خاک‌سپاری

خاک‌سپاری، آیین دفن پیکر مردگان در خاک.

خاک‌سپاری، کهن‌ترین و رایج‌ترین شیوهٔ تدفین در بسیاری از جوامع بشری است. مسلمانان نیز در چارچوب فرهنگ اسلامی، پیکر مرده را پس‌از غسل، کفن، تشییع و اقامهٔ نماز میت، با آداب ویژه به خاک می‌سپارند. این آیین، گذشته از الزام شرعی، ریشه در باور به حرمت بدن انسان و امید به زندگی پس‌از مرگ دارد.

فلسفه خاک‌سپاری

انسان‌ها در بسیاری از جوامع، مردگان را در خاک دفن می‌کنند. خاک‌سپاری حکمتی چندوجهی دارد، ازجمله حفظ حرمت پیکر، پنهان ماندن آن از دید مردم، در امان بودن جسد از آزار دشمنان، جلوگیری از اندوه بازماندگان و پیشگیری از آزردگی دیگران به سبب بوی تعفن. بر همین اساس، عمق قبر باید به اندازه‌ای باشد که جسد را از تأثیر عوامل بیرونی مصون بدارد.

خاک‌سپاری در فرهنگ و ملل

ایران باستان

ایرانیان باستان بر پایهٔ شرایط اقلیمی و فرهنگی، شیوه‌های گوناگونی برای تدفین داشتند: در جنوب، جسد را با موم می‌پوشاندند و دفن می‌کردند؛ در مناطق جنگلی مازندران، به‌سبب فراوانی چوب، اجساد را می‌سوزاندند؛ در برخی نواحی، مردگان را در دخمه می‌گذاشتند تا طعمهٔ لاشخورها شوند و در جاهایی نیز از تابوت یا کوزهٔ سفالین استفاده می‌کردند. با گسترش دین زرتشت، سوزاندن، غرق کردن و خاک‌سپاری جسد گناهی بزرگ شمرده شد.

خرافات و انگاره‌های نادرست

انگاره‌های خرافی موجود در مورد مردگان و آیین خاک‌سپاری آنها در همه جوامع بشری و فرهنگ‌های مختلف، رسوخ کرده که با مبنای عقل و شرع سنخیت ندارد. این خرافات از یک طرف ناشی از تخیل و اوهام مردم و از طرف دیگر ناشی از کتمان حقیقت توسط علمای ادیان بوده است. شریعت اسلام نیز با خرافه و انگاره‌های آن به‌شدت مخالف بوده و ضمن سرزنش کتمان حقیقت توسط علمای دین، روشنگری در مقابل خرافات و بدعت‌ها را به‌عنوان یک عهد ازلی برای آنان دانسته است. برخی از انگاره‌های خرافی که در مناطق مختلف ایران وجود دارد، عبارتند از:

• در برخی مناطق مرکزی ایران عقیده دارند که مرده هنگامی از مردن خود آگاه می‌شود که بستگان از کار دفن او فارغ شده و آهنگ بازگشتن می‌کنند، او هم می‌خواهد برخیزد و به‌همراه جمعیت برود که سرش به سنگ لحد می‌خورد و شیری که از پستان مادر خورده از بینی‌اش بیرون می‌آید و فریاد می‌کشد.
• در مناطق جنوبی کشور، بستن گور را خاک‌بندان می‌گویند که باید در هفتهٔ اول یا سوم یا پنجم انجام شود. قبل از آن نباید کسی بر سر گور برود. مردم باور دارند وقتی بعداز دفن، همه به‌سوی خانه راه می‌افتند، مرده نیز برمی‌خیزد تا همراه آنها برود که سرش به سنگ لحد می‌خورد و تازه می‌فهمد که مرده است. مَثَل «هنوز سرش به سنگ نخورده است» از همین‌جا ناشی می‌شود.
• در بعضی نقاط مناطق جنوبی نیز مرسوم است که هنگام دفن مرده، انگشتر پنج‌تن، تسبیح، مُهر نماز و جانماز او را همراه او دفن می‌کنند، با این باور که اهالی آن دنیا باور کنند که او نمازخوان بوده است و معتقدند هنگامی که جنازه را در قبر می‌گذارند، باید روی آن را سریعاً با خاک بپوشانند تا مرده نترسد. همچنین بیل و سایر ابزار گورکنی را در همان‌جا با آب می‌شستند تا خشک به محل برنگردانند؛ با این باور که کس دیگری نمیرد.
• در مناطق مرکزی کشور نیز در ایام خشکسالی، اهالی هنگام دفن مرده یک دسته سبزی را در دست میت می‌گذاشتند، به این نیت که در آن دنیا تقاضای آب کند.
• در روستاهای شمال کشور اگر کسی در روز چهارشنبه می‌مرد، همراه با او چوب یا آهنی دفن می‌کردند تا به باور خودشان مانع مردن افراد دیگر در پی او شوند.
• در مناطق مرکزی نیز اگر کسی بیش از حد در سر قبر مرده بی‌تابی می‌کرد، مقداری از خاک قبر بر سر او می‌ریختند یا همراه چای به خورد او می‌دادند، با این باور که خاک مرده سرد است و فراموشی می‌آورد.

آیین‌های اسلامی تدفین

در اسلام، تجهیز و تدفین مردهٔ مسلمان بر همهٔ مسلمانان واجب کفایی است و اگر گروهی این کار را انجام دهند، از دیگران ساقط می‌شود. این وظایف عبارت‌اند از: غسل، کفن، نماز میت و خاک‌سپاری. تنها در موارد استثنایی مانند سفر دریایی که انتظار رسیدن به ساحل موجب فساد جسد شود، پس‌از غسل و کفن و نماز، جسد به دریا افکنده می‌شود.

غسل و حنوط و کفن

نخستین گام، شست‌وشوی پیکر است که غسل میت نامیده می‌شود و با آب و سدر، سپس آب و کافور و در پایان با آب خالص انجام می‌گیرد. پس‌از آن، حنوط یا معطر ساختن هفت موضع از بدن (پیشانی، کف دست‌ها، زانوها و نوک انگشتان بزرگ پا) با کافور انجام می‌شود؛ همان مواضعی که نمازگزار هنگام سجده بر زمین می‌گذارد. شیعیان مقداری از تربت امام حسین را نیز با کافور می‌آمیزند و بر جسد می‌پاشند. سپس پیکر را در سه پارچهٔ سفید به نام‌های لنگ، پیراهن و سرتاسری می‌پیچند که کفن نام دارد. گاهی آیات و دعاها نیز بر پارچه‌های کفن نوشته می‌شود.

تشییع و نماز میت

نوشتار اصلی: تشییع جنازه

پس‌از تجهیز، پیکر را در تابوت گذاشته و به‌سوی قبرستان می‌برند. در تشییع، مردان پیشاپیش و زنان پشت سر حرکت می‌کنند. شرکت در تشییع پاداش فراوان دارد؛ ازاین‌رو مردم در مسیر، گوشه‌ای از تابوت را می‌گیرند و ذکر لا اله الا الله می‌گویند. سپس نماز میت اقامه می‌شود که پنج تکبیر دارد و در آن، به وحدانیت خدا، معاد و حقانیت رسالت پیامبر شهادت داده و برای آمرزش مرده دعا می‌شود.

نوشتار اصلی: نماز میت

دفن

پس‌از نماز میت، پیکر را سه بار بر زمین می‌گذارند تا وحشت او از قبر کاسته شود، سپس او را در قبر به پهلوی راست و روبه‌قبله می‌خوابانند و خشتی زیر سر و خشتی پشت او می‌گذارند. بخشی از کفن را از صورت کنار می‌زنند و شیعیان مقداری خاک کربلا را مقابل او قرار می‌دهند. در این هنگام تلقین خوانده می‌شود تا باورهای دینی به مرده یادآوری شود. سپس قبر را با سنگ و خاک می‌پوشانند و حاضرین با ذکر مصیبت اهل‌بیت، احساسات بازماندگان را آرام می‌کنند. در پایان، از بازماندگان حلالیت می‌طلبند و سه بار بر خوبی مرده شهادت می‌دهند.

سکوت و آرامش، پرهیز از خنده، همراه نداشتن کودکان، پوشیدن لباس سیاه، پرهیز از نشستن‌های طولانی، گفتگو با صاحبان عزا و تسلی‌دادن آنها از آداب مراسم ترحیم و تدفین شمرده شده است.

نبش قبر

آموزه‌های اسلامی، شکافتن قبر انسان‌ها و نمایاندن جسد دفن‌شده آن‌ها را جایز نمی‌داند مگر در مواردی که مصلحت جامعه اقتضا کند، ازجمله: غصبی بودن مکان دفن یا کفن میت، دفن میت بدون غسل و کفن، متوقف بودن اثبات حقی بر رؤیت جسد و دفن شدن میت در مکان‌هایی که موجب هتک حرمت او است، مانند دفن مسلمان در قبرستان کفار.

مراسم یادبود

نماز لیلةالدفن

نماز لیلةالدفن در اولین شب دفن میّت با آداب خاصی خوانده می‌شود. در باور مسلمانان، خواندن نماز لیلةالدفن و پرداخت صدقه برای متوفی، موجبات گشایش و آسودگی روح متوفا را فراهم کرده و به خوانندهٔ نماز به‌عدد آنچه آفتاب برآن می‌تابد، حسنه داده می‌شود. در پایان این نماز، دعای کوتاهی قرائت می‌کنند تا عذاب شب اول قبر از میت برداشته یا کاسته شود.

مجلس ترحیم

نوشتار اصلی: ترحیم

دوستان و آشنایان در روز سوم، برای تسلی خاطر بازماندگان و قرائت فاتحه گرد هم می‌آیند. در این مجلس، علاوه‌بر خواندن قرآن، سخنرانی مذهبی دربارهٔ معاد و زندگی جاودانه و مداحی و ذکر مصیبت اهل‌بیت انجام می‌شود. سپس صاحبان عزا حاضران را به خوردن غذایی که به نیت خیرات آماده شده دعوت می‌کنند. ایرانیان معمولاً در روزهای هفتم، چهلم و سالگرد درگذشت نیز مراسم یادبود با قرائت قرآن و خیرات با خرما، حلوا و خوراکهای دیگر برپا می‌کنند. از دیگر آیین‌ها می‌توان به روشن کردن شمع بر سر مزار در شب اول، حضور بر مزار در پنجشنبه‌ها و جمعه‌ها و برگزاری مراسم در نخستین عید پس‌از فوت اشاره کرد.

تحولات مدرن

در زندگی مدرن، آیین تدفین دچار دگرگونی‌هایی شده است. از یک سو، با سازمانی شدن امور کفن و دفن، جسد از کنترل کامل بازماندگان خارج شده و کنش‌های عاطفی کاهش یافته است. از سوی دیگر، مجالس ترحیم با تزئینات گوناگون مانند شال ترمه، گل سفید، شمع و سینی‌های خوراک آراسته می‌شود. در برخی موارد، این مراسم از فلسفهٔ اصلی خود فاصله گرفته و به تشریفات ظاهری و اسراف کشیده می‌شود؛ تهیهٔ بسته‌های گران‌قیمت، پذیرایی چندشبه، کفن‌های ترمه و سنگ‌قبرهای طلاکاری‌شده، سنت سادهٔ حلوا و خرما را به تجملاتی فراتر از مراسم عروسی تبدیل کرده است. این رویه‌ها نه‌تنها با روح سادهٔ آیین اسلامی سازگار نیست، بلکه بازماندگان را از ثواب اعمال خیر برای مرده بازمی‌دارد.

منابع

• قرآن کریم.
• «آداب شرکت در مراسم ختم»، وب‌سایت گل ختمی، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «آداب مراسم ختم و خواندن قرآن برای اموات»، وب‌سایت چاپ یادبود، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «آشنایی با انواع مراسم ختم و ترحیم در فرهنگ ایرانی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۳ آبان ۱۴۰۵ش.
• «از مرگ تا از عزا درآوردن صاحبان عزا، چهل روز در خانهٔ میت حلوا پخت می‌شود»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مرداد ۱۳۷۹ش.
• ابن‌قدامه، موفق‌الدین، المغنی، بیروت، دارالکتاب العربی، بی‌تا.
• بختیاری، علی‌اکبر، سیرجان در آیینهٔ زمان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۷۸ش.
• بذرافکن، جلال، فرهنگ مردم داریون، شیراز، بنیاد فارس‌شناسی، ۱۳۸۹ش.
• «تشریفات و بدعت‌ها در برگزاری آیین‌های وفات‌یافتگان کهگیلویه و بویراحمد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۳۷۸ش.
• رحمانی، جبار و قربانی، هاجر، «تدفین به‌مثابهٔ یک یدپدهٔ بروکراتیک؛ آیین‌های مرگ در بهشت زهرا»، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دورهٔ ۶، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۶ش.
• رشیدی، طاهره، «کفن و دفن در ایران باستان»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۱ش.
• زحیلی، وهبه مصطفی، الفقه الاسلامی و ادلّته، دمشق، دارالفکر، ۱۴۱۸ق.
• سالاری، عبدالله، فرهنگ مردم کوهپایهٔ ساوه، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۹ش.
• شیعه‌علی، علی، «احکام میّت در فقه مذاهب اسلامی»، مجلهٔ فروغ وحدت، سال هشتم شمارهٔ ۳۰، ۱۳۹۱ش.
• صفی‌نژاد، جواد، مونوگرافی ده طالب‌آباد، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، ۱۳۴۵ش.
• طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروةالوثقی، بیروت، ۱۴۱۹ق.
• غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی: الطهارة، تقریرات درس آیت‌اللّه خویی، قم، مؤسسة احیاء آثار الامام الخوئی، ۱۴۲۶ق.
• کریمی، اصغر، «خاک‌سپاری»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۳۹۸ش.
• «مراسم ترحیم چیست؟ انواع و نکات مهم در پذیرایی»، وب‌سایت سبزینه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ بهمن ۱۴۰۳ش.
• «مرگ سنت‌ها در سایهٔ چشم¬‌وهم‌چشمی در مجالس ترحیم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳ آذر ۱۴۰۰ش.
• معقولی، نادیا و طاووسی، محمود، «مرگ و آیین‌های مربوط به آن در ایران باستان»، نامهٔ فرهنگستان، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۳، سال ۱۳۸۷ش.
• نجفی، محمدحسن بن باقر، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، تحقیق عباس قوچانی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.
• نظری داشلی‌برون، زلیخا و دیگران، مردم‌شناسی روستای ابیانه، تهران، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، ۱۳۸۴ش.
• «نماز شب اول قبر یا لیله‌الدفن و ثواب و روش‌های خواندن آن»، وب‌سایت ستاد اقامه نماز، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
• نووی، یحیی بن شرف، المجموع: شرح المُهَذّب، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.