پرورشگاه

پرورشگاه
مؤسسه نگهداری کودکان

مجموعه پرورشگاه صنعتی
پادکست مقاله | 🡇 noicon
مشخصات مفهوم
شاخه علمی	رفاه اجتماعی مددکاری اجتماعی
نوع مفهوم	نهاد حمایتی
معنای اصطلاحی	مرکز شبانه‌روزی نگهداری از کودکان بی‌سرپرست
حوزه کاربرد	رفاه اجتماعی حمایت از کودک
گستره جغرافیایی	جهان
تاریخچه و ریشه
منشأ تاریخی	ایجاد نخستین پرورشگاه‌ها توسط کلیساها و مؤسسات خیریه در اروپا در قرون وسطی
اهمیت و ارتباط
مرتبط با	کودک سازمان بهزیستی ایران فرزندخواندگی

پرورشگاه؛ مرکز شبانه‌روزی نگهداری و حمایت از کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست.

پرورشگاه، مرکزی است که نیازهای زیستی، آموزشی، عاطفی و تربیتی کودکانی را تأمین می‌کند که از خانوادهٔ مؤثر محروم مانده‌اند؛ این مراکز با مربیان ثابت، روان‌شناس و مددکار اجتماعی، خدمات شبانه‌روزی، تغذیه، پوشاک، آموزش، سلامت و حمایت روانی‑اجتماعی ارائه می‌دهند. پرورشگاه‌ها وقتی اهمیت می‌یابند که فقر، بلایا، مرگ والدین، طلاق، اعتیاد، زندان یا نبود صلاحیت والدین، کودک را بی‌سرپرست می‌کند. کارکرد پرورشگاه در این وضعیت، جایگزینی موقت خانواده، مددکاری، حمایت حقوقی و آماده‌سازی برای فرزندخواندگی است. خیرین، وقف و سازمان‌های مردم‌نهاد در کنار دولت از این مراکز پشتیبانی می‌کنند.

تعریف

پرورشگاه در لغت به‌معنای محل پرورش و تربیت است و در کاربرد اجتماعی به مراکزی گفته می‌شود که مسئول تأمین نیازهای زیستی، آموزشی، عاطفی و تربیتی کودکانی‌اند که از حضور در خانوادهٔ مؤثر محروم مانده‌اند. این مراکز بخشی از نظام مراقبت جایگزین‌اند و خدماتی مانند مراقبت شبانه‌روزی، تغذیه، پوشاک، آموزش، پیگیری سلامت جسمی و حمایت روانی‑اجتماعی ارائه می‌دهند؛ حضور مربیان ثابت، روان‌شناس و مددکار اجتماعی و ارتباط با مدارس، مراکز درمانی و نهادهای حمایتی از ارکان آن‌هاست.

پرورشگاه با نهادهایی مانند سازمان بهزیستی و کمیته امداد متفاوت است چون خود، محل مستقیم مراقبت و تربیت است. همچنین با شیرخوارگاه تفاوت دارد؛ شیرخوارگاه برای کودکان بدو تولد تا حدود ۶ یا ۷ سال و با تمرکز بر مراقبت اولیه، سلامت، تغذیه و رشد جسمانی است، اما پرورشگاه برای کودکان ۷ تا ۱۸ سال و با تأکید بر آموزش، تربیت اجتماعی، رشد عاطفی و آماده‌سازی برای زندگی مستقل. از مراکز شبه‌خانواده نیز متمایز است؛ پرورشگاه ساختاری نهادی و اسکان گروهی تعداد بیشتری کودک دارد، در حالی که مرکز شبه‌خانواده با نگهداری تعداد محدودی کودک در یک واحد مسکونی و حضور مراقبان ثابت، محیطی نزدیک‌تر به زندگی خانوادگی فراهم می‌کند. در سیاست‌های رفاهی ایران، به‌ویژه از دههٔ ۱۳۹۰ش، بر توسعهٔ مراکز شبه‌خانواده و کاهش نگهداری نهادی گسترده تأکید شده، هرچند پرورشگاه‌ها هنوز برای کودکان سنین بالاتر فعال‌اند.

تاریخچه

تصویری از شیرخوارگاه مشهد در سال ۱۳۰۷ش

در جهان، نگهداری از کودکان بی‌سرپرست ابتدا به‌صورت غیرنهادی و در خانواده‌های گسترده و نهادهای مذهبی انجام می‌شد؛ از قرون وسطی، کلیساها و مؤسسات خیریه در اروپا نخستین پرورشگاه‌ها را ساختند و با گسترش شهرنشینی و فقر، این مراکز زیر نظارت دولت‌ها نهادی شدند. از نیمه دوم قرن بیستم، سیاست‌ها به سمت کاهش پرورشگاه‌های بزرگ و تقویت الگوهای خانواده‌محور تغییر کرد.

در ایران نیز حمایت از کودکان بی‌سرپرست پیش‌تر در قالب وقف، خیریه و سرپرستی خویشاوندی بود؛ نخستین پرورشگاه در کاشان و در دوران شاه‌طهماسب صفوی ساخته شد. در دوران قاجاریه پرورشگاه‌های خصوصی و کوچک در شهرستان‌ها با نظارت خیّران اداره می‌شد و در ۱۲۹۸ش نخستین دارالایتام در دروازه قزوین و نخستین دارالرضاعه (شیرخوارگاه) در دروازه دولت تهران تأسیس شد. در ۱۳۲۴ش نام دارالایتام به «بنگاه مستقل پرورشگاه کودکان» و در ۱۳۴۹ش به «شبانه‌روزی» تغییر کرد. پس از انقلاب و با تأسیس سازمان بهزیستی، سیاست نگهداری از کودکان به‌تدریج از الگوی نهادی به مراکز شبه‌خانواده و خانواده‌محور تغییر یافت و برنامه‌هایی مانند مهدکودک، حمایت از نوجوانان و جوانان و حمایت از روستاییان راه‌اندازی شد.

کارکردها

پرورشگاه‌ها زمانی وارد عمل می‌شوند که فشارهای اقتصادی و اجتماعی، بلایای طبیعی، مرگ والدین، مشکلات جسمی و روانی، طلاق، زندانی‌بودن والدین، یا نبود صلاحیت و مشکلات درون‌خانوادگی، کودک را از خانواده جدا می‌کند. در نظام اسلامی، دولت موظف است زمینه رشد همه شهروندان را فراهم کند، با آسیب‌های اجتماعی بجنگد و سرپرستی کودکان نیازمند، سالمندان و کم‌توانان را بر عهده بگیرد.

کارکردهای اصلی این مراکز شامل تأمین سلامت جامعه، نجات جان کودک و تربیت سالم او، جایگزینی موقت خانواده با هدف بازگرداندن کودک به خانواده زیستی یا واگذاری به خانواده جایگزین از راه فرزندخواندگی یا سرپرستی موقت، و ایجاد محیطی نسبتاً پایدار برای کاهش آثار فقدان خانواده است.

مددکار اجتماعی در پرورشگاه نقش محوری دارد: ارزیابی وضعیت خانوادگی و اجتماعی، مستندسازی، طراحی و پیگیری برنامه‌های حمایتی، همکاری با مراجع قضایی و بهزیستی، پیگیری بازپیوند با خانواده زیستی، مشارکت در تصمیم‌های فرزندخواندگی و هماهنگی انتقال کودک.

پرورشگاه همچنین یکی از مراحل اصلی فرزندخواندگی است؛ کودکانی که امکان بازگشت به خانواده زیستی را ندارند، پس از ارزیابی تخصصی و طی مراحل قانونی به خانواده‌های واجد شرایط سپرده می‌شوند و پرورشگاه کودک را برای این انتقال آماده می‌کند.

جایگاه فرهنگی و حقوقی

پرورشگاه‌ها در ایران بخشی از شبکه همیاری اجتماعی‌اند و خیرین، سنت وقف و نذر و سازمان‌های مردم‌نهاد با کمک‌های معیشتی، غذا، پوشاک و آموزش، حمایت‌های دولتی را تکمیل می‌کنند. در ادبیات، سینما و رسانه، پرورشگاه اغلب نماد فقدان خانواده، رنج کودکی و در عین حال امکان رشد و رهایی است؛ در همین چارچوب، آثار تلویزیونی در ایران مانند «بچه مهندس» و «از سرنوشت» زندگی پرچالش کودکان پرورشگاهی و موفقیت برخی از آنان با آموزش و حمایت اجتماعی را نشان داده‌اند.

کودکان تحت قوانین ملی‌اند و اموری مانند سلب حضانت، تعیین قیم و نظارت قضایی با حکم مراجع ذی‌صلاح انجام می‌شود و پرورشگاه موظف به ثبت اسناد حقوقی هر کودک است. هزینه‌ها هم مستقیم از دولت و هم غیرمستقیم از خیرین تأمین می‌شود؛ برخی خیرین کلاس و آموزش، محل زندگی و کمک تحصیلی و برخی کمک نقدی ارائه می‌دهند. کودکان معرفی‌شده از سازمان بهزیستی تا ۱۸ سال در مراکز می‌مانند، مگر سرپرستی شوند یا والدین‌شان اهلیت بگیرند؛ پس از سن قانونی ترخیص می‌شوند و مبلغی بلاعوض می‌گیرند.

کارشناسان برای تربیت سالم، تأمین فضای مناسب، کوچک‌سازی فضا برای پیشگیری از آسیب، ارتباط با جامعه و معماری و طراحی داخلی متناسب با وضعیت شکننده کودکان را مهم می‌دانند: پرهیز از خوابگاه‌های مؤسسه‌ای، اتاق‌های ۵ تا ۶ نفره با حضور مادریار، قرارگیری مراکز در دل شهر، ارتباط با فضای بیرون، فضاهای تعامل اجتماعی مانند زمین بازی و ورزش، ورودی‌های رنگارنگ، فرم‌ها و اشیاء آشنا، نور طبیعی و رنگ‌های شاد، و فضاهای دنج برای امنیت و آرامش.

وضعیت پرورشگاه‌ها در ایران

بر اساس گزارش‌های رسمی سازمان بهزیستی در سال ۱۴۰۴ش، بیش از ۲۵۶ هزار کودک از مراکز نگهداری کشور خدمات می‌گیرند و سیاست حمایتی بهزیستی خانواده‌محور شده است؛ حدود نیمی از کودکانی که به سیستم حمایتی وارد می‌شوند به خانواده زیستی یا جایگزین بازمی‌گردند و بخشی نیز از طریق فرزندخواندگی ساماندهی می‌شوند. امروزه حدود ۶۸۰ مرکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست فعال است که ۶۴۰ مرکز را خیرین اداره می‌کنند. نزدیک به ۱۰ هزار کودک در شیرخوارگاه (۰–۳ سال)، خانه نوباوگان (۴–۶ سال)، خانه کودکان (۷–۱۲ سال) و خانه نوجوانان (۱۳–۱۸ سال) زیر نظر بهزیستی نگهداری می‌شوند. سالانه حدود ۵ هزار کودک از نوزادی تا ۱۸ سالگی پذیرش می‌شوند که حدود ۷۵۰ نفر مجهول‌الهویه‌اند؛ در سال ۱۴۰۰ش نیز ۶۱ نوزاد پیدا شده و برخی آمارها از رها شدن بیش از ۱۰۰۰ کودک در سال خبر می‌دهند.

با وجود نقش حمایتی، پرورشگاه‌ها با چالش‌هایی مانند کمبود منابع مالی و نیروی متخصص، تراکم کودکان، دشواری مراقبت فردمحور، نبود دلبستگی پایدار، برچسب‌زنی و تبعیض اجتماعی، مشکلات پس از خروج، محیط مصنوعی و آسیب‌های هویتی، شناختی، عاطفی، رفتاری و اجتماعی روبه‌رو هستند. راهکارهای پیشنهادی، تقویت زندگی با خویشاوندان و تبدیل مراکز به شبه‌خانواده است.

منابع

• آستانه، راضیه، «ایجاد حس امنیت در مراکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست»، کنفرانس ملی عمران، معماری و فناوری اطلاعات در زندگی شهری، دوره ۱، ۱۳۹۹ش.
• آگاه، وحیده و مشک‌فروش، مهدی، «ارزیابی ادغام نهادهای حمایتی از منظر حقوق موضوعه: سازمان بهزیستی، بنیاد مستضعفان و کمیتهٔ امداد امام خمینی»، فصلنامهٔ حقوق اداری، ج۷، شمارهٔ ۲۱، ۱۳۹۸ش.
• «از سرنوشت و روایتی از جست‌وجوی هویت با چاشنی رفاقت»، وب‌سایت حلقهٔ وصل، تاریخ بارگذاری: ۱۰ آبان ۱۳۹۹ش.
• «از نازی‌آباد تا ونک؛ دربارهٔ فرزندانی که والدین، آنها را نمی‌خواهند/ آمار نجومی از بچه‌های سرراهی درست است؟»، پایگاه خبری تحلیلی فرارو، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
• «بچه مهندس و روایت قصه‌هایی از جنس کودکان»، وب‌سایت تبیان، تاریخ بارگذاری: ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• «بهزیستی و کودکان بی‌سرپرست»، وب‌سایت مهرایرانیان، تاریخ بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «پایان خانواده، شیرخوارگاه یا شبه خانواده»، پایگاه خبری علمی و تخصصی روان‌شناسی و بهداشت روان میگنا، تاریخ بارگذاری: ۱ بهمن ۱۴۰۰ش.
• «چرا رهاشدگی به علت اول پذیرش کودکان در مراکز بهزیستی بدل شده است؟ کودکان سرراهی، محرومیت از عاطفه و فرار خانواده‌ها از بار مسئولیت»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۹ شهریور ۱۳۸۴ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۴ش.
• رجبی، مسلم و دیگران، «مقایسهٔ شاخص‌های سلامت روان در کودکان بی سرپرست نگهداری شده در مراکز با کودکان سپرده شده نزد اقوام در استان لرستان»، نشریهٔ پرستاری کودکان، دوره ۴، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
• «سرپرستی موقت فرزندان بهزیستی با امین موقت»، وب‌سایت سازمان بهزیستی کشور، تاریخ بارگذاری: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• سعدی، بوستان، باب هشتم در شکر بر عافیت، بخش ۱، سرآغاز، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۴ش.
• «شرح وظایف مددکار در مراکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست»، پایگاه اطلاع‌رسانی مددکاران اجتماعی ایران، تاریخ بارگذاری: ۲۳ آبان ۱۳۹۴ش.
• «ضرورت ایجاد (شبه خانواده) برای کودکان بی‌سرپرست»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۲۷ دی ۱۳۹۹ش.
• «کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست- بخش اول»، وب‌سایت پرتال تخصصی مددکاری اجتماعی در ایران، تاریخ بارگذاری: ۲۳ خرداد ۱۳۹۴ش.
• «فعالیت‌های مؤسسات خیریهٔ مختص کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست»، وب‌سایت خیریهٔ آسمانیان شهر راز شیراز، تاریخ بازدید: ۱۰ دی ۱۴۰۴ش.
• «فعالیت ۶۸۰ مرکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست یا بدسرپرست در کشور/ تسهیل شرایط فرزندخواندگی»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۳۹۹ش.
• «قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست»، روزنامهٔ رسمی جمهوری اسلامی ایران، تاریخ انتشار، ۶ آبان ۱۳۹۲ش.
• «کودکان بدسرپرست: تعریف و تاریخچه در جهان و ایران»، حقوق‌نیوز، تاریخ بازدید: ۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «مراکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست و کار»، وب‌سایت مؤسسهٔ خیریهٔ ابوطالب، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
• «مهمانی کودک نزد خانوادهٔ میزبان یا نگهداری در بهزیستی؛ مزیت کدام بیشتر است؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بارگذاری: ۲۱ خرداد ۱۴۰۳ش.
• «وظایف و مأموریت‌ها»، وب‌سایت رسمی بهزیستی، تاریخ بارگذاری: ۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
• «هزینهٔ نگهداری از کودکان در مراکز شبه خانواده و یارانه‌ای که کفاف هزینه‌ها را نمی‌دهد»، خبرگزاری وُنا، تاریخ بارگذاری: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
• «مراکز نگهداری کودکان بی سرپرست»، وب‌سایت مؤسسهٔ مرسا، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• «مرکز نگهداری کودکان بی سرپرست»، وب‌سایت مؤسسهٔ مهرآمن، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• مصباح یزدی، «جلسه سی‌ام: نسبت ولایت مطلقه فقیه با سازمان حکومت اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار حضرت آیت‌الله مصباح یزدی.
• «نوزاد سرراهی و مادر بدبخت»، خبرگزاری سلامت نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۳۹۵ش.
• «۲۵۶ هزار و ۳۶۷ کودک تحت پوشش سازمان بهزیستی»، خبرگزاری خبربان، تاریخ بارگذاری: ۱۷ مهر ۱۴۰۴ش.

• “Children in alternative care”, UNICEF, Last update: June 2025.