیات، انسانی معرفی شده که پیروز واقعی این دنیا و جهان آخرت، روزیخور در پیشگاه خدا و شاهد بر امتهای دیگر است.[۱۸]
شهادت در روایات، گرامیترین مرگ[۱۹] و بالاترین نیکی دانسته شده[۲۰] و اجر و پاداش برخی از مرگها هم به آن تشبیه شده است.[۲۱] از این منظر، هیچ قطرهای نزد خدا محبوبتر از قطرۀ خونی که در راه خدا ریخته شود و هیچ گامی بهتر از گامی که در جنگ در راه خدا برداشته شود، نیست.[۲۲] همچنین در دعاهای رسیده از امامان، کشته شدن به دست بدترین انسانها، از خدا طلب شده است.[۲۳]
شهادت در سیرهٔ امامان شیعه
شهادت، همواره مقبول و محبوب امامان شیعه بوده است. امام علی، هنگام شهادتش ابراز رستگاری میکند[۲۴] و از لقبهای مشهور امام حسین، «سیّدالشّهداء» است.[۲۵] شیعیان با تکیه بر روایات، معتقدند که همۀ امامان شیعه با شهادت از دنیا رفتهاند.[۲۶]
شهادت از دیدگاه اندیشمندان مسلمان
در نظر علامه طباطبایی، حقایق اعمال و معانی نفسانیه، خیر و شر، شقاوت و سعادت، کفر و ایمان و مانند اینها، با حواس عادی قابل درک نیست و تنها با قلوب درک میشوند؛ اما شهیدان به ادراکی میرسند که بر آنها اشراف یافته و در کنارشان حضور دارند. از نظر شهید مطهری، منطق شهید با منطق افراد معمولی قابل سنجش نیست. منطق او والا و آمیخته با عشق است.[۲۷]
امام خمینی، شهادت در راه خدا را تضمینکنندۀ پیروزی اسلام و رسوایی دشمنان دانسته است. او معتقد است که برنامهٔ اسلام از زمان نزول قرآن تاکنون بر شهادت استوار بوده است و هر قطره خونِ شهید که بر زمین ریخته میشود، انسانهای مصممتر و مبارزی به وجود میآیند. راه شهادت از بین رفتنی نیست و تمام ملتها و آیندگان از راه این شهیدان پیروی خواهند کرد.[۲۸]
امام خمینی در بیانی، شهادت را هنر مردان خدا میداند؛ هنری که در آن انسان، بدون هیاهوهای سیاسی و خودنمایی، تنها برای رضای خدا به جهاد برمیخیزد و جان خود را در راه هدف الهی فدا میکند. از دید وی، شهید در پیشگاه الهی با آبرو میرود و به بالاترین مقام انسانی دست مییابد. وی تأکید میکند که دستیابی به چنین مرتبهای تنها با یاری خدا و رهایی از جهالت و نفسانیت ممکن است.[۲۹]
آیتالله خامنهای، عزت، عظمت و اقتدار معنوی نظام اسلامی و ملت مسلمان ایران در مقابل ابرقدرتهای جهان را ثمرۀ خون شهیدان دانسته و این سنت الهی را افتخاری میداند که بهوسیلۀ آن، نظام اسلامی احیا میشود.[۳۰]
شهادت در گفتمان انقلاب اسلامی
در جمهوری اسلامی ایران، شهید به کسی گفته میشود که در راه دفاع از دستاوردهای انقلاب، بنیان نظام اسلامی، استقلال کشور و مقابله با تهدیدهای دشمن، جان خود را فدا کند.[۳۱] از سال ۱۳۵۷ش تا ابتدای سال ۱۴۰۰ش، تقریباً ۲۲۰ هزار نفر شهید شدهاند.[۳۲] برای رسیدگی به مسائل خانوادههای شهداء، سازمان بنیاد شهید در ایران تأسیس شده[۳۳] و ۲۲ اسفند را روز شهید نامیدهاند.[۳۴]
اصطلاحاتی که در جمهوری اسلامی ایران در مورد شهیدان به کار برده میشود، عبارتاند از:
- شهید محراب: امام جمعهای که هنگام برپایی نماز، توسط دشمنان نظام جمهوری اسلامی ترور شود.[۳۵]
- شهدای دفاع مقدس: شهدای ایرانی که در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به شهادت رسیدند.[۳۶]
- شهدای انقلاب: کسانی که در راه مبارزه با حکومت پهلوی به شهادت رسیدند؛ تعداد این شهیدان را حدود ۲۸۰۰ تا ده هزار نفر ذکر کردهاند.[۳۷]
- شهدای گمنام: شهدای جنگ ایران و عراق که هویتشان مشخص نیست.[۳۸] در ایران، بر مزار این شهدا بنایی میسازند و مردم در مناسبتهای مذهبی، مراسمهایی در آن مکانها برگزار میکنند.[۳۹]
- شهدای مدافع حرم: نیروهایی که جمهوری اسلامی ایران، لبنان، عراق و افغانستان در حمایت از دولت سوریه برای جنگ با داعش اعزام کردند و در آنجا کشته شدند.[۴۰]
- شهدای امنیت: افرادی که برای مبارزه با قاچاقچیان و اغتشاشگران و ایجاد امنیت و نظم عمومی جامعه کشته میشوند.[۴۱]
- شهدای سلامت: افرادی که برای حفظ سلامتی مردم ایران، بهویژه در دوران شیوع ویروس کرونا، جانشان را از دست دادهاند.[۴۲]
- شهدای خدمت: پس از سقوط هلیکوپتر سیدابراهیم رئیسی سیزدهمین رئیسجمهور ایران و همراهان اصطلاح شهدای خدمت نیز رایج شده است.[۴۳]
پانویس
- ↑ اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، 1412ق، ص465؛ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۷۴.
- ↑ عبدالمنعم، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، 1419ق، ج۲، ص۳۴۶.
- ↑ عبدالمنعم، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، 1419ق، ج۲، ص۳۴۶.
- ↑ قمی، سفینة البحار، 1344ش، ج1، ماده «شهد».
- ↑ سیدرضی، نهج البلاغة، خطبه 190، 1374ش، ص283
- ↑ محمدی ریشهری، میزان الحکمة، 1384ش، ج۲، ص۱۵۱۶ و ۱۵۱۷؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۴۰۷–۴۰۸.
- ↑ «جایگاه شهید در اسلام» وبسایت پایگاه اطلاعرسانی آیت الله مکارم شیرازی.
- ↑ سوره آلعمران، آیه ۱۶۹.
- ↑ «جایگاه شهید در اسلام» وبسایت پایگاه اطلاعرسانی آیت الله مکارم شیرازی.
- ↑ طریحی، مجمع البحرین، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۸۱..
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۷۷.
- ↑ سوره آلعمران، آیه ۱۶۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، 1404ق، ج71، ص272.
- ↑ ابنبابویه، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۸۳.
- ↑ «جایگاه شهید در اسلام»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی آیت الله مکارم شیرازی.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، 1404، ج100، ص12.
- ↑ سوره بقره، آیه154؛ سوره آل عمران، آیه 139-140؛ سوره حج، آیه 58؛ سوره آل عمران، آیه 169؛ سوره توبه، آیه20؛ ئسوره نساء، آیه 73.
- ↑ «جایگاه شهید و شهادت در قرآن و احادیث»، وبسایت حوزه نت.
- ↑ ابن بابویه، صدوق، من لایحضر الفقیه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۴۰۲، ح۵۸۶۸.
- ↑ ابن حیون مغربی، دعائم الإسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۳۴۳.
- ↑ انصاری، کتاب الطهارة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۰۴.
- ↑ «جایگاه شهید در اسلام»، پایگاه اطلاعرسانی آیتاللهالعظمی مکارم شیرازی.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۴، ص۳۷۶.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۲۳۹.
- ↑ العروسی الحویزی، تفسیر نور الثّقلین، 1383ق، ج۱، ص۵۱۷.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۷، ص۲۱۷؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ ق، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ مردانی، «شهادت، اوج تعالی انسان»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ «سخنان امام در مورد دفاع مقدس و منزلت شهید»، وبسایت تابناک.
- ↑ موسوی خمینی، صحیفه امام خمینی، 1378ش، ج14، ص478.
- ↑ «شهادت از دیدگاه مقام معظم رهبری»، وبسایت تبیان.
- ↑ «آییننامه تعیین و احراز مصادیق شهید و ایثارگر ابلاغ شد»، گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).
- ↑ «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).
- ↑ «قانون اساسنامه بنیاد شهید انقلاب اسلامی»، وبسایت مرکز پژوهشهای مرکز شورای اسلامی.
- ↑ «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).
- ↑ «شهید محراب»، وبسایت ویکی شیعه.
- ↑ محمودی، بررسی صبغه عرفانی مناجاتهای شهدای دفاع مقدس، 1395ش، ص۳۵۵ و ۳۵۷.
- ↑ «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).
- ↑ «شهید گمنام چیست؟»، وبسایت بسیج دانشجویی شهید یحیینژاد.
- ↑ «تحلیلی برتدفین پیکرهای طیبه شهدای گمنام درنقاط خاص کشور»، پایگاه کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح.
- ↑ «روایت مشاور فرمانده سپاه کربلای مازندران از خان طومان»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).
- ↑ «شهادت»، وبسایت ویکی شیعه.
- ↑ «شهدای سلامت از امتیازات افراد «در حکم شهید» برخوردار میشوند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «شهید خدمت به چه معناست»، روزنامه کیهان.
منابع
- قرآن
- «آییننامه تعیین و احراز مصادیق شهید و ایثارگر ابلاغ شد»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۳۹۳ش.
- «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۹ش.
- «جایگاه شهید در اسلام»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله العظمی مکارم شیرازی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۲ش.
- «جایگاه شهید و شهادت در قرآن و احادیث»، وبسایت حوزهنت، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۳۹۸ش.
- «سخنان امام در مورد دفاعمقدس و منزلت شهید»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: ۴ مهر ۱۳۹۶ش.
- «شهادت از دیدگاه مقام معظم رهبری»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۳۸۳ش.
- «شهدای خدمت به چه معناست»، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «شهدای سلامت از امتیازات افراد «در حکم شهید» برخوردار میشوند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۳۹۹ش.
- «شهدای محراب چند نفر هستند و نامشان چیست؟»، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ تیر ۱۳۹۲ش.
- «شهید گمنام چیست؟»، وبسایت بسیج دانشجویی شهید یحیینژاد، تاریخ بازدید: ۷ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «شهید محراب»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۱ش.
- ابنبابویه، محمد بن علی، «کتاب من لایحضره الفقیه»، تصحیح علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
- ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابنحیون مغربی، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام، تصحیح آصف فیضی، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۳۸۵ق.
- انصاری، مرتضی، کتاب الطهارة، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
- آقابابایی، احسان و ژیانپور، مهدی، «گلزار شهدا به مثابهٔ مکان - خاطره»، مطالعات ملی، شماره ۶۷، ۱۳۹۵ش.
- سیدرضی، نهج البلاغة، قم، مرکز البحوث الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- طریحی، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، ۱۳۶۲ش.
- عبدالمنعم، محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، دار الفضیلة، قاهره، ۱۴۱۹ق.
- العروسی الحویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، مطبعه العلمیة، ۱۳۸۳ق.
- قرشی، سید علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق.
- قمی، شیخ عباس، سفینة البحار، بیجا، دارالسوة، چاپ دوم، ۱۳۴۴ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- محمدی ریشهری، محمد، میزان الحکمة، بیجا، دارالحدیث، ۱۳۸۴ش.
- محمودی، مریم و قربانی، حسن، «بررسی صبغه عرفانی مناجاتهای شهدای دفاع مقدس»، ادبیات پایداری، سال هشتم، ۱۳۹۵ش.
- مردانی، محمد، «شهادت اوج تعالی انسان»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۷ بهمن ۱۴۰۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۷۴ش.