حسینقلی‌خان بختیاری

حسینقلی‌خان بختیاری
نام	حسینقلی
نام خانوادگی	بختیاری
علت مرگ	مسمومیت (قهوه قجری به دستور ناصرالدین شاه)
مدفن	تکیه میر، تخت‌فولاد اصفهان
محل زندگی	خوزستان; بختیاری
ملیت	ایرانی
شناخته‌شده; برای	مقتدرترین ایلخان و متحدکننده ایل بختیاری
آثار	سروده‌های لری و فارسی با تخلص «سیّاره»
منصب	ایلخانی بختیاری
دوره	قاجار
فرزندان	اسفندیار خان; علیقلی‌خان سردار اسعد; نجف‌قلی‌خان صمصام‌السلطنه; حاج خسرو خان; یوسف‌خان امیر مجاهد; امیرقلی; بی‌بی مریم بختیاری
پدر	جعفرقلی‌خان بختیاری
مادر	بی‌بی شاه‌پسند

حسینقلی‌خان بختیاری؛ مقتدرترین ایلخان در تاریخ ایل بختیاری.

حسینقلی‌خان بختیاری (۱۲۳۷–۱۲۹۹ق) از خوانین نامدار طایفه دورکی و مقتدرترین ایلخان در تاریخ ایل بختیاری بود که با اتحاد طوایف بختیاری، ایجاد ثبات و امنیت و نزدیک‌شدن به دربار قاجار، نقش مهمی در تاریخ سیاسی ایران ایفا کرد.

حسینقلی‌خان بختیاری نقش مهمی در اتحاد و یکپارچگی ایل بختیاری داشته است. وی با نزدیک شدن به دربار قاجار بر دامنهٔ قدرت و نفوذ خود افزود، اما از این قدرت برای عدالت‌خواهی و ظلم‌ستیزی بهره گرفت. اقدامات سیاسی و اجتماعی متعدد وی موجب شد که ناصرالدین شاه دستور قتل وی را صادر کند.

معرفی

حسینقلی‌خان بختیاری از خوانین معروف طایفه دورَکیِ هفت‌لنگ بختیاری بود.^[۱] وی در سال ۱۲۳۷ق^[۲] در چهار محال و بختیاری متولد شد.^[۳] حسینقلی‌خان، فرزند جعفرقلی‌خان بختیاری یکی از خوانین معروف بختیاری و بی‌بی شاه‌پسند بوده^[۴] که پس از مرگ پدر در سال ۱۲۵۲ق به همرا برادرانش تحت سرپرستی عموی خود قرار گرفتند.^[۵] وی در سن ۲۴ سالگی با دوراندیشی، مأمور ادارهٔ مناطق دیناران، دورکی و بابادی شد.^[۶] او همچنین خود را به معتمدالدوله ارمنی، حاکم وقت اصفهان، نزدیک کرد^[۷]و از این راه، حاکمیت منطقهٔ بختیاری به عموی او، مهدی‌قلی‌خان، رسید.^[۸] حسینقلی‌خان پس از دو سال، ادارهٔ طایفهٔ چهارلنگ بختیاری را بر عهده گرفت^[۹] و با حمایت برادران و تدبیر و شجاعت خود، همهٔ حریفان و مخالفان را ناکام گذاشت و ابتدا به‌عنوان ناظم بختیاری و سپس به‌عنوان ایلخانی بختیاری تا سال ۱۲۹۹ق، نقش‌آفرینی کرد. حسینقلی‌خان علاوه بر ادارهٔ ایل بختیاری در منطقهٔ خوزستان و جنوب ایران، مسئول اخذ مالیات و سرکوب برخی آشوب‌ها در ایلات لرستان و قشقایی و کهگیلویه بود.^[۱۰]

ازدواج

حسینقلی‌خان بنا بر رسم آن روزگار، در طول حیات خود ۱۰ همسر اختیار کرد که از آنها صاحب دوازده دختر و شش پسر شد. فرزندان پسر او عبارت‌اندتند از:

اسفندیار خان (سردار اسعد اول)؛^[۱۱]
علیقلی‌خان سردار اسعد (از سران نهضت مشروطه)؛
نجف‌قلی‌خان صمصام‌السلطنه (رئیس‌الوزرای ایران در دو دوره در عهد قاجار)؛^[۱۲]
حاج خسرو خان (سردار ظفر)؛
یوسف‌خان امیر مجاهد؛
امیرقلی.^[۱۳]

بی‌بی مریم بختیاری نیز دختر شجاع و دلیر حسینقلی‌خان بود که نقش سازنده‌ای در تاریخ ایران داشته است.^[۱۴]

اتحاد طوایف بختیاری

حسینقلی‌خان در یکپارچگی ایل بختیاری نقش بسزایی داشت. اقدامات و فعالیت‌های سیاسی -اجتماعی و نزدیکی وی به دربار حکومتی سبب امتیازهایی برای ایل بختیاری شد. در آن دوران قتل، آشوب و غارت در میان طوایف ایل بختیاری امری مرسوم بود و این امر سبب چند دستگی و ایجاد دشمنی میان طوایف و تیره‌های مختلف ایل بختیاری شد. با انتصاب حسینقلی‌خان به‌عنوان ایلخان بختیاری وی به مبارزه با ظلم و غارت و بی‌ثباتی در ایل بختیاری پرداخت و با این کار امنیت، آرامش، صلح و اتحاد را میان طوایف بختیاری برقرار کرد. وی با تأیید امیرکبیر، ایل هفت‌لنگ و چهارلنگ را زیر یک پرچم متحد کرد و کنفدراسیون بختیاری را بنیان نهاد. اتحاد طوایف بختیاری، سال‌ها بعد در جنبش مشروطیت نقش مؤثری داشت.^[۱۵]

کنش‌های سیاسی

حسینقلی‌خان با تکیه بر جایگاه اجتماعی خود، اقدامات سیاسی متعددی انجام داد^[۱۶] و به‌منظور عدالت‌خواهی و مقابله با استکبار خود را به دربار قاجار نزدیک کرد تا بتواند به دادخواهی مردم بپردازد.^[۱۷] وی نقش تعیین‌کننده‌ای در اتحاد و همدلی طوایف بختیاری، تشکیل جنبش‌ها و حرکت‌های سیاسی و مقابله با ظلم حاکمان داشت.^[۱۸] از جمله اقدامات حسینقلی‌خان عبارت‌اند از:

همکاری با معتمدالدوله، حاکم اصفهان؛
سرکوب سران یاغی بختیاری مانند موسی‌خان، رئیس طوایف بابادی به اتهام دزدی و قتل و غارت؛^[۱۹]
تصدی جایگاه نایب‌الحکومه منطقهٔ بختیاری؛^[۲۰]
غلبه بر خوانین ایل بختیاری و برگزیده شدن به مدت ۴۰ سال به‌عنوان ایلخانی تمام منطقهٔ بختیاری؛^[۲۱]
سرکوبی شورشیان و مخالفان دولت مرکزی؛
ایجاد امنیت و ثبات در منطقه بختیاری؛^[۲۲]
سرکوب طایفهٔ بنی‌ابدالخان در خوزستان که بعضی از شیعیان در شوشتر را سر بریده بودند؛ این اقدام حسینقلی‌خان، در پی فتوای شیخ جعفر مجتهد، عالم شوشتر بود.^[۲۳]
دفع حملهٔ انگلیسی‌ها برای اشغال خرمشهر در زمانی که هرات توسط شاه قاجار محاصره شده بود و انگلیسی‌ها با فشار نظامی، خواستار پذیرش جدایی هرات توسط دولت ایران بودند.^[۲۴]

قتل حسینقلی‌خان

عدالت‌خواهی و ظلم‌ستیزی حسینقلی‌خان موجب شد که ناصرالدین شاه، از میزان نفوذ و تأثیر حسینقلی‌خان در ایل بختیاری و دربار احساس خطر کرده و اقدامات و قدرت وی را تهدیدی برای حکومت قاجار قلمداد کند و سرانجام تصمیم به نابودی او گرفت.^[۲۵] مسعود میرزا ظل‌السلطان، فرزند ناصرالدین شاه که حاکم وقت اصفهان بود، مأمور قتل حسینقلی‌خان شد. حسینقلی‌خان به دعوت ظل‌السلطان به اصفهان رفت و پس از تماشای مشق سربازان در میدان شاه، به‌همراه ظل‌السلطان به عمارت دولتی دعوت شد و به شیوهٔ رایج در دربار قاجار با قهوهٔ قجری مسموم^[۲۶] در ۲۷ رجب ۱۲۹۹ق به قتل رسید. جسد حسینقلی‌خان در تکیه میر در قبرستان تخت‌فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.^[۲۷] در روز خاکسپاری وی زن‌های بختیاری لباس‌ها را پاره‌پاره کرده و به‌رسم بختیاری در مراسم سوگواری دلیرمردان، گیسوان خود را می‌بریدند.^[۲۸]

تأثیرات قتل حسینقلی‌خان بختیاری بر تاریخ ایران

قتل حسینقلی‌خان سبب دشمنی بازماندگان ایلخانی با سلسلهٔ قاجاریه شد. برخی فتح تهران توسط بختیاری‌ها و حمایت آنها از مشروطه‌خواهی را نوعی انتقام‌گیری ایل بختیاری از سلسلهٔ قاجار به‌حساب آورده‌اند. همچنین قتل حسینقلی‌خان بختیاری سبب آشفتگی و کاهش امنیت و آرامش در ایل بختیاری ساکن در منطقهٔ زاگرس به‌خصوص خوزستان شد و میزان ناامنی، آشوب و جنگ قدرت میان طوایف بختیاری را افزایش داد.^[۲۹] برخی فرزندان وی مانند علیقلی‌خان سردار اسعد و بی‌بی مریم نیز نقش بسزایی در تاریخ ایران و ایل بختیاری ایفا کرده و از پایه‌گزاران جنبش مشروطیت بودند.^[۳۰]

ذوق ادبی حسینقلی‌خان

حسینقلی‌خان علاوه بر روحیهٔ مبارزه‌طلبی و سیاسی، در عرصهٔ شعر و ادب نیز مهارت داشته و اشعار و ترانه‌های متعددی را به فارسی و لُری با تخلص «سیّاره» سروده است؛ ابیات زیر، از جمله اشعار وی است: دونی ز چه سر نزیده اُفتُو *** یارُم نَوِریستاده از خو ابروی کج تو در همه خلق *** دادُم مو نشان که هو مه نو مُو با دل زار سی تو آیُم *** تو بانگ زنی که ای کره نو یارُم تو بساز کلک و کشتی *** تَسُمِت که بِگِریُمِت اُو^[۳۱]

پانویس

منابع

حبیبی، میراندا، «حسین‌قلی‌خان ایلخانی بختیاری»، پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
«حسینقلی‌خان بن جعفرقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: ۴ بهمن ۱۴۰۲ش.
ستاری، مصطفی، «حسینقلی‌خان ایلخانی، بزرگان لر»، وب‌سایت mostafasatary، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۴ش.
«شتاب‌زده دربارهٔ حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، وب‌سایت صدای هم‌میهن، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۳۹۸ش.
غفارپور، بختیار، «قتل حسینقلی‌خان، ایلخانی بختیاری و نقش معتمدالدوله حاکم فارس در آن»، فصلنامهٔ گنجینهٔ اسناد، شمارهٔ ۵۱ و ۵۲، ۱۳۸۲ش.
معتضد، خسرو، «حسینقلی‌خان بختیاری مالی بود یا نبود!؟»، وب‌سایت پایگاه جامع تاریخ معاصر ایران، تاریخ بازدید: ۴ بهمن ۱۴۰۲ش.
مهرآبادی، فرهاد، «حسینقلی‌خان؛ نخستین کسی که بختیاری را متحد کرد»، وب‌سایت قجرتایم، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۴۰۱ش.

[1] . «حسینقلی‌خان بن جعفرقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، ویکی‌فقه.

[2] . غفارپور، «قتل حسینقلی‌خان، ایلخانی بختیاری و نقش معتمدالدوله حاکم فارس در آن»، 1382ش، ص74.

[3] . حبیبی، «حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، پژوهشکده تاریخ معاصر.

[4] . غفارپور، «قتل حسینقلی‌خان، ایلخانی بختیاری و نقش معتمدالدوله حاکم فارس در آن»، 1382ش، ص74.

[5] . «حسینقلی‌خان بن جعفرقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، ویکی‌فقه.

[6] . حبیبی، «حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، پژوهشکده تاریخ معاصر.

[7] . غفارپور، «قتل حسینقلی‌خان، ایلخانی بختیاری و نقش معتمدالدوله حاکم فارس در آن»، 1382ش، ص74.

[8] . حبیبی، «حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، پژوهشکده تاریخ معاصر.

[9] . غفارپور، «قتل حسینقلی‌خان، ایلخانی بختیاری و نقش معتمدالدوله حاکم فارس در آن»، 1382ش، ص74.

[10] . معتضد، «حسینقلی‌خان بختیاری مالی بود یا نبود!؟»، وب‌سایت پایگاه جامع تاریخ معاصر ایران.

[11] . حبیبی، «حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، پژوهشکده تاریخ معاصر.

[12] ستاری، «حسینقلی‌خان ایلخانی بزرگان لر»، وب‌سایت مصطفی ستاری

[13] . حبیبی، «حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، پژوهشکده تاریخ معاصر.

[14] . مهرآبادی، «حسینقلی‌خان؛ نخستین کسی که بختیاری را متحد کرد»، وب‌سایت قجرتایم.

[15] . «شتابزده درباره حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، وب‌سایت صدای هم‌میهن.

[16] . «حسینقلی‌خان بن جعفرقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، ویکی‌فقه.

[17] . غفارپور، «قتل حسینقلی‌خان، ایلخانی بختیاری و نقش معتمدالدوله حاکم فارس در آن»، 1382ش، ص-73 75.

[18] . «حسینقلی‌خان بن جعفرقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، ویکی‌فقه.

[19] . حبیبی، «حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، پژوهشکده تاریخ معاصر.

[20] . غفارپور، «قتل حسینقلی‌خان، ایلخانی بختیاری و نقش معتمدالدوله حاکم فارس در آن»، 1382ش، ص-73 74.

[21] . «حسینقلی‌خان بن جعفرقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، ویکی‌فقه.

[22] . غفارپور، «قتل حسینقلی‌خان، ایلخانی بختیاری و نقش معتمدالدوله حاکم فارس در آن»، 1382ش، ص-73 74.

[23] . «شتابزده درباره حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، وب‌سایت صدای هم‌میهن.

[24] . «شتابزده درباره حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، وب‌سایت صدای هم‌میهن.

[25] . «حسینقلی‌خان بن جعفرقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، ویکی‌فقه.

[26] . حبیبی، «حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، پژوهشکده تاریخ معاصر.

[27] . «حسینقلی‌خان بن جعفرقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، ویکی‌فقه.

[28] . حبیبی، «حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، پژوهشکده تاریخ معاصر.

[29] . غفارپور، «قتل حسینقلی‌خان، ایلخانی بختیاری و نقش معتمدالدوله حاکم فارس در آن»، 1382ش، ص-73 74.

[30] . معتضد، «حسینقلی‌خان بختیاری مالی بود یا نبود!؟»، وب‌سایت پایگاه جامع تاریخ معاصر ایران.

[31] . «حسینقلی‌خان بن جعفرقلی‌خان ایلخانی بختیاری»، ویکی‌فقه.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]