احمد اقتداری

احمد اقتداری؛ پدر مطالعات خلیج فارس.

احمد اقتداری، ایران‌شناس، پژوهشگر، آموزگار، سیاست‌مدار، وکیل دادگستری، تاریخ‌نگار و جغرافی‌دان ایرانی است که او را پدر مطالعات خلیج فارس و پاسبان خلیج فارس می‌نامیدند. مهم‌ترین زمینهٔ پژوهش او مطالعات مربوط به خلیج فارس بود؛ او برای انجام تحقیقات خود، تمامی سواحل خلیج فارس و دریای عمان را پیاده طی کرد.

تولد و خانواده

احمد اقتداری در سال ۱۳۰۴ش در شهر گراش در لارِ استان فارس متولد شد. پدر و مادر وی از نوادگان خاندان قاجار در این شهر بودند.

کودکی و نوجوانی

احمد در پنج یا شش‌سالگی به مکتب‌خانه رفت. سپس در سال ۱۳۱۲ هجری شمسی، پس از تأسیس مدرسهٔ دولتی در لار، دورهٔ شش‌سالهٔ ابتدایی را در همان‌جا به پایان رساند و در تمام این شش سال، شاگرد ممتاز استان فارس بود. او دورهٔ سه‌سالهٔ دبیرستان را نیز در لار گذراند. پس از آن، پدرش او را به دانشسرای مقدماتی شیراز که دارالمعلمین ابتدایی بود، فرستاد. احمد پس‌از دو سال، با عنوان آموزگار به زادگاه خود بازگشت و به تدریس در دورهٔ ابتدایی در لار پرداخت.

ازدواج

اقتداری در سال ۱۳۲۳ شمسی با دخترخالهٔ خود، قمرخانم اقتداری، ازدواج کرد. ثمرهٔ این ازدواج چهار فرزند به نام‌های افشین، میترا، امید و آرزو بود. او و همسرش در تربیت فرزندان خود اهتمام بسیاری داشتند.

جوانی

احمد اقتداری در سال ۱۳۲۵ش، پس از ابلاغیهٔ خدمت وظیفه عمومی از سوی دولت، باوجود آن‌که امکان استفاده از معافیت را داشت، به عشق وطن به تهران رفت و در دانشکده افسری به خدمت سربازی پرداخت. پس‌از پایان خدمت در سال ۱۳۲۶ش، به ریاست ادارهٔ فرهنگ لارستان و بنادر منصوب شد. در دورهٔ مدیریت او، مدارس بسیاری در جنوب ایران ساخته و تکمیل شد. اقتداری در همین ایام، با مشاهدهٔ وضعیت آشفتهٔ مردم حاشیهٔ خلیج فارس و بنادر، نامه‌ای تند به وزیر فرهنگ نوشت و عملکرد حکومت پهلوی در آن مناطق را به باد انتقاد گرفت. این شکایت، دولتمردان را برآشفت و برخی او را عنصری خطرناک برای دولت دانستند. به همین دلیل، او را از ریاست ادارهٔ فرهنگ لارستان و بنادر برکنار کرده و به‌عنوان آموزگار به مدرسه‌ای در جنوب تهران تبعید کردند.

اقتداری در سال ۱۳۲۸ش در نخستین دورهٔ کنکور دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی تهران پذیرفته شد. وی در سال ۱۳۳۲ش به درجهٔ وکالت پایه یک دادگستری نائل آمد و مدتی به حرفهٔ وکالت اشتغال داشت. اقتداری در همان دوران، پس از آشنایی و دوستی با منوچهر ستوده و ایرج افشار، مسیر زندگی خویش را تغییر داد و از فعالیت‌های سیاسی کناره‌گیری کرد. او در کنار وکالت، به پژوهش و تألیف آثاری پیرامون فرهنگ و تاریخ مردم جنوب ایران پرداخت.

فعالیت در حوزه خلیج فارس

• نخستین سمینار خلیج فارس در سال ۱۳۴۱ش در تهران، با هدف دفاع از نام «خلیج فارس»، و با حضور بیست‌وسه دانشمند ایرانی و یک خاورشناس فرانسوی برگزار شد. احمد اقتداری در این سمینار با ارائهٔ مقاله‌ای تحت عنوان «زبان‌های محلی و فولکلور خلیج فارس» به سخنرانی پرداخت و جایگاه علمی خود را آشکار ساخت.
• اقتداری به اسناد مهمی از پژوهش‌های سدیدالسلطنه دست یافت که در دورهٔ پهلوی اول مورد بی‌مهری قرار گرفته بود و سدیدالسلطنه از ترس دولت آن‌ها را پنهان کرده بود. این اسناد که در گذر سال‌ها رو به فراموشی می‌رفت، توسط اقتداری تصحیح و منتشر شد. کتاب‌ها و نشان‌های مذکور که حاوی اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ خلیج فارس بود، به کوشش اقتداری و توسط خانوادهٔ سدیدالسلطنه به کتابخانهٔ دانشگاه تهران اهدا شد.
• اقتداری با سفرهای تحقیقاتی خود در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۶ش به سواحل جنوبی ایران ازجمله بندر دیلم، جاسک، بندر ریگ، زاهدان، چابهار و بندر تیس، خدمتی بزرگ به شناخت تاریخ و فرهنگ مردم جنوب ایران کرد. او پس‌از این سفرها، کتاب دیار شهریاران را نگاشت و نزدیک به چهار هزار عکس از این مناطق به ثبت رساند.
• وی در سال‌های ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۶ش در دانشگاه تهران به تدریس مسائل خلیج فارس پرداخت و مسائل روز و چالش‌برانگیز میان ایران و اعراب را در کلاس‌های خود مطرح می‌کرد.

واکنش اقتداری به جدایی بحرین از ایران

بحرین که پیشتر جزئی از خاک ایران بود، در اوایل دورهٔ قاجاریه و برخلاف موازین بین‌المللی، به تصرف انگلستان درآمد. احمدشاه قاجار و رضاشاه پهلوی از پذیرش جدایی بحرین از ایران خودداری می‌کردند، اما محمدرضا پهلوی نتیجهٔ همه‌پرسی ساختگی جدایی بحرین را پذیرفت و مجلس شورای ملی نیز آن را تصویب کرد و بدین ترتیب بحرین از ایران جدا شد.

احمد اقتداری، پژوهشگر ایرانی، در واکنش به این رویداد از نخست‌وزیر وقت خواست که به محمدرضا پهلوی بگوید: «آنچه را احمدشاه با همهٔ ضعفش و رضاشاه با همهٔ قدرتش اجازه ندادند، شما هم اجازه ندهید که بحرین از ایران جدا شود». او معتقد بود که این همه‌پرسی به‌طور غیرقانونی انجام شده و جدایی بحرین از ایران گناه نابخشودنی شاه، مجلس و دولت ایران بوده است؛ و همواره شاه ایران را مسئول اصلی این گناه می‌دانست. اقتداری به همین منظور کتابی با عنوان «گناه نابخشودنی ـ جدایی بحرین از ایران ـ رفراندوم دروغین» تألیف کرد.

آثار

احمد اقتداری نزدیک به چهل کتاب و بیش از صد مقالهٔ علمی نگاشته است. نخستین و یکی از مهم‌ترین آثار او، کتاب «فرهنگ لارستانی و لارستان کهن» است که در سال ۱۳۳۴ش منتشر شد. کتاب دیگر او، «کاروان عمر» در سال ۱۳۷۲ش، در چهار بخش با عنوان‌های جوانی و نشاط زندگانی، خاطرات معلمی، خاطرات وکالت دادگستری و حاصل عمر، تدوین شده و به شرح خاطرات سیاسی و علمی هفتادسالهٔ وی پرداخته است. مجموعهٔ «کشتهٔ خویش» مشتمل بر پنجاه مقاله از نوشته‌های اوست و سخنرانی‌هایش نیز در کتاب «از دریای پارس تا دریای چین» گردآوری شده است. اقتداری افزون‌بر پژوهش‌های علمی-تاریخی، به شعر نیز علاقه داشت و تجربیات خود را در سروده‌هایش بازتاب می‌داد. برای نمونه، در یکی از اشعار خود چنین سروده است:

از گردش روزگار آزرده منم

وز دور زمان دمی نیاسوده منم

از کارگران و مزد کم باد به دست

با رنج مدام، گنج نابرده منم

بس بود و نبود عمر را، کرده گذار

هم نیک و بدش به هیچ نشمرده منم

با هر کس ز روی مهر خدمت کردم

ماری به درون جیب پرورده منم

بس نیش به‌جای نوشم دادند

تریاق نخورده زهرآمخته منم

محزونم و مهجورم و مطرودم از آنک

دیری است که با عشق تو خو کرده منم

همچنین تازه‌ترین آثاری که از احمد اقتداری پس از درگذشت وی منتشر شده، دو کتاب است: «گناه نابخشودنی جدایی بحرین از ایران» در انتشارات دایرةالمعارف بزرگ اسلامی؛ و چاپ مجدد «سفرنامهٔ سدیدالسلطنه» در بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار که به‌گونه‌ای نفیس و منقح چاپ شده است.

اهداء کتاب‌ها

احمد اقتداری در سال ۱۳۸۷ش کتاب‌های خود را که شامل پنج‌هزار نسخه کتاب و اسناد بود به کتابخانه بزرگ مرکز دائرهٔ المعارف اسلامی اهدا کرد که به کتابخانهٔ خلیج فارس نام گرفته است.

افتخارها و جوایز

• دکتر احمد اقتداری در سال ۱۳۹۶ش به‌عنوان چهره ماندگار کشور ایران معرفی شد.
• احمد اقتداری در سال ۱۳۹۲ش بیست‌ویکمین جایزهٔ علمی ادبی و تاریخی بنیاد دکتر محمود افشار یزدی را دریافت کرد.
• شورای شهر بوشهر در سال ۱۳۹۱ش، اقتداری را به‌عنوان شهروند افتخاری بوشهر معرفی کرد.
• شورای شهر گراش در سال ۱۳۹۶ش دکتر اقتداری را به‌عنوان چهرهٔ ماندگار گراش معرفی کرد.
• بنیاد فارس‌شناسی در سال ۱۳۷۹ش و ۱۳۸۴ش از زحمات این دانشمند در زمینهٔ علم و فرهنگ قدردانی به عمل آورد و از تمبر یادبود او رونمایی شد.
• همایش ملی خلیج فارس در بوشهر در سال ۱۳۹۸ش برگزار شد و از زحمات احمد اقتداری تجلیل شد.
• مدرک دکترای افتخاری دانشگاه تهران در حوزهٔ شناخت ایران و بازنمایی این اقلیم در آثار او در سال ۱۳۴۹ش به اقتداری اعطا شد.
• کتاب «خلیج فارس از دیرباز تا کنون» نوشتهٔ احمد اقتداری، جایزهٔ ویژهٔ یونسکو در ایران را دریافت کرده است.
• در همایش بین‌المللی زبان و مردم‌شناسی در لارستان در سال ۱۳۸۸ش از تلاش‌های اقتداری تقدیر شد.

دیدگاه‌ها دربارهٔ اقتداری

• محمدرضا شفیعی کدکنی، خلیج فارس را قلب ایران و دکتر احمد اقتداری را قلب خلیج فارس نامیده است.
• احسان اشراقی تاریخ‌پژوه ایرانی هم بر این باور است که هر پژوهشگر علاقمند به خلیج فارس و دریای عمان و جزایر و کرانه‌های نیازمند پژوهش‌های دکتر اقتداری است و نام او با خلیج فارس عجین شده است.
• محمدابراهیم باستانی پاریزی، تاریخ‌دان معاصر نیز اهمیت کار اقتداری را گشودن راه تحقیق دربارهٔ نقاط ناشناخته ایران دانسته است.

درگذشت

احمد اقتداری در فروردین ۱۳۹۸ش به‌علت شکستگی استخوان لگن در بیمارستان بستری شد و به‌دلیل عوارض پس‌از جراحی در بیست‌وهفتم فروردین دار فانی را وداع گفت. پیکر اقتداری بنا به وصیت خود او در شهر گراش، زادگاه وی به خاک سپرده شد.

تصویرسازی

فیلم مستند «به ایران جاودانی‌ام» به کارگردانی رضا رشیدیان در سال ۱۳۹۱ش به زندگی او از کودکی تا بزرگسالی می‌پردازد و فعالیت‌های علمی و تاریخی او را در حوزهٔ مطالعات خلیج فارس، در این سال‌ها به تصویر می‌کشد. این مستند چندین‌بار در شبکه‌های تلویزیونی ایران پخش شده است. تندیس احمد اقتداری نیز در بهمن سال ۱۳۹۲ش در ساختمان مرکز دائرهٔ المعارف اسلامی به پاس پنجاه سال خدمت دلسوزانهٔ او به فرهنگ ایران و پژوهش در زمینه خلیج فارس، نصب شد. همچنین پس از درگذشت احمد اقتداری، خیابانی در منطقهٔ یک تهران به نام استاد احمد اقتداری و بلوار ورودی شمالی شهر گراش از سمت اوز، به نام دکتر احمدخان اقتداری نام‌گذاری شد.

منابع

• «آشنایی با ایران‌شناسان، احمد اقتداری»، وب‌سایت روزنامه اطلاعات، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
• «احمد اقتداری»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۳۹۰ش.
• «احمد اقتداری»، وب‌سایت مشخصات، تاریخ بازدید: ۳۰ تیر ۱۴۰۲ش.
• «احمد اقتداری در وصیت‌نامه‌اش چه نوشته است؟»، وب‌سایت فرهنگ امروز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۳۹۸ش.
• «به ایران جاودانی‌ام (خلیج فارس)»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۳۰ تیر ۱۴۰۲ش.
• «پدر مطالعات خلیج‌فارس»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۴۰۰ش.
• «پدر مطالعات خلیج فارس تجلیل شد+تصاویر»، وب‌سایت صدای استان، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
• «جدایی بحرین از ایران، رفراندوم دروغین و گناه نابخشودنی است»، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۴۰۰ش.
• خواجه‌پور، محمد، «دکتر احمد اقتداری در تهران درگذشت»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی هنری هفت‌برکه گراش، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۳۹۸ش.
• خواجه‌پور، محمد، «رونمایی از تندیس دکتر احمد اقتداری»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی هنری هفت‌برکه گراش، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۳۹۲ش.
• خواجه‌پور، محمد، «گراش، شهری در میانهٔ خلیج فارس»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی هنری هفت‌برکه گراش، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
• «دربارهٔ احمد اقتداری»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۰ش.
• «سخنرانی دکتر محمدابراهیم باستانی پاریزی در نکوداشت احمد اقتداری در سال ۱۳۷۹»، وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ش.
• طاهری، فرهاد، «اقتداری»، وب‌سایت دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۹ش.
• فریدونی، احمد، «ماجرای جدا شدن بحرین از ایران»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲ مرداد ۱۴۰۲ش.
• «فهرست جدید تغییر نام معابر در تهران»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۹ بهمن ۱۳۹۸ش.
• «کتاب کاروان عمر: خاطرات سیاسی فرهنگی هفتاد سال پرماجرای عمر»، وب‌سایت آوانا بوک، تاریخ بازدید: ۳۰ تیر ۱۴۰۲ش.
• «گناه نابخشودنی ـ جدایی بحرین از ایران ـ رفراندوم دروغین» منتشر شد.»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ خرداد ۱۴۰۰ش.
• «مردی که تمام سواحل جنوب را با پای پیاده پیمود»، وب‌سایت مؤسسه میراث پژوهشی مکتوب، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «مروری بر ماجرای جدایی بحرین از ایران در ۲۳ مرداد ۱۳۵۰/ احمد اقتداری»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۷ش.
• مفتاحی، «دربارهٔ احمد اقتداری»، وب‌سایت مجله ویستا، تاریخ بازدید: ۳۰ تیر ۱۴۰۲ش.
• نجفی، فاطمه، «زندگی‌نامه و آثار احمد اقتداری»، وبلاگ مطالعات خلیج فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۳۹۰ش.
• «یادی از استاد احمد اقتداری»، وب‌سایت مؤسسه میراث پژوهشی مکتوب، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «۲۷ نکته دربارهٔ زندگی و آثار احمد اقتداری»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی هنری هفت‌برکه گراش، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۳ش.