انتخاب همسر

انتخاب همسر؛ انتخاب شریک برای ورود به زندگی زناشویی.

انتخاب همسر

عنوان اصلی	انتخاب همسر
شاخه علمی	روان‌شناسی و جامعه‌شناسی خانواده
نوع مفهوم	مفهوم اجتماعی و رفتاری
معنای اصطلاحی	فرایند گزینش شریک زندگی برای تشکیل نهاد خانواده
حوزه کاربرد	مطالعات خانواده و مشاوره ازدواج
گستره جغرافیایی	جهانی
منشأ تاریخی	سنت‌های بشری و آموزه‌های دینی
مرتبط با	ازدواج خانواده همسر
اهمیت	بنیاد شکل‌گیری کانون خانواده و تضمین‌کننده سلامت روانی و اجتماعی

انتخاب همسر اولین گام برای تشکیل خانواده است. انتخاب همسر نیازمند معیارهایی است. از جمله این معیارها کفویت در شاخص‌های مذهبی، خانوادگی، هوشی، فرهنگی و اجتماعی است.

همسرگزینی ایرانیان پیش از اسلام

قوانین عهد ساسانیان، انتخاب همسر را برای جوانان محدود می‌کرد. ازدواج با اهل کفر و با کسی که سلامت جسم و تعادل روح نداشت ممنوع بود. همچنین هر کس ناگریز بود همسرش را از میان طبقه خود انتخاب کند. زنان طبقه مرفه به دلیل موقعیت، ثروت و مکنتی که داشتند وجه‌المصالحه قرار می‌گرفتند و بدون توجه به احساسات، عواطف، مصلحت و مشورت با آنها با روش‌های مختلف مجبور به ازدواج می‌شدند. در هنگام خواستگاری نیز خواست مرد مهم بود. به همین دلیل در این ازدواج‌ها حقوق و شرایط عمومی ازدواج حاکم نبود. برخی از این ازدواج‌ها چند روز بیشتر طول نمی‌کشید.

معیارهای انتخاب همسر از دیدگاه اسلام

ایمان و دین‌داری: ریشه اخلاق و ارزش‌های اخلاقی از دیدگاه اسلام ایمان است و مردان و زنان مؤمن از وصلت با افراد بی‌ایمان، حتی در صورت برخورداری از سایر معیارهای همسر مطلوب نهی شده‌اند.

ارزش‌های اخلاقی: حسن خلق، عفت و پاکدامنی، رعایت پوشش اسلامی و پرهیز از جلوه‌گری در برابر نامحرمان، ارزش‌های اخلاقی مورد تأکید برای زنان است. مردان نیز از ویژگی پسندیده «غیرت» به صورت نابه‌جا بهره نگیرند.

خصوصیات جسمی: زیبایی ظاهر و تناسب اندام در انتخاب همسر، اثرگذار است؛ اما هدف و معیار اصلی ازدواج نیست؛ در همسرگزینی باید هم زیبایی ظاهری و هم زیبایی باطنی (ایمان، تقوا، حیا، عفت و اصالت خانوادگی) مورد توجه باشد. توجه به زیبایی ظاهری نباید از حد معمول تجاوز کند و انسان را از ازدواج به‌موقع بازدارد.

صلاحیت خانوادگی: از دیدگاه اسلام علاوه بر شایستگی دختر و پسر، خانواده‌ها نیز باید از صلاحیت برخوردار باشند. دلیل اهتمام اولیای دین به شایستگی خانوادگی این است که ویژگی‌های خانواده از طریق ژن‌ها به فرزندان منتقل می‌شود. نوع تربیت خانواده نیز در پرورش فرزند اثرگذار است.

خصوصیات اقتصادی: قرآن، مسلمانان را به زمینه‌سازی ازدواج مردان و زنان بی‌همسر فراخوانده و ازدواج را برای افراد بی‌بضاعت موجب استغنا و برخورداری آنان از فضل الهی معرفی کرده است. البته لازمه این مسئله مسئولیت‌پذیر بودن فرد است. طلب روزی حلال نیز از وظایف اقتصادی همسر به‌شمار می‌رود.

معیارهای تسهیل‌گر همسرگزینی

1. عقلانیت: در مسیر انتخاب همسر باید معیارهای مناسب و مطلوب را مد نظر قرار داد و به ایجاد تعادل بین عقل و عاطفه در فرایند همسرگزینی، پرداخت.
2. واقع‌گرایی: در انتخاب همسر می‌بایست شرایط کلی خود را برای ازدواج، واقع‌بینانه بررسی کرد.
3. خودشناسی: در همسرگزینی باید آگاهی کاملی از علایق، معیارها، شخصیت، آرمان‌ها و ارزش‌های خود داشته باشیم.
4. دیگرشناسی: در همسرگزینی باید نسبت به ارزش‌های فرد انتخابی آگاه باشیم، پی ببریم که توانایی عشق ورزی دارد، می‌تواند صمیمیت ایجاد کند، میزان تعهدش نسبت به روابط بین فردی‌اش چقدر است.
5. تعادل‌سنجی: در همسرگزینی لازم است که طرفین علایق، ارزش‌ها، نیازهای غالب و انتظارات خود و طرف مقابل را از ازدواج و نیز شرایط خانوادگی همدیگر را ارزیابی کرده و میزان تطابق آن‌ها را بررسی کنند.

چالش‌های همسرگزینی

1. ایده‌آل‌گرایی: بسیاری از دختران ملاک‌هایی برای انتخاب همسر دارند که با واقعیت برابری ندارد. آنها معتقد هستند که امکان ازدواج ندارند چون معیارهای‌شان با واقعیت‌های جامعه تطابق ندارد و تا زمانی که کامل نشود ازدواج نخواهند کرد.
2. محدودکننده دانستن ازدواج: برخی، باور دارند که ازدواج، محدودیت است و فرصت‌های پیشرفت را از فرد سلب می‌کند؛ مادرشدن، محدودیت‌ها را دوچندان می‌کند.
3. پرهیز از مشورت در انتخاب همسر: بسیاری بر این باور عقیده دارند که عقل خودشان برای داشتن انتخابی موفق کافی است، نیازی به هم‌فکری و مشورت با دوستان، خانواده و متخصصین ندارند و بر اساس شناختی که از خود دارند می‌توانند انتخاب موفقی داشته باشند.
4. تلقی انتخاب و ازدواج به عنوان پل رهایی مطلق از رنج: بسیاری ازدواج را پل رهایی از تمامی رنج‌ها و رسیدن به آرامش مطلق می‌دانند. آنها عقیده دارند که ازدواج می‌تواند به‌طور کامل آن‌ها را از تنهایی نجات دهد، مشکلات اقتصادی‌شان را ریشه‌کن کند و اجازه تداوم هیچ مشکلی را در زندگی ندهد.
5. لزوم کامل بودن همسر: افرادی که در ازدواج خود باورهای کمال‌گرایانه دارند همواره درصدد ایجاد شرایط بهتر برای اقدام به ازدواج هستند. این نوع کمال‌گرایی را دقت وسواسی یا بهانه‌جویی در شروع زندگی نیز می‌نامند.
6. کفایت عشق: برخی عشق و علاقه شدید به فرد را جبران کننده ضعف فرد در سایر ابعاد می‌دانند. این باور در افرادی که دلبستگی زیادی به طرف مقابل دارند دیده می‌شود. آنها نه تنها درصدد بررسی دقیق معیارهای مناسب ازدواج نیستند بلکه ویژگی‌های نامطلوب فرد مقابل را نیز توجیه می‌کنند.

انتظارات در انتخاب همسر

1. همراه و همپا بودن: یکی از انتظارات افراد، زندگی در کنار فردی است که بتواند همراه و هم‌سلیقه با آنها باشد تا با اشتراک داشتن در زمینه‌های مختلف بتوانند زندگی‌شان را بهتر و راحت‌تر پیش ببرند.
2. داشتن خانواده خوب: بیش‌ترین چالش‌های روابطی مانند ازدواج، ارتباط با خانواده طرف مقابل و خودشان و وارد کردن آنها در رابطه است که امری گریزناپذیر است. خانواده منبع تأمین نیازهای روان‌شناختی، جسمانی و عاطفی افراد به‌شمار می‌رود و از مهم‌ترین کارکردهای خانواده، کارکرد حمایتی آن است.

تأثیرات بر انتخاب همسر

فضای مجازی و رسانه

روابط اجتماعی امروزی بین نسل جوان و به‌خصوص اولویت‌های آنها در شروع زندگی مشترک، از فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی اثر پذیرفته و رنگ و بویی متفاوت به خود گرفته است. چراکه الگوی ارتباطات اجتماعی بین مردم بر الگوی آنها در رفتار با همسر تأثیر به‌سزایی دارد. سبک زندگی شهری، فضاهای دانشگاهی و روابط شغلی و هم‌چنین ارتباط‌گیری از طریق فضای مجازی، تغییراتی شگرف در دیدگاه دختران و پسران نسبت به گذشته و امتناع از الگوهای سنتی ایجاد کرده است.

اهالی رسانه و متولیان فرهنگ نقش مهمی از لحاظ الگوسازی درست زندگی و خانوادهٔ مسلمان بر پایهٔ معارف اسلامی و سیرهٔ اهل‌بیت دارند. در جهان امروز، جوانان مخاطبان اصلی ماهواره و فضاهای جذاب و ملوّن غربی هستند، که رسالت رسانهٔ بومی و اسلامی را سنگین‌تر کرده است.

آموزه‌های دینی

ساختار حقوقی جمهوری اسلامی ایران بر پایه حمایت از نهاد خانواده بنا شده و حقوق مدنی کشور در اصل بر مبانی و آموزه‌های اسلامی استوار است. بروز دگرگونی‌های فرهنگی در برخی زمینه‌ها بناگزیر ایجاب می‌کند تقویت آموزه‌های دینی در رأس امور خانواده و حمایت از بنیان آن قرار گیرد و راهنمای جوانان در انتخاب گزینه‌های ترجیحی خود در ازدواج باشد. منظور از تبیین آموزه‌های دینی در امر انتخاب همسر و اولویت‌بندی ترجیحات زن و مرد، تغییر نگرش آنها و آگاهی دادن به آنها در جهت شناخت افراد است تا کمک شود ابتدا رفتار خود را اصلاح و سپس با دید اسلامی و آگاهانه اقدام به ازدواج کنند.

ترجیحات همسر

آشنایی با ترجیحات همسر در مرحلهٔ اول اقدام به ازدواج بسیار مهم است. در خانواده‌های سنتی ایران، به ترجیحات دختر چندان اهمیتی داده نمی‌شود. بزرگترها و والدین، نقش اصلی را در آموزش فرزندان خود برای آگاهی و بالابردن اطلاعات دربارهٔ زندگی زناشویی ایفا می‌کنند. همچنین با تغییراتی که در سبک زندگی جوانان رخ داده و متأثر از سبک زندگی غربی و دوری از تعالیم اسلامی، است موجبات ضعف مهارت زندگی و همسرداری، به‌حاشیه‌رفتن معنویت و نیز عدم تعهد به اصول اخلاقی و اعتقادی در خانواده فراهم شده و آسیب جدی به معیارهای ترجیحی در انتخاب همسر وارد آورده است. دیدگاه مردم به موضوع ازدواج و تشکیل خانواده و نیز الگوهای انتخاب شریک زندگی در کشور ایران طی سال‌های اخیر دستخوش دگرگونی‌هایی بوده است که ریشه در تغییرات بنیادین در حوزه‌هایی چون اقتصاد و شرایط اجتماعی دارد از جمله: تحصیل زنان پابه‌پای مردان، ازدیاد فارغ‌التحصیلان دانشگاه، توسعهٔ شهرنشینی و نیز سهم زیاد زنان در بازار کار و اقتصاد. تمایل دختران و پسران به استقلال نسبت به نسل‌های گذشته بر انتخاب همسر و ترجیحات آنها از همسران خود اثر گذاشته است. اساس تعریف بومی سبک زندگی، برگرفته از جهان‌بینی اسلامی-ایرانی است و حاصل آن، می‌تواند نه تنها تبیین‌گر در جهت تشخیص اهداف سبک زندگی غربی باشد بلکه حرکتی در راستای ارتقاء ارزش‌ها و نگرش‌های دینی و اصلاح اشکالات در این جهت باشد. فرهنگ دینی، ایمان و اخلاق را دو ترجیح اصلی در انتخاب همسر می‌داند. در حالی‌که، در پی دگرگونی‌هایی که حاصل تهاجم فرهنگی غرب است، جامعهٔ فعلی ایران مظاهر مادی را از جمله ترجیحات برتر برای زندگی زناشویی می‌داند مانند مدرک تحصیلی، مال و ثروت، شغل و جایگاه اجتماعی. به‌همین دلیل، جوانان تلاش می‌کنند امتیازات مذکور را از هر راهی که باشد کسب کنند تا به مقبولیت اجتماعی برسند.

منابع

• جوکار، محبوبه، «سیر تحول خانواده ایرانی در گذر تاریخ»، پژوهش‌نامه طهورا، سال پنجم، شماره ۱۲، بهار ۱۳۹۱ش.
• حسین‌خانی نائینی، هادی، «باورهای نادرست در مورد ازدواج و نقد آنها با تأکید بر منابع اسلامی»، پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، سال هشتم، شماره ۲۱، زمستان ۱۳۹۹ش.
• حسین‌خانی نائینی، هادی، «معیارهای انتخاب همسر از دیدگاه اسلام»، مجله اسلام و پژوهش‌های تربیتی، سال دوم، پاییز و زمستان ۱۳۸۹ش.
• شهرابی فراهانی، لیلا و همکاران، «کشف نگرش‌های انتخاب همسر در دختران در آستانه ازدواج»، پژوهش‌های مشاوره، جلد ۱۸، شماره ۶۹، بهار ۱۳۹۸ش.
• لواسانی، مسعود و همکاران، «ارزش‌های زیربنایی انتخاب همسر»، مجله رویش روان‌شناسی، سال دهم، شماره ۹، آذر ۱۴۰۰ش.
• ملک‌محمودی، امیر، «معیارهای گزینش همسر در اسلام»، مجله شمیم یاس، شماره ۳، خرداد ۱۳۸۲ش.
• «انتظارات و توقعات در ازدواج و زندگی مشترک»، مرکز روان‌شناختی رهیاب، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۲ش.
• برنشتاین، فیلیپ اچ، شناخت و درمان اختلاف‌های زناشویی (زناشویی درمانی)، ترجمهٔ حمیدرضا سهرابی، رسا، تهران، ۱۳۷۷ش.
• بروجردی علوی، مهدخت و همکاران، «روابط خانوادگی از منظر تفسیر المیزان»، وب‌سایت اندیشهٔ علامه طباطبایی تاریخ درج مطلب: اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
• «تقلید از سبک زندگی غربی و تغییر ارزش‌ها؛ زمینه‌ساز افزایش آمار طلاق»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۳۹۶ش.
• حسینیا، احمد، بهداشت روانی ازدواج و همسرداری، تهران، مفید، ۱۳۸۰ش.
• حسین‌زاده، علی، «احترام به یکدیگر و نقش آن در زندگی مشترک»، وب‌سایت نشریات مؤسسهٔ آموزشی پژوهشی امام خمینی، تاریخ درج مطلب: زمستان ۱۳۸۹ش.
• داودی، حسین، «روابط سالم و سازنده بین همسران»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۲ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۲ش.
• رحیمی، روح‌الله، و همکاران، «بررسی روابط بین عوامل فردی- خانوادگی و ترجیحات همسرگزینی با رضایت زناشویی زوجهای هر دو شاغل در آموزش و پرورش»، مجلهٔ زن و مطالعات خانواده، پاییز ۱۳۹۴ش.
• رشیدپور، مجید، تعادل و استحکام خانواده، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۳ش.
• «زن، خانواده و رسانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۸ش.
• سمواتی، زهرا، «رسانه و سبک زندگی فردی-اجتماعی خانواده از توصیف و تبیین تا اصلاح و تغییر»، وب‌سایت پرتال امام خمینی، تاریخ درح مطلبک ۲۰ تیر ۱۳۹۷ش.
• شرفی، محمدرضا، خانواده متعادل، انجمن اولیا و مربیان، تهران، ۱۳۷۴ش
• فرح‌بخش، الهام، «پایه‌گذاری ارتباطی بین زوجین»، مجلهٔ ماهنامهٔ خشت اول، آبان ۱۴۰۱ش.
• قائمی، علی، خانواده و مسائل همسران جوان، تهران، امیدی، ۱۳۶۲ش.
• کلینی، محمدبن یعقوب، اصول کافی، تهران، اسوه، ۱۳۶۹ش،
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۶۸ش.
• مطهری ورمزانی، سجاد، «نقش اینترنت و شبکه‌های اجتماعی در تغییر الگوی انتخاب همسر در شهر کرمانشاه»، مجلهٔ تداوم و تغییر اجتماعی، تاریخ درج مطلب: آذر ۱۴۰۱ش.
• میرحیدری، مهدی و شاه‌میرزایی، فاطمه، «وظایف مرد از دیدگاه اسلام»، دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
• میرخانی، عزت‌السادات، «گسترهٔ وظایف زن در قانون مدنی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۷۹ش.
• «نکات مهم برای حفظ زندگی مشترک: ۵چیزی که یک زن نباید از همسرش توقع کند»، وب‌سایت خبرنامه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۱.
• «وظایف مرد و زن در زندگی مشترک»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درک مطلب: ۱۴ آبان ۱۳۹۹ش.