برده‌داری جنسی

برده‌داری جنسی، استثمار جنسی زنان و دختران توسط باندهای مافیایی.

برده‌داری جنسی پدیده‌ای است که از دیرباز وجود داشته، اما در دوران معاصر با جهانی‌شدن، فناوری و شبکه‌های اجتماعی، شیوه‌های تازه و پیچیده‌تری یافته است. این پدیده که ریشه در فقر، جنگ، نابرابری، بحران معنویت و نظام سرمایه‌داری دارد، پیامدهای ویرانگری برای قربانیان به همراه دارد. مبارزه با این پدیده نیازمند رویکردی چندوجهی شامل قوانین بازدارنده، حمایت از بزه‌دیدگان، آگاهی‌بخشی، توانمندسازی اقتصادی و تقویت نهاد خانواده است. آموزه‌های اسلامی نیز با تأکید بر کرامت انسانی، آزادی بردگان را ارزشی والا معرفی کرده و زمینه‌ساز برچیده‌شدن بردگی در جوامع بشری شده است.

مفهوم‌شناسی

برده‌داری جنسی، بهره‌کشی جنسی از زنان و کودکان با اجبار، خدعه و سوءاستفاده از وضعیت قربانیان است. در گذشته، این پدیده نیازمند ربایش قربانیان و اجبار فیزیکی بود، اما امروزه از تبلیغات دروغین، فریب و نیرنگ برای تسلیم‌کردن قربانیان استفاده می‌شود. برده‌داری جنسی در عصر حاضر، در تعامل با زندگی شهری و جهانی‌شدن، شیوه‌های تازه‌ای یافته است؛ ازجمله قاچاق بین‌المللی زنان و کودکان، توریسم جنسی، ازدواج‌های اجباری و فریب و اغفال با روش‌های نوپدید مانند پخش تصاویر خصوصی قربانیان در اینترنت. در برخی موارد، این پدیده در قالب روابط عاشقانه پوشش داده می‌شود و اغلب با سوءاستفاده از احساسات، اعتماد و آسیب‌پذیری قربانیان همراه است.

مؤلفه‌های حقوقی

برده‌داری جنسی نخستین بار در اساس‌نامهٔ دیوان بین‌المللی کیفری (مادهٔ هفتم) به‌عنوان جرم مستقل به رسمیت شناخته شد.

در اساس‌نامهٔ رم، چهار مؤلفه به‌عنوان ارکان اصلی این جرم بیان شده است:

1. مجرم مالک قربانی شود و اعمالی نظیر خرید، فروش، اجاره یا معاوضه با او انجام دهد.
2. در اثر این رفتارها، با قربانی عمل جنسی انجام شود.
3. عمل مجرمانه، حملهٔ سیستماتیک به اشخاص قربانی تلقی شود.
4. مجرم از ماهیت عمل خود آگاهی داشته باشد.

جنسیت و برده‌داری

استعمار، نخستین محور مؤثر بر رابطهٔ جنسیت و برده‌داری است. استعمارگران برای تثبیت قدرت خود، از روابط جنسی سوءاستفاده می‌کردند و برای توجیه این بهره‌کشی، مسئلهٔ نژاد را مطرح می‌ساختند و رنگین‌پوستان را آماج فشارهای استعماری قرار می‌دادند. زنان به‌دلایل فیزیکی بیشتر از مردان مورد آزار قرار می‌گرفتند.

از دیدگاه فمینیست‌ها، مفهوم محوری این رابطه، خشونت جنسی است و بهترین راه مطالعهٔ آن، درک تجربهٔ زنان است. در این مطالعات به‌طور غیرمستقیم از تجربیات مردان نیز سخن به میان آمده که برخی از آنها قادر به مقابله با تجاوز جنسی اربابان برده‌ها نبودند و برخی دیگر استثمارکنندهٔ جنسی بودند و نگاه مثبت به برده‌داری جنسی داشتند. برای درک کامل این رابطه، مقولاتی نظیر نژاد و طبقه نیز باید از دریچهٔ جنسیت دیده شوند.

نهاد خانواده نیز بر ارتباط جنسیت و برده‌داری، مؤثر است، در طول تاریخ، خانواده مظهر همبستگی، مقاومت و مبارزات جنسیتی مردان و زنان بوده است. در خانوادهٔ هسته‌ای بحث آزاد و غیر آزاد مطرح است و گاهی زنان نمی‌توانند از قلمرو آزادی خویش در خانواده دفاع کنند و فشارهای محیطی بر آنها غلبه می‌کند. در خانوادهٔ گسترده زنجیره‌ای از پیوستگی‌ها وجود دارد که گاهی زنان را وادار به بردگی می‌سازد، به‌عنوان مثال در شبه‌قارهٔ هند گاهی روابط پیچیدهٔ خانوادگی باعث بردگی زنان است.

منافع کلان اقتصادی و تجارت جنسی آخرین مقولهٔ مؤثر بر برده‌داری جنسی است که نوعی استعمار مدرن برای زنان و اطفال کشورهای فقیر جهان است.

جغرافیای بردگی جنسی مدرن

سازمان‌های تبهکار، قربانیان را معمولاً از آسیا و آفریقا و کشورهایی به‌دست می‌آورند که حمایت اجتماعی کاملی از زنان و کودکان در آن‌ها صورت نمی‌گیرد و خریدوفروش آنان به‌دلایلی چون فقر، جنگ و خشونت تا حدی پذیرفته شده است. کشورهای اروپایی مقصد بسیاری از برده‌های جنسی هستند و قوانین بسیاری از آن‌ها برای مبارزهٔ جدی با این پدیده مناسب نیست. ایالات متحده با ژست محافظت از حقوق بردگان، بیشتر به وضع دیگر کشورها توجه نشان می‌دهد، درحالی‌که خود یکی از کشورهای مقصد انتقال بردگان جنسی است. آمریکای مرکزی نیز به‌دنبال کسب درآمد از طریق تجارت برده‌های جنسی است.

ویژگی‌های بردگی جنسی مدرن

• فرامرزی‌بودن: این پدیده، مرزهای جغرافیایی را درنوردیده و قربانیان ممکن است به کشورهای گوناگون منتقل شوند؛ همین ویژگی، کنوانسیون‌های مبارزه با قاچاق را در مهار کامل آن ناکارآمد ساخته است.
• استفاده از فناوری: قاچاقچیان از اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و برنامه‌های دوستیابی برای فریب و جذب قربانیان بهره می‌گیرند.
• فریب و وعده‌های دروغین: قربانیان اغلب با وعده‌های شغل، تحصیل یا زندگی بهتر فریب می‌خورند.
• سودآوری: بردگی جنسی برای تبهکاران از قاچاق موادمخدر نیز پرسودتر است، زیرا بردگان جنسی بارها قابلیت جابه‌جایی و سودآوری دارند و هزینهٔ آن برای مجرمان کم است. تایلند، تایوان و چین ازجمله کشورهایی هستند که قوانین یا رویه‌های آنان زمینه‌ساز بردگی جنسی می‌شود.
• اجبار و کنترل: بردگان با نیرنگ به دام می‌افتند و در ادامه به‌دلایل مختلفی چون ترس، شرایط بردگی را می‌پذیرند. زنان قاچاق‌شده در بدترین شرایط کار می‌کنند یا وادار به ازدواج اجباری می‌شوند. یک گزارشگر سازمان ملل، شرایط خانه‌های فساد در برخی شهرهای جهان را شبیه دوران برده‌داری کهن توصیف کرده که در آن‌ها ابزار تسلیم‌کردن افراد، شکنجه و محروم کردن از غذا است.

عوامل شکل‌گیری برده‌داری جنسی

فقر

کاتلین باری در کتاب «روسپی‌گری و جنسیت» نشان می‌دهد میلیون‌ها زن بردهٔ جنسی از کشورهای فقیر آفریقایی، جنوب‌شرق آسیا، آمریکای جنوبی و اروپای شرقی بوده‌اند. سازمان خدمات مهاجرت آمریکا پس‌از بازرسی مراکز متخلف فاحشه‌گری، اعلام کرد تجارت جنسی در آمریکا حاوی بردگی جنسی است و زنان در این مراکز مورد ضرب‌وشتم، تجاوز و شکنجه قرار می‌گیرند. در همین تحقیقات، زنی اظهار کرده برای تأمین مخارج مهاجرت به آمریکا، وادار به کار در ده‌ها روسپی‌خانه شده است.

جنگ

جنگ ویتنام سبب شکل‌گیری صدها بردهٔ جنسی شد؛ زیرا فقر شدت گرفت و مردم فقیر ناچار شدند دختران خود را بفروشند. فرماندهان ارتش آمریکا مشتریان اصلی آنان بودند و کشورهای اطراف مانند فیلیپین و تایلند نیز در این صنعت گرفتار شدند. اردوگاه‌های آسایش ژاپنی‌ها در جنگ جهانی دوم، شاید نخستین برده‌سازی جنسی در خلال جنگ بود؛ ارتش ژاپن از میان زنان کشورهای استعمارشده در آسیا و اقیانوس آرام، بردگان جنسی انتخاب می‌کرد.

فروش دختران

فروش دختران به قاچاقچیان و ثروتمندان، از عوامل بردهٔ جنسی شدن زنان در کشورهای فقیر است. برخی از فروش خود آگاه بودند، اما چاره‌ای نداشتند و برخی دیگر با وعدهٔ کار در خارج فریب می‌خوردند، اما مقصد واقعی آنها روسپی‌خانه‌ها بود و در صورت مقاومت در روسپی‌خانه، با انواع شکنجه مواجه می‌شدند.

بحران معنویت

یکی از عوامل مؤثر بر بردگی جنسی بحران معنویت ناشی از گسترش فرهنگ سرمایه‌داری در جهان است. قبل از نظام سرمایه‌داری و حتی در نظام بورژوازی غرب، زن همنشین اصلی مرد بود و کار او در خانه مقدس بود. نظریهٔ ماکس وبر نشان می‌دهد چگونه سرمایه‌داری با جایگزینی عقلانیت مادی به‌جای اخلاق انسانی، به سیستمی تبدیل شد که سود را بر انسانیت مقدم می‌داند. در این نظام، ارزش‌های اخلاقی که مانع رشد اقتصادی تلقی می‌شدند کنار گذاشته شدند، بهره‌کشی از کارگران به حق سرمایه‌داران بدل شد و احساسات، حتی احساسات جنسی، قربانی اهداف اقتصادی شد. در نهایت، این تلاش برای تحقق رؤیاهای مادی بی‌حدومرز، بستری برای بردگی جنسی زنان و دختران فراهم کرد.

تضعیف خانواده در نظام سرمایه‌داری

در دنیای صنعتی، خانواده به‌دلیل هزینه‌های بالای مادی، غیرعقلانی دانسته شده و ازدواج و بچه‌داری ناپسند تبلیغ می‌شود. پیامد این مسئله، ایجاد خلأ عاطفی در اعضای جامعه است؛ در چنین شرایطی، اعمال جنسی افسارگسیخته تنها راه تأمین عواطف می‌شود و زمینهٔ جذب در باندهای تبهکار با وعده‌های دروغین فراهم می‌شود. در نهایت، برخی اسیر مافیای قاچاق شده و بردهٔ جنسی می‌شوند.

نقش شبکه‌های اجتماعی

شبکه‌های اجتماعی به ابزاری گسترده برای بهره‌کشی و بردگی جنسی تبدیل شده‌اند. نمونهٔ بارز آن، شبکه الکس در ایران است که ابتدا از طریق اینستاگرام و کلاب‌هاوس به شکار قربانیان برای اسکورت سرویس‌های جنسی می‌پردازد. فرایند جذب با تحلیل داده‌های کاربران توسط ربات‌های هوشمند آغاز می‌شود. سپس با وعدهٔ مشاغل فریبنده مانند منشی‌گری یا مترجمی، قربانیان به کشورهایی مانند ترکیه و امارات منتقل می‌شوند و با تقویت رؤیاهای ثروت، به‌تدریج به بردگی جنسی کشانده می‌شوند. برده‌ساختن جنسی با وعدهٔ مهاجرت به کشورهای توسعه‌یافته و دست‌یابی به درآمدهای فراوان، جریانی جهانی دارد که وجه مشترک آن، انتقال انسان‌ها از کشورهای فقیرتر به کشورهای متمول‌تر به‌منظور بردهٔ جنسی ساختن است.

نقش هنر غربی در ترویج بردگی جنسی

فرهنگ‌سازی بردگی جنسی به‌صورت غیرمستقیم نه‌تنها در فیلم‌های هالیوودی، بلکه در نقاشی‌ها و سفرنامه‌های قرن هفدهم نیز دیده می‌شود که این پدیده را ترغیب، توجیه و تطهیر کرده‌اند. نمونهٔ بارز آن، نقاشی‌ها و گزارش‌های مردم‌شناسانه از کیپ‌تاون در آفریقای جنوبی است؛ در آثار هنرمندان غربی، این شهر نمادی از زیبایی تصویر شده که استعمارگران خوش‌پوش در متن و بردگان مالائی در حاشیه قرار دارند. اما آثار بعدی هنرمندان آفریقای جنوبی نشان داد واقعیت کاملاً برعکس بوده است؛ لژ برده‌داران در اصل به منزلهٔ فاحشه‌خانهٔ کیپ‌تاون بود و نقاشی‌های زیبا برای پنهان‌کردن خشونت علیه بردگان جنسی به کار می‌رفت. ظلم به این بردگان در منطقهٔ تحت استعمار هلند و انگلیس چنان زیاد بود که بعدها متولدین کیپ‌تاون به اشخاصی از نژاد مختلط شهرت یافتند، در حالی‌که همان زمان بردگان در نقاشی‌ها بسیار زیبا نمایش داده می‌شدند.

پیامدها

• پیامدهای روانی: اکثر کودکان درگیر تجارت جنسی، در طول زندگی علائمی مانند افسردگی، تمایل به خودکشی، اعتیاد، عدم گرایش به برقراری روابط جنسی با همسر و فقدان اعتمادبه‌نفس را بروز می‌دهند و در برقراری روابط اجتماعی دچار مشکل هستند.
• اذیت و آزار جسمی: به برخی از قربانیان دهان‌بند زده شده و بدن‌های آنها با سیگار سوزانده و گاهی دست‌وپای آنها را می‌بستند. اگر افراد در مراحل نهایی در برابر خواسته‌های نامشروع مقاومت می‌کردند، به اشکال مختلف شکنجه شده و حتی از ارتباط با نزدیکان محروم می‌شدند.
• اعتیاد: برای وابسته کردن بردگان جنسی به باندهای تبهکار به بردگان، به آنان موادمخدر تزریق کرده و به کوکائین و هروئین معتاد می‌کنند.
• القای هویت انحرافی: باندهای تبهکار می‌کوشند هویت و شخصیت بردگان را کاملاً از بین ببرند. برای این منظور، از آنان فیلم می‌گیرند و هویت جدید انحرافی برایشان می‌سازند و پذیرش الزامی این هویت را به قربانیان القا می‌کنند.

زمینه‌ها و عوامل بردگی جنسی مدرن

• سازمان‌های تبهکار: قاچاق سازمان‌یافته زنان ابعاد وسیعی در دنیای معاصر یافته است. زنانی که تمایلی به بردگی جنسی ندارند، ربوده می‌شوند و سپس نقش بردهٔ جنسی را ایفا می‌کنند. کمیسیون ضد مافیای پارلمان ایتالیا اعلام کرد که انسان‌ها مخصوصاً زنان و کودکان مانند کالا به ایتالیا آورده شده و به‌عنوان برده کار می‌کنند. در افغانستان گروه‌های مسلح، زنان و کودکان را از خیابان‌ها یا بازارها می‌ربایند و خانواده‌های آنان را از طریق تهدید وادار به سکوت می‌کنند.
• نابرابری و بی‌عدالتی: هر ساله هزاران نفر از کشورهای بالکان و آفریقا به اروپای غربی می‌رسند، اما بسیاری به دلیل بدهی به باندهای تبهکار مجبور به روسپی‌گری می‌شوند. ۸۰درصد قربانیان برده‌داری مدرن از طبقهٔ فقیر و اقشاری هستند که توان دفاع از منافع خود را ندارند.
• ناآگاهی قربانیان: زنان فقیر از ماهیت و شرایط کار جنسی اطلاعات دقیقی ندارند. آنان برای کارهایی نظیر نمایش‌های برهنه آمادگی می‌گیرند، اما در عمل وادار به روسپی‌گری می‌شوند. بسیاری از زنان از طریق آگهی‌های شغلی نظیر منشی‌گری و فروشندگی به آمریکا می‌روند، اما بعد از رسیدن می‌فهمند آن مشاغل وجود ندارد و به‌ناچار به فحشا تن می‌دهند. براساس گزارش پلیس امارات، ۳۴٫۸درصد زنان قربانی از راه آگهی استخدام جذب گروه‌های قاچاق شده‌اند.
• اشتغال به روسپی‌گری: یکی از راهبردهای رایج تبهکاران، جذب افراد منحرف است؛ قربانیانی که به‌طور انفرادی به فحشا مشغول هستند، با وعدهٔ درآمد بهتر به سازمان‌های تبهکار می‌پیوندند. در آسیای جنوب‌شرقی، دست‌کم یک میلیون کودک زیر پانزده سال از راه فحشا ارتزاق می‌کنند.
• رؤیای زندگی در جوامع پیشرفته: متخصصان پزشکی قانونی معتقدند گروه‌های تبهکار، زنان و دختران را با وعدهٔ زندگی بهتر به دام می‌اندازند. زنانی که از شرایط زندگی خود راضی نیستند و در آرزوی زندگی رؤیایی هستند، عموماً در دام سازمان‌های تبهکار می‌افتند. بنگاه‌های کاریابی و مدل‌سازی با وعدهٔ استخدام یا همسریابی، این دسته را جذب می‌کنند.

مبارزه با بردگی جنسی مدرن

ممنوعیت بی‌قید و شرط بردگی جنسی و حمایت از بزه‌دیدگان بدون توجه به رضایت و تابعیت قربانیان، دو راهبرد اساسی در مبارزه با این پدیده دانسته شده است. لوازم این راهبرد عبارتند از: به‌روزرسانی قوانین موجود، کشف و شناخت دقیق ماهیت مجرمان، و تربیت کارگزاران ماهر.

راهکارهای اجتماعی و فرهنگی نیز شامل حل مشکلات خانواده‌ها، آگاهی‌بخشی از طریق رسانه‌ها و آموزش و پرورش، معرفی الگوهای زندگی سالم، هویت‌سازی و تقویت هوش عاطفی است. از نظر اقتصادی، کاهش فقر و توانمندسازی زنان، و از نظر حقوقی، تقویت قوانین حمایتی در سطح ملی و بین‌المللی برای کاهش بردگی جنسی لازم است.

بردگی جنسی از دیدگاه اسلام

آموزه‌های دین اسلام، روابط جنسی را فقط در چارچوب ازدواج شرعی تأیید کرده و از هرگونه عنان‌گسیختگی در برقراری روابط جنسی پرهیز داده است. اسلام با سازوکار روشنی زمینه‌ساز برچیده‌شدن بردگی در جوامع بشری شده است. از دیدگاه اسلامی، کارفرما تنها مالک کار اشخاص است و هیچ‌گاه مالک شخص و بدن کارگر نخواهد بود. در روایات اهل‌بیت، تاجران برده بدترین انسان‌ها معرفی شده‌اند و مورد لعنت خداوند هستند. قرآن، آزاد کردن برده را زمینهٔ ورود به بهشت معرفی کرده است. پیامبر اکرم در آزادی برده پیشقدم بود و اهل‌بیت او نیز بردگان زیادی را آزاد کردند.

منابع

• قرآن کریم.
• اشتری، بهناز، قاچاق زنان: بردگی معاصر، تهران، میزان، ۱۳۸۵ش.
• اسلامی، رضا و میریان، سیده سارا، «بردگی جنسی کودکان و سازوکارهای مقابله با آن در نظام بین‌المللی حقوق بشر و حقوق ایران»، سال ششم، شماره اول، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.
• السان، مصطفی، «قاچاق زنان و کودکان برای بهره‌کشی جنسی»، فصلنامه علمی‌پژوهشی رفاه اجتماعی، سال چهارم، شماره ۱۶، ۱۳۸۴ش.
• اعزازی، شهلا، جامعه‌شناسی خانواده با تأکید بر نقش، ساختار و کارکرد خانواده در دوران معاصر، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۹۴ش.
• تبریزی، ایرج، تجارت شیطانی، تهران، کیهان، ۱۳۷۹ش.
• جعفری، ساناز السادات و همکاران، «برده‌داری جنسی در حقوق بین‌الملل کیفری: با تأکید بر رویه دادگاه ویژه سیرالئون»، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران، دوره ۵۲، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۱ش.
• خاک، روناک، «جرم انگاری خشونت جنسی در حقوق بین‌الملل کیفری»، مجله حقوق بین‌المللی، سال ۲۵، شماره ۳۹، ۱۳۸۷ش.
• خدادادی، صالحه، «بررسی فقهی و حقوقی قاچاق زنان»، نشریه پژوهش‌نامه حقوق بشری، دوره دوم، شماره ۵، پاییز ۱۳۹۵ش.
• روزن رید، ست، برده‌داری جنسی، سیاحت غرب، شماره ۳۰، ۱۳۸۴ش.
• زندباف، عباس، «برده‌داری جنسی ارتش ژاپن در جنگ جهانی دوم»، وب‌سایت ناصر جبرائیل اوغلی. تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
• صدوق، محمد، من لایحضره الفقیه، تهران، صدوق، ۱۳۶۵ش.
• طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۷۴ش.
• فتوره‌چی، محمدمهدی، «دام عنکبوت: نقش شبکه‌های اجتماعی در برده‌داری جنسی»، مجله خردورزی، شماره ۴. بهمن ۱۴۰۲ش.
• کولایی، الهه و هاشمی، طاهره سادات، «قاچاق زنان، برده‌داری مدرن»، آیین، شماره ۱۹ و ۲۰، ۱۳۸۷ش.
• معتمدی، هادی و مستوفی‌فر، فرزانه، قاچاق انسان: چالش‌ها و راهکارهای پیشگیری، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام، ۱۳۸۸ش.
• مک‌کیب، کیمبرلی و مانیان، سابینا، نگاهی جامعه‌شناسانه به قاچاق بین‌المللی زنان و کودکان، ترجمه سمانه‌سادات سدیدپور و فروغ شجاع نوری، تهران، پارس کتاب، ۱۳۹۷ش.
• مهری، ستاره، «ارتش آمریکا و ترویج بردگی جنسی زنان در جنوب شرقی آسیا»، نشریه آتش، شماره ۱۲۷، خرداد ۱۴۰۱ش.
• میرزای نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق.
• واعظی، سیدعباس و همکاران، «تحلیل آثار نظام سرمایه‌داری در تغییر ساختار خانواده و روابط جنسی آزاد»، نشریه مطالعات میان رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی، سال ۲، شماره ۶، ۱۴۰۲ش.

• Organization for Security and Co-operation in Europe Review Conference، “TRAFFICKING IN HUMAN BEINGS: IMPLICATIONS FOR THE OSCE”، September 1999.
• Campbell, Gwyn, and Elbourne, Elizabeth, sex, power and slavery Ohio, Ohio University Press, 2014