الحاوی

الحاوی، کتابی در موضوع پزشکی از زکریای رازی.

اَلْحَاوِی، دانشنامهٔ پزشکی سنتی و اسلامی، نوشتهٔ محمد بن زکریای رازی (۲۵۱–۳۱۳ق / ۸۶۵–۹۲۵م) در پزشکی، دانشمند مشهور ایرانی است که از میراث مهم فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی محسوب می‌شود. این اثر، به زبان‌های زندهٔ دنیا ترجمه و در مراکز مهم علمی تدریس شده و در تکوین و گسترش دانش پزشکی در جهان اثرگذار بوده است.

معرفی

کتاب الحاوی حاصل مطالعات تجربی و آموخته‌های زکریای رازی از استادان و نتیجهٔ پانزده سال تلاش علمی و درمانی در بیمارستان‌های بغداد و ری بوده که به‌قول پژوهشگران، بینایی چشم مؤلف نیز در این راه آسیب دیده تا این اثر به‌صورت یک دائرةالمعارف کامل طب سنتی و اسلامی شکل یافته است. الحاوی که دیدگاه پزشکان دیگر را نیز نقل کرده است به موضوع انواع بیماری‌های شایع در آن زمان از جمله نقرس، انگل‌ها، زخم‌ها، تب‌ها، بیماری‌های حاد، بحران‌ها، آزمایش ادرار، گزیدگی‌های حیوان، سموم، داروهای مرکب و داروسازی، مصرف غذاها و نوشیدنی‌ها و بیماری‌های پوست به‌صورت مفصل پرداخته است. این کتاب در سدهٔ چهارم و اوائل سدهٔ پنجم، به زبان عربی و پس از درگذشت رازی، توسط شاگردان وی از تلفیق یادداشت‌ها، خوانده‌ها و مشاهدات شخصی، تدوین و نوشته شده است. گفته می‌شود یادداشت‌های رازی را «ابن‌عمید»، وزیر «آل‌بویه»، از خواهر او خرید و گروهی از شاگردان رازی را مأمور کرد که آنها را مرتب کنند. در حال‌حاضر بیست مجلد نفیس آن با چاپ حیدرآباد هندوستان، در کتاب‌خانهٔ آستان قدس رضوی در مشهد موجود است.

نام‌گذاری

نام کامل و مشهور این اثر «الحاوی فی الطب» (کتاب جامع در پزشکی) است و با نام‌های «جامع الکبیر»، «المعادی» و «الجامع الحاضر لصناعة الطب»، «الجامع»، یا «الجامع الحاصر» نیز شناخته می‌شود.

محتوا

بر اساس نسخه‌های چاپ‌شده، این کتاب دارای اجزاء و محتوای زیر است:

1. کتاب اول در بیماری‌های سر؛
2. کتاب دوم، در بیماری‌های چشم؛
3. کتاب سوم، در بیماری‌های گوش، بینی و دندان؛
4. کتاب چهارم، در بیماری‌های ریه؛
5. کتاب پنجم، در بیماری‌های مری و معده؛
6. کتاب ششم، در استفراغات و تسمین؛
7. کتاب هفتم، در بیماری‌های پستان، دل، جگر و سپرز؛
8. کتاب هشتم، در زخم‌های امعاء؛
9. کتاب نهم، در بیماری‌های رحم و بارداری؛
10. کتاب دهم، در بیماری‌های کلیه و مجاری ادرار؛
11. کتاب یازدهم، در مارها و کرم‌های شکم و مقعد و بواسیر؛
12. کتاب دوازدهم، در بیماری‌های سرطان و ورم‌ها ودمل‌ها؛
13. کتاب سیزدهم، در بیماری‌های داخلی و اعضای تناسلی و مقعد؛
14. کتاب چهاردهم، در تب‌ها و قی؛
15. کتاب پانزدهم، در تب‌های مطبقه و بیماری‌های حاد و عارض از سدد؛
16. کتاب شانزدهم، در تب‌های دق و تب‌های وبایی؛
17. کتاب هفدهم، در جدری و حصبه و طاعون؛
18. کتاب هیجدهم، در بحران و ایام آن؛
19. کتاب نوزدهم، در بول، گزیدگی جانوران و زهرها و داروهای نافع بر زهرها؛
20. کتاب بیستم، در داروهای مفرده از حرف الف تا ز؛
21. کتاب بیست‌ویکم (در دو بخش)، در داروهای مفرده، (حروف مانده)؛
22. کتاب بیست‌ودوم، در داروشناسی و جداول استنباط نام‌ها و وزن‌ها و کِیل‌ها.

روش نگارش

۱. استقرایی

در این کتاب مباحث تئوریک یا استدلالی در پیوند به تشریح، جراحی و بیماری‌ها مطرح نشده است بلکه در هر یک از بخش‌های الحاوی، سخنان پزشکان قدیم یونان و هند از طریق ترجمه‌های عربی آثار آنها و نیز اقوال پزشکان معاصر رازی نقل شده که برای نمونه، تنها در جلد اول الحاوی نام بیش از ۵۶ دانشمند و ۸۹ کتاب آمده است.

۲. روش تجربی

بخش بزرگی از کتاب، حاصل تجارب بالینی زکریای رازی است. برای نمونه تنها در یکی از بخش‌های مهم کتاب، مشخصات ۳۳ بیمار وروش معالجهٔ آنها را ثبت کرده است.

زمینه‌های فرهنگی و علمی

الحاوی در زمانی تدوین شد که اروپا و جهان غرب در رکود علمی موسوم به قرون وسطی به سر می‌برد اما دانشمندان کشورهای اسلامی رنسانس علمی در زمینه‌های مختلف را با تکیه بر تأکید دین اسلام بر دانش‌اندوزی به وجود آورده بود. برای مثال، تحول در دانش پزشکی اسلامی از دو روش به وجود آمد؛ یکی با ترجمهٔ آثار یونانی، سریانی، هندی و پهلوی به‌عربی که در «دارالخلافهٔ بغداد» انجام می‌شد و در دانش پزشکی، بیشتر ترجمهٔ کتاب‌های جالینوس، پزشک نامدار یونانی مورد توجه قرار می‌گرفت. روش دوم، پژوهش‌های تجربی و بالینی مستقل خود اندیمشندان اسلامی بود. نهضت علمی اسلامی باعث شد که تألیف کتب پزشکی اسلامی در قرن دوم هجری آغاز شود و در سدهٔ سوم هجری کتاب «فردوس الحکمه» از «علی بن رَبَّن طبری»، نقش اساسی و مهم در تألیف دیگر کتاب‌های پزشکی داشت. زکریای رازی در این قرن، یکی از این چهرهای تحول‌آفرین بود تا حدی که برخی از محققین اهمیت او را در پزشکی، مانند جالینوس درطب یونان باستان می‌دانند.

ترجمه

الف) فارسی

کتاب الحاوی، پس از ۱۱ قرن و به‌طور کامل توسط «محمدابراهیم ذاکر» از زبان عربی به فارسی ترجمه و همزمان با نام‌گذاری سال ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷م به‌نام رازی از سوی یونسکو، در ۱۳۹۵ش در تهران رونمایی شد.

ب) زبان‌های اروپایی

1. الحاوی در قرن سیزدهم میلادی توسط «ابوالفرج بن سالم» و به‌دستور شارل اول، شاه سیسیل در ناپل ایتالیا به لاتینی ترجمه شده است. شارل نماینده‌های خود را به دربار خاندان حفصیان در تونس فرستاد تا نسخه‌ای از الحاوی را به‌دست آورند. کار ترجمه بر عهدهٔ ابوالفرج بن سالم که یهودی‌مذهب و مسلط به زبان‌های عربی و لاتینی بود، گذاشته شد. از این ترجمه دو نسخهٔ مصور در کتابخانهٔ ملی پاریس و واتیکان موجود است. در نسخهٔ پاریس تصحیحاتی در حاشیهٔ متن وجود دارد که در نسخهٔ واتیکان وارد متن شده است.
2. در جلد بیست‌ودوم، یادداشتهای کوتاهی وجود دارد که به مقالهٔ «الصیدنة فی الطب» مشهور است و تاکنون به زبان‌های مختلف از جمله آلمانی و فرانسوی ترجمه شده است.

ویژگی

به گفتهٔ محققان و مورخان، ویژگی بزرگ کتاب الحاوی، رعایت امانت‌داری رازی بوده که هر نکته و هر عبارتی را به منبع و گویندهٔ آن ارجاع داده و در مواردی که نام گوینده و منبع اصلی در دسترس نبوده از کلمه «مجهول» استفاده کرده است. همچنین رازی در الحاوی شرح حال دقیق چندین بیمار را همراه اسم، مشخصات، حرفه و رابطهٔ خانوادگی آنها آورده است.

نظر دیگران

1. به‌باور بسیاری از محققان، الحاوی رازی به همراه کتاب «قانون» ابن‌سینا، مهم‌ترین کتاب پزشکی اروپا تا نزدیک سده بیستم میلادی بوده است؛
2. محققان غربی معتقدند که این کتاب یک دورهٔ کامل دانش پزشکی تا روزگار رازی است که نویسنده در آن گفته‌ها و #دیدگاه‌های دیگر پزشکان را نگاشته و همراه با شرح بیماری‌ها دربارهٔ آن‌ها اظهارنظر کرده است؛

بر اساس نظر ابن ابی‌اصیبعه، کتاب الحاوی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین کتب طب است، چون جمیع امراض و درمان بیماری‌ها چه از متقدمین و چه از متأخرین تا زمان رازی در آن گردآوری شده است.

نوآوری

گرچه برخی از مباحث الحاوی ترجمهٔ آثار مهم پزشکان یونانی، هندی و سریانی است اما بخش‌های زیادی از این کتاب، بر اساس مشاهده و تجربهٔ مستقیم رازی است.

منابع

• اعلم، هوشنگ و دیگران، «پزشکی»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۲۲ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «الحاوی»، مجلهٔ کتاب ماه علوم و فنون، شماره ۱۰۹، دی ۱۳۸۷ش.
• «ترجمهٔ کامل کتاب الحاوی فی طب رازی برای نخستین بار رونمایی می‌شود»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۳۹۵ش.
• ریشتر، لوتس، «حاوی (الحاوی) فی الطب (به‌معنای کتاب جامع در پزشکی)»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۳ش.
• کاتوزیان، مهرناز، «الحاوی»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۸ش.
• «نگاهی بر آثار و شخصیت مؤلف الحاوی»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۳۹۳ش.
• «ولایتی: هیچ پزشکی طب بالینی را به وسعت زکریای رازی رواج نداد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۳۹۸ش.