امام حسن مجتبی

کتیبه‌ای با نام «حسن السبط» در مسجدالنبی

پادکست مقاله | 🡇 noicon

امام حسن مجتبی؛ حسن بن علی بن ابی‌طالب و دومین امام شیعیان.

حسن بن علی مشهور به امام حسن مجتبی (۱۵ رمضان سال۳ – ۲۸ صفر سال۵۰ق)، از صحابه و اهل‌بیت پیامبر اسلام و دومین امام شیعیان است. او فرزند علی بن ابی‌طالب و فاطمه زهرا و نوه پیامبر بود و در منابع اسلامی با عنوان‌هایی مانند سبط اکبر و ریحانه پیامبر یاد شده است. بنا بر گزارش منابع اسلامی، پس از شهادت علی در سال ۴۰ق، امام حسن به خلافت رسید؛ اما پس از چند ماه، در سال ۴۱ق با معاویه صلح کرد و از حکومت کناره گرفت. دوران امامت او تا زمان شهادتش ادامه یافت و پس از وی، امام حسین به امامت رسید. درباره علت و زمان شهادت او گزارش‌های مختلفی در منابع وجود دارد و در منابع شیعه، مسمومیت به دست همسرش جعده و با تحریک معاویه از عوامل شهادت او دانسته شده است. میراث روایی و فکری امام حسن در منابع حدیثی و تاریخی، از جمله سخنان، نامه‌ها، خطبه‌ها، دعاها و مناظرات، بازتاب یافته است. شخصیت و سیره امام حسن افزون‌بر جایگاه تاریخی و کلامی، در فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی بازتاب داشته و در ادبیات، هنر، آیین‌های مذهبی و آثار مکتوب و رسانه‌ای نمود یافته است.

زندگی‌نامه

امام حسن نخستین فرزند علی‌بن ابی‌طالب و فاطمه‌زهرا و نخستین نوه پیامبر بود. بنابر قول مشهور، وی در ۱۵ رمضان سال سوم هجری در مدینه به دنیا آمد. بنابر روایتی دیگر، سال دوم هجری را زمان ولادت او دانسته‌اند. رسول خدا در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه گفت و نام او را نیز پیامبر انتخاب کرده است و در هفتمین روز ولادتش برای او عقیقه کرد. ۷ سال با پیامبر اکرم، ۳۰ سال همراه امام علی و ۱۰ سال پس از پدرش، عهده‌دار امامت بود و حدود شش الی هفت ماه نیز بر مسند خلافت تکیه زد. از کنیه‌های مشهور او ابومحمد و ابوالقاسم است. از میان ۱۸ لقب مجتبی، سیّد، زکی، تقی و کریم اهل‌بیت از مشهورترین آن‌ها است. القابی سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّة، سرور جوانان اهل بهشت و سبط پیامبر حسن مجتبی با القاب حسین بن علی مشترک است.

گزارش‌ها درباره تعداد همسران و فرزندان حسن بن علی متفاوت است و حداکثر نام ۱۸ همسر را برای او ذکر کرده‌اند اما اعدادی مانند ۵۰ تا ۷۰۰ نفر نیز در برخی منابع آمده است. از این‌رو، او را به دلیل تعدد ازدواج و طلاق، مِطْلاق به‌معنای بسیار طلاق‌دهنده نامیده‌اند. با توجه به اینکه عباسیان برای مقابله با سادات حسنی، اتهام مِطْلاق بودن را به حسن بن علی نسبت داده‌اند، اگر این گزارش‌ها درست بود، اُمویان می‌توانستند از آن برای تخریب جایگاه امام حسن استفاده کنند. همچنین تردید برخی رجالیان شیعه و اهل‌سنت دربارۀ قابل اعتماد بودن راویان اصلی این گزارش‌ها، ذکر نشدن نام بسیاری از همسران امام حسن در منابع تاریخی، تناسب نداشتن شمار همسران با تعداد فرزندان و دامادها و نیز اشتغال او به فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی و امور دینی، از دیگر دلایلی است که برای ناسازگاری این گزارش‌ها با کثرت ازدواج‌های منسوب به او مطرح شده است.

در منابع شیعه و اهل‌سنت، خوله دختر منظور فزاری مادر حسن مثنّی، ام‌اسحاق دختر طلحه بن عبیدالله تیمی، ام‌بشیر دختر عقبه بن عمرو مادر زید، جعده دختر اشعث و نفیله یا رمله مادر قاسم، عبدالله و عمر به‌عنوان همسران امام حسن ذکر شده است. تعداد فرزندان امام بین ۱۵ تا ۱۶ نفر ذکر شده است.

ادوار زندگی امام حسن

زندگی امام حسن از دوران حیات پیامبر تا شهادت در چند بخش تقسیم‌بندی شده است:

پیامبر و خلفای راشدین

از دوره کودکی و نوجوانی حسن بن علی اطلاعات چندانی در دست نیست. او حدود ۷ سال از زندگی خود را در دوران پیامبر اسلام گذراند و در رویدادهایی مانند مباهله شرکت کرد. پس از رحلت پیامبر، همراه با خانواده برای یاری امام علی و بازپس‌گیری خلافت او تلاش کرد و به خلافت ابوبکر نیز اعتراض کرد. در دوره عثمان بن عفان، در جریان جلوگیری از فتنه در محاصره عثمان به پیشنهاد امام علی حضور داشت. حسن بن علی در دوران خلافت خلفا، در فعالیت‌های سیاسی و نظامی شرکت نداشت.

خلافت امام علی

امام حسن در دوره پنج‌ساله خلافت امام علی در مدینه و کوفه در کنار پدرش حضور داشت. مسئولیت‌های امام حسن در دوران خلافت امیرالمؤالمنین شامل نماینده امام علی به سوی عثمان، پاسخ به سؤالات مذهبی مردم، خواندن دعای باران، بسیج مردم کوفه در جنگ جمل، تبیین سیاست امام علی درباره حکمیت، عهده‌داری امامت جمعه موقت کوفه، دستیاری امام علی در امر قضاوت، سرپرستی موقوفات و صدقات، فرماندهی سپاهیان و سخنرانی‌های مهم به دستور امام علی بود. همچنین او در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان به حمایت از امام علی شرکت کرد.

خلافت امام حسن

امام علی در حضور فرزندان و بزرگان شیعه، کتاب و سلاح را که از ادله اثبات امامت دانسته شده‌اند، به فرزندش حسن سپرد و اعلام کرد که پیامبر او را به وصایت حسن فرمان داده است. پس از شهادت امام علی در سال ۴۰ق، امام حسن به خلافت رسید و افراد بسیاری از شهرهای مختلف در روزهای نخست با او بیعت کردند. اهالی شام به رهبری معاویه با خلافت او مخالفت کردند و معاویه با سپاهیانی از شام به جنگ با سپاه عراق آمد. این درگیری سرانجام با صلح و واگذاری خلافت به معاویه، نخستین خلیفه اموی، پایان یافت. خلافت امام حسن از سال ۴۰ تا ۴۱ق حدود شش تا هفت ماه ادامه داشت. امام حسن پس از واگذاری خلافت، تا زمان وفاتش در سال ۵۰ق، امامت شیعیان را بر عهده داشت.

• سیاست خارجی: پذیرش صلح به منظور جلوگیری از تضعیف جبهه اسلام در مقابل جبهه کفر که در رأس آن امپراطوری روم شرقی قرار داشت.
• سیاست داخلی: امام حسن در برابر گروه‌های مختلف حاضر در سپاه خود، ازجمله شیعیان و خوارج که خواهان جنگ با معاویه بودند، رویکردهای متفاوتی داشت. در این میان، برخی افراد با هدف دستیابی به غنایم و برخی دیگر به سبب فتنه‌گری و طمع در سپاه حضور داشتند. گروهی نیز در تصمیم‌گیری‌ها دچار تردید بودند و برخی به انگیزه عصبیت قبیله‌ای و حمایت از رؤسای قبایل در سپاه امام حسن حضور یافته بودند. امام حسن با توجه به شرایط سیاسی و نظامی و بیم تسلط معاویه یا خوارج بر سرزمین‌های اسلامی، براساس عمل به تقیه صلح با معاویه را پذیرفت و از درگیری هم‌زمان با این دو جبهه خودداری کرد تا جان شیعیان حفظ شود و از تضعیف بیشتر موقعیت آنان جلوگیری کند. همچنین یکی از اقدامات او در دورهٔ کوتاه زمامداری خود، افزایش صددرصدی حقوق سربازان بود.

• اصحاب، کارگزاران و فرماندهان: آمار دقیقی از تعداد اصحاب امام حسن مجتبی در منابع گزارش نشده است. در رجال بَرْقی تنها به برخی از افراد شاخص در میان اصحاب او اشاره شده است. شیخ طوسی نیز در کتاب رجال، حدود ۴۰ نفر را از یاران امام حسن و کسانی که از او روایت کرده‌اند به شمول تعدای از صحابه پیامبر، امام علی و تابعین، نام برده است که در میان آنها یک زن نیز هست. در کتاب اصحاب امام حسن نیز شرح‌حال ۳۱ تن از آنان آمده است. در مسند الامام المجتبی نام ۱۳۸ نفر از راویان احادیث امام حسن گردآوری شده است. حسن بن علی پس از بر عهده گرفتن حکومت، کارگزاران پیشین را در یمن، حجاز، آذربایجان، خراسان، کرمان و فارس در سمت خود ابقا کرد و کارگزاران و فرمانداران دیگری نیز برای مناطق مختلف منصوب کرد و عبداللّه بن عباس را به بصره فرستاد. از فرماندهان سپاه او در جنگ با معاویه، عبیدالله بن عباس و قیس بن سعد بن عباده بودند.

صلح امام حسن

صلح امام حسن و معاویه در سال ۴۱ق، پس از درگیری میان دو طرف، به کناره‌گیری امام حسن از خلافت انجامید. این درگیری پس از آن شکل گرفت که معاویه از بیعت با حسن بن علی خودداری کرد. حفظ دین، حفظ جان شیعیان، سستی برخی یاران، خیانت شماری از فرماندهان و خطر خوارج از جمله عواملی دانسته شده است که در پذیرش صلح از سوی امام نقش داشت. به گزارش برخی منابع شیعه، امام حسین نیز با پیروی از امام حسن، مردم را به پذیرش صلح دعوت کرد و آن را بر ادامه جنگ ترجیح داد. روایات اهل‌بیت درباره صلح امام حسن به سه دسته پیش از صلح، هنگام صلح و پس از صلح تقسیم شده است. روایات پیش از صلح، مخاطبان را برای مواجهه با این رخداد آماده می‌کنند؛ روایات هنگام صلح، شرایط و علل آن را تبیین می‌کنند؛ و روایات پس از صلح نشان می‌دهد امام حسن به دلیل شرایط سیاسی و اجتماعی زمانه و برای جلوگیری از آسیب بیشتر به شیعیان، صلح را پذیرفت. در این روایات، توانایی‌های فرامادی امامان برای دستیابی به قدرت سیاسی نفی شده و رفتار آنان تابع شرایط تاریخی هر دوره دانسته شده است. از دوران امام کاظم تا امام مهدی نیز روایتی درباره صلح امام حسن نقل نشده است که نشان‌دهنده اقناع و آگاهی شیعیان در این باره است..

• کنش‌گری امام حسن: کنشگری امام حسن در بستر شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی زمان او نتایجی را به دنبال داشت. در این اقدام، امام بدون آنکه به منافع شخصی و اقتدارجویانه یا دغدغه‌های خانوادگی یا سودجویانه یا جناحی و قدرت‌طلبانه بیندیشد، با نگاهی تمدنی معطوف به امری انسانی و در راستای زیست‌برین نظر کرد و تلاش کرد تا فضای زیست اجتماعی را به‌سوی تلائم و همزیستی سوق دهد. امام به مصالح جامعه و امنیت اجتماعی می‌اندیشید و این مسئله، مانع نهادینگی ظلم و ناامنی و فروپاشی جامعه مسلمانان شد. صلح حسن بن علی در جهان معاصر امروز مرجعی برای مذاکرات سیاسی و اجتماعی است.
• نظر خاورشناسان: دیدگاه‌های مثبت و منفی خاورشناسان با استناد به منابع تاریخی و حدیثی گزارش و دیدگاه‌های انتقادی آنان ارزیابی شده است. خاورشناسان درباره این موضوع دیدگاه‌های متفاوتی دارند؛ برخی از آنان از موضع سیاسی امام انتقاد کرده‌اند و برخی دیگر با توجه به شرایط اجتماعی آن دوره، این موضع را منطقی دانسته‌اند.

فضایل و جایگاه دینی امام حسن

فضائل حسن مجتبی در آیات و روایات

فضایل فردی و اجتماعی بسیاری از امام حسن گزارش شده است. در منابع شیعه و اهل‌سنت، نزدیک به ۳۰ آیه قرآن با فضائل امام مرتبط دانسته شده است. این آیات را در سه دسته قرار داده‌اند: دسته نخست، آیاتی مانند آیات سوره تین، آیه ۲۸ سوره حدید و برخی آیات دیگر است که در برخی منابع به‌طور خاص با فضائل امام حسن مرتبط دانسته شده‌اند. دسته دوم، آیاتی مانند آیه تطهیر، آیه ایتاء ذی‌القربی و بخش‌هایی از سوره انسان است که در برخی منابع با اهل کساء مرتبط دانسته شده‌اند. دسته سوم، آیاتی مانند آیه مباهله، مودت، اولی‌الامر، فتلقی آدم و آیات ابرار است که در برخی منابع با امام حسن و امام حسین مرتبط دانسته شده‌اند. در برخی گزارش‌های تفسیری و روایی، شأن نزول یا تفسیر شماری از این آیات با فضائل هر دو امام ارتباط داده شده است.

روایات متعددی نیز درباره فضائل و جایگاه امام حسن نقل شده است. در برخی روایات ثقلین حسن بن علی در شمار مصادیق ثقل دوم، یعنی اهل‌بیت، دانسته شده است. در منابع شیعه، از امام حسن به‌عنوان امام مفترض‌الطاعه یاد شده و صفاتی مانند زهد، تقوا، علم، صبر، حلم، حکمت، شجاعت، عبادت، بخشش، عزت و فروتن به او نسبت داده شده است. حدیث الْحَسَنُ وَالْحُسَینُ إِمَامَانِ قَاما أَوْ قَعَدا به نقل از پیامبر بر امامت امام حسن و امام حسین در شرایط مختلف دلالت داده شده است. در منابع اهل‌سنت نیز روایاتی درباره جایگاه، مدارا و بخشندگی اموال و کنیزان نقل شده است. در کنار بخشندگی‌ها، او بین ۲۰ یا ۲۵ بار پیاده به حج رفت. همچنین در منابع شیعه و اهل‌سنت، حدیث اَلْحَسَنُ وَالْحُسَینُ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّة از پیامبر نقل شده است که امام حسن و امام حسین را سرور جوانان اهل بهشت معرفی می‌کند. برخی عالمان شیعه از این حدیث بر برتری و لزوم اطاعت از آن دو امام در دنیا استدلال کرده‌اند، در حالیکه برخی عالمان اهل‌سنت با توجه به روایاتی که اهل بهشت را جوان توصیف می‌کنند، آن را به معنای سروری امام حسن و امام حسین بر اهل بهشت دانسته و پیامبر و امام علی را از شمول این تعبیر مستثنا کرده‌اند. ازجمله موضوعات روایات مشترک درباره امام حسن و امام حسین، اهتمام دادن پیامبر به آن دو امام، شیوه رفتار پیامبر با امام حسن و امام حسین، دستور به دوست داشتن آن دو امام و اینکه شرط وارد شدن بر حوض کوثر محبت این دو امام است.

ویژگی‌های جسمانی و اخلاقی

از نظر خَلق و خُلق، او را شبیه‌ترین مردم به پیامبر دانسته‌اند. میانه‌قد، چهارشانه و دارای موی پرچین، رنگ چهره او سفید مایل به سرخ، چشمانش سیاه، درشت و گشاده، گونه‌هایش هموار، ریشش انبوه و گردنش کشیده و براق توصیف شده است. همچنین ریش خود را با رنگ سیاه خضاب می‌کرد و سیمای او شبیه پیامبران و هیئت او شبیه ملوک و امرا دانسته شده است. حسن بن علی خود را شبیه‌ترین فرد به خدیجه کبری نیز معرفی کرده است. سیوطی در تاریخ الخلفا او را دارای امتیازات اخلاقی و فضائل انسانی فراوانی دانسته‌؛ ازجمله: شخصیتی بزرگوار، بردبار، باوقار، متین، سخاوتمند و مورد ستایش.

سیره امام حسن

سیره سیاسی امام حسن شامل شیوه تعامل او با مخالفان و حاکمان اموی، مذاکرات و نامه‌نگاری‌های سیاسی، صلح‌گرایی، وفای به عهد، بصیرت‌افزایی، قاطعیت، احتجاج و نصیحت، تأکید بر جهاد، وحدت، عدالت، ظلم‌ستیزی و امر به معروف و نهی از منکر است. خصوصیاتی مانند حفظ کرامت انسانی، رسیدگی به امور مردم، رعایت آداب معاشرت و نشست‌وبرخاست، توجه به حقوق حیوانات در مورد سیره اجتماعی وی گزارش شده است. بر پایه سخنان و روایات منسوب به امام حسن، ۴۰ عنوان از حقوق انسان‌ها ذکر شده است. بخشش مالی، انفاق و جود و روزی حلال از مصادیق سیره افتصادی و مالی ذکر شده است. تفکر و تقوا، کظم غیظ، حسن خلق، تواضع و فروتنی، عفو و گذشت، سعه‌صدر و صبر و مقاومت، حلم و بردباری، موعظه و هدایت، زهد و وارستگی و شجاعت و دلاوری به‌عنوان خصوصیات سیره اخلاقی حسن مجتبی بیان شده است. اقامه نماز، خشوع و خضوع در نماز و وضو، نماز شب و تهجد، قرائت قرآن، دعا و مناجات، شرکت در نماز عید، نماز جمعه و انجام فریضه حج به‌عنوان بخشی از سیره عبادی وی یاد شده است. شیوه تربیت در سیره جسن مجتبی شامل استفاده از حس کمال‌جویی، معرفی اسوه‌های تربیتی، ایجاد خودباوری و عزت‌نفس در کودکان از طریق احترام به کودک، هم‌بازی شدن با او، انتخاب نام زیبا، مشورت با فرزندان و سلام کردن به کودکان و مطابقت رفتار با گفتار است.

آثار به جای مانده از امام حسن

امام حسن در دوره امامت خود برای گسترش آگاهی دینی و حفظ و ترویج معارف اسلامی فعالیت‌هایی مانند آموزش و تربیت عالمان، محدثان و شاگردان، پاسخگویی به پرسش‌های دینی و معرفتی، تشکیل جلسات علمی، سخنرانی، مناظره و گفتگو و مکاتبه با افراد و گروه‌های مختلف انجام داد.

آثار مکتوب و منسوب

قرآنی خطی با خط کوفی، منسوب به دستخط امام حسن، در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. این نسخه شامل جزء ۲۳ تا ۲۵ قرآن است و در سال ۱۰۰۸ قمری توسط شاه عباس اول صفوی وقف آستان قدس شده و وقف‌نامه آن به خط شیخ بهایی است. در مسند الامام المجتبی سخنان و نامه‌های منسوب به امام حسن در قالب خطبه، موعظه، گفتگو، دعا، مناظره و مباحث اعتقادی و فقهی ازجمله اصول و فروع دین و اخلاق، همراه با سند گردآوری شده است. در بلاغه الامام الحسن نیز ۸۲ خطبه و کلمه، ۲۲ نامه، ۲۰۹ کلمه قصار و ۵۴ کلمه در موضوعات دیگر و اشعار منسوب به امام حسن گردآوری شده است. در مکاتیب الأئمه، علی احمدی میانجی ۱۵ نامه از امام حسن و ۷ وصیت منسوب به امام حسن گردآوری کرده است. چند مناظره و احتجاج از حسن بن علی گزارش شده است که موضوع آنها تبیین معارف اسلامی، احکام دینی، اثبات حقانیت و امامت اهل‌بیت و فضائل آنان، به‌ویژه سیره پیامبر و فضائل امام علی و نیز تبیین دلایل صلح امام حسن با معاویه و بیان نقدهای او بر معاویه و همدستانش بوده است. مجموعه‌ای از اشعار توسط قیس بهجت‌العطار با عنوان شعر الإمام الحسن بن علی تصحیح و تحقیق و تحت عنوان دیوان امام حسن نشر شده است.

دعاها و روایات

دعای استسقا، دعای هنگام طلوع خورشید، دعای قنوت وتر و دعای افطار، دعای امام حسن هنگام رویارویی با معاویه، دعای رفع اندوه و دعایی با مضمون پناه بردن به خدا و طلب گشایش نسبت داده شده است. حرزهایی نیز از امام حسن موجود است. از امام حسن ۲۵۰ روایت در زمینه‌های مختلف بر جای مانده که برخی آنها از پیامبر، برخی دیگر از امام علی و برخی از فاطمه زهرا است. این احادیث شامل موضوعات اعتقادی و معرفتی، فقهی، اخلاقی و تفسیر قرآن می‌شود. براساس دوره‌های مختلف زندگی حسن بن علی، احادیث منقول او به شیوه زیر دسته‌بندی شده است:

• دوره پس از رحلت پیامبر: تبیین ویژگی‌های شخصیتی پیامبر، تبیین فضایل اهل‌بیت از زبان پیامبر.
• دوره حاکمیت امام علی: بصیرت‌افزایی در جامعه نسبت به تحولات و اتفاقات آن دوره.
• دوره حاکمیت امام حسن: تبیین وظایف حکومت نسبت به جامعه و بالعکس، تبیین دلایل پذیرش صلح و پاسخ به شبهات مطرح درباره اتخاذ این تصمیم.
• دوره پس از حاکمیت: تکیه بر مباحث و مراقبت اخلاقی از شیعیان با توجه به روند رو به انحطاط جامعه اسلامی و تلاش بر ترسیم هویت مستقل شیعی.

شهادت و محل دفن

در بسیاری از منابع شیعه و اهل‌سنت، مسمومیت علت درگذشت امام حسن دانسته شده است. معاویه عامل مسمومیت نهایی و جعده، همسر امام حسن، عامل اجرای آن معرفی شده است. سال درگذشت او بین سال‌های ۴۹ق، ۵۰ق یا ۵۱ق گزارش شده است. درباره ماه درگذشت نیز منابع شیعه در هفتم یا بیست و هشتم یا آخر ماه صفر و منابع اهل‌سنت بیشتر ۲۵ ربیع الاول را ذکر کرده‌اند. سن امام حسن هنگام درگذشت ۴۷، ۴۸ یا ۴۹ سال ثبت شده است.

بنابر وصیت، امام حسن در قبرستان بقیع در نزدیکی قبر مادربزرگش فاطمه بنت اسد دفن شده است. در دوره عباسیان به ویژه دوره هارون‌الرشید، به سبب دفن امام حسن و برخی از ائمه در این محل، بنایی بر قبور آنان ساخته و به زیارتگاه تبدیل شد. در سال ۵۸۰ق و ابتدای قرن هفتم هجری و همزمان با دوره ایلخانان و در سال ۷۲۵ق، از بارگاه امام حسن با گنبدی یاد شده است. در سال ۱۲۲۰ق، وهابیان به دستور سعود بن عبدالعزیز بارگاه امامان چهارگانه بقیع، به‌ویژه بارگاه امام حسن، را تخریب کردند. در دوره عثمانی و قاجار، گزارش‌هایی از تعمیر و نگهداری این بنا منتشر شده است. بقعه‌های بقیع در جریان تخریب بقیع در یَومُ الهَدم برابر با روز ۸ شوال سال ۱۳۴۴ق از میان رفت. در راستای توسل و زیارت امام حسن، علمای شیعه و اهل‌سنت به استحباب زیارت قبرستان بقیع و خصوصاْ ائمه فتوا داده‌اند.

امام حسن در فرهنگ مردم ایران

امام حسن در باور شیعیان از اهل‌کساء و چهارده معصوم است و در فرهنگ و باورهای مردم ایران بازتاب یافته است. در باور عمومی مردم ایران، حسن بن علی بیشتر با ویژگی‌هایی مانند نرم‌خویی، بردباری، مدارا، متانت و خوش‌زبانی شناخته می‌شود. در برخی روایات نیز حلم و حیا به او و مهابت و جود به امام حسین نسبت داده شده است. این ویژگی‌ها در برداشت عمومی از سادات حسنی نیز بازتاب یافته و آنان گاه افرادی مردم‌دار و اهل مدارا دانسته شده‌اند. تواضع، بخشندگی، سخاوت و کرم نیز از ویژگی‌هایی است که در منابع تاریخی به حسن بن علی نسبت داده شده و در فرهنگ شیعی ایران، عنوان کریم اهل‌بیت برای او به کار می‌رود. در برخی منابع نیز کراماتی ازجمله آگاهی و سخن گفتن در کودکی، میوه دادن درخت خشکیده، آگاهی از امور غیبی، پیشگویی شهادت خود، اثرگذاری دعا و نفرین، کراماتی در مواجهه با معاویه و شفای بیماری با عنایت او، به امام حسن نسبت داده شده است.

بزرگداشت و آیین‌های مردمی

آیین‌های ولادت

آیین‌های جشن و مولودی‌خوانی، برنامه‌های فرهنگی و هنری، سخنرانی، شعرخوانی و دکلمه‌خوانی، سخنرانی، قرائت دعای افتتاح، محافل قرآنی، جزءخوانی قرآن، سفره‌های افطار و توزیع نذورات از برنامه‌های این مناسبت در مساجد، حسینیه‌ها و بقاع متبرکه است که با چراغانی و آذین‌بندی این اماکن، معابر و سردر منازل و ادارات همراه می‌شود. ازجمله: مهمانی ملکوت در حرم فاطمه معصومه، جشن ولادت در حرم شاهچراغ، محفل شعر امین در مسجد جمکران، برنامه‌های افطار و قرآنی حرم امام رضا و پخت و توزیع نان نذری، برپایی غرفه‌های فرهنگی و نورافشانی شهرها. همچنین آیین گَرگیعان از سنت‌های جنوب ایران است که هر سال در شب ۱۵ رمضان، هم‌زمان با ولادت امام حسن، برگزار می‌شود. این آیین در سال ۱۳۹۵ش به‌وسیله مجموعه فرهنگی گرگیعان خوزستان به‌عنوان میراث معنوی ناملموس در ایران به ثبت ملی رسید. بنا بر باور مردم محلی جنوب ایران، برگزاری آن با افزایش رزق و روزی و برکت خانه‌ها ارتباط دارد. امروزه این آیین به‌صورت مجازی نیز برگزار می‌شود و جوانان با ارسال پیام به بزرگان، این مناسبت را تبریک می‌گویند. این آیین در مناطق مختلف با نام‌های دیگری نیز شناخته می‌شود؛ در بغداد «ماجینه»، در جنوب بغداد «کرکیعان»، در بحرین «قرقاعون»، در قطر «قرنقعوه»، در کویت و عربستان «قریقعان»، در عمان «قرنقشوه» و در امارات متحده عربی «حق اللیله» نامیده می‌شود. مردم بوشهر و هرمزگان نیز آن را با نام «گِرگِشو» برگزار می‌کنند.

آیین‌های شهادت

در ایران روز ۲۸ صفر به‌عنوان رحلت پیامبر و شهادت امام حسن مجتبی تعطیل رسمی است و سوگواری برای امام حسن با برگزاری هیئت‌های مذهبی و عزاداری، نوحه و مداحی، سینه‌زنی و زنجیرزنی، حضور در مساجد، حسینیه‌ها و تکایا، برگزاری دسته‌های عزاداری، راه‌اندازی موکب‌های مذهبی، سیاه‌پوش کردن شهرها، سخنرانی، قرائت زیارت رسول خدا، پخت و توزیع نذری و پخت آش نذری همراه است. از آیین‌های مرتبط با سالگرد شهادت، روشن کردن شمع و نذر آن، شبیه‌خوانی و تعزیه است که در برخی مناطق ایران برگزار می‌شود. یکی از آیین‌های مذهبی در ایران، سفره امام حسن است که در آن برای گرفتن حاجت، نذری داده می‌شود. پیشینه این آیین را به پیش از دوره صفویه نسبت داده‌اند. این سفره که بیشتر در میان بانوان رواج دارد، معمولاً شامل خوراکی‌های ساده و متنوع، قرآن، شمع، جانماز و تسبیح است و اشیای آن به رنگ سبز قرار داده می‌شوند. خواندن روضه امام حسن نیز از بخش‌های این آیین است که توسط روحانی یا در مجالس زنانه، توسط روضه‌خوان زن یا خانم جلسه‌ای انجام می‌شود. حضور مردان نیز در این آیین منع نشده است.

بازتاب هنری

• خوشنویسی: یکی از آثار خوشنویسی در سال ۱۳۹۸ش، اثر هنری المجتبی است که به خط ثلث و با هنرمندی مجید جدیدی خلق شد و کانون هنر شیعی آن را منتشر کرد. بحر الکرم اثری در رشته خوشنویسی و خط ثلث است که در سال ۱۳۹۹ش با قلم و مرکب، همراه با نقوش الهام‌گرفته از مشبک فلزی دوره صفویه، توسط محمدحسین داوری خلق شده است. نمایشگاه خوشنویسی «بهار معنویت» نیز به مناسبت ولادت حسن بن علی در نگارخانه فانوس فرهنگسرای رازی برگزار شد و آثاری از محمد سلحشور، امیر پژمان، حسین نوروزی، صفر گالشی و اخویان تهرانی با موضوعات قرآنی و در سبک‌های چلیپا، نستعلیق، ثلث و کتابت، متناسب با ماه رمضان، به نمایش درآمد. همچنین هفدهمین همایش خوشنویسی رمضان در سال ۱۴۰۱ش در شهر ری برگزار شد.
• هنرهای تجسمی: در سال ۱۳۹۶ش، به مناسبت میلاد حسن بن علی، مجموعه‌ای از آثار نقاشی‌خط بانوان هنرمند شهر تهران با اهتمام مریم حاصلی در فرهنگسرای خاوران به نمایش درآمد. در سال ۱۳۹۸ش، کانون هنر شیعی هم‌زمان با ۲۸ صفر، طرح تصویرسازی امام حسن مجتبی اثر منصوره مهدوی را منتشر کرد. در سال ۱۴۰۲ش نیز تابلوی نقاشی أَحْسَنَ الْحَسَن اثر مهدی فرخی، با موضوع امام حسن مجتبی، در سی‌امین نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم رونمایی شد. همچنین در سال ۱۴۰۳ش، دیوارنگاره عید کریمان به مناسبت ولادت حسن بن علی در میدان ولی‌عصر تهران رونمایی شد که طراحی گرافیک آن را دانیال فرخ و اجرای سه‌بعدی آن را محمدمهدی محمدی برعهده داشتند؛ در همین سال، دیوارنگاره «شهر خدا» به مناسبت ولادت حسن بن علی در این میدان رونمایی شد که طراحی گرافیک آن را سید رسام احمدی انجام داد.
• موسیقی و سرود: موسیقی سریال تنهاترین سردار ساخته مجید انتظامی است که تیتراژ پایانی آن با صدای محمد اصفهانی اجرا شده است. نماهنگ تصور کن با نوای مصطفی صابر خراسانی و اجرای نقاشی با شن توسط فاطمه عبادی به مناسبت ایام سوگواری دهه پایانی ماه صفر منتشر شد. هم‌زمان با میلاد حسن بن علی، اثر حب الحسن با شعر و ملودی ملاحسن کاتب کربلایی و تنظیم مهدی شکارچی توسط گروه هم‌صدایان طنین رونمایی و تولید شد. این اثر با الهام از مولودی‌های سنتی خوزستان و همراه با یزله‌خوانی تولید شده و ترکیبی از تلاوت قرآن، ابتهال، یزله‌خوانی عربی و سرود فارسی است.
• ادبیات و شعر: بازتاب شخصیت و جایگاه امام حسن مجتبی در شعر فارسی، از سده‌های نخستین تا دوره‌های متأخر، در آثار شاعرانی مانند فردوسی، باباطاهر همدانی، معزی نیشابوری، ادیب صابر ترمذی، سید حسن غزنوی، اثیرالدین اخسیکتی، انوری ابیوردی، علاءالدوله سمنانی، خواجوی کرمانی، اوحدی مراغه‌ای، ناصر بخارایی، سنایی غزنوی، فریدالدین عطار نیشابوری، وصال شیرازی، ابن‌یمین فریومدی و ادیب‌الممالک فراهانی دیده می‌شود که در اشعار خود به شخصیت، فضایل، زندگی و شهادت امام حسن پرداخته‌اند. فریدالدین عطار نیشابوری در مصیبت‌نامه ابیاتی درباره امام حسن مجتبی سروده است که با این مطلع آغاز می‌شود:

نور چشم مصطفی و مرتضی

شمع جمع انبیا و اولیا

جمع کرده حُسن خلق و حُسن ظن

جمله افعال چون نامش حَسن

• سینما، تلویزیون و رادیو: از آثار تصویری درباره امام حسن مجموعه تلویزیونی تنهاترین سردار به کارگردانی مهدی فخیم‌زاده است که در سال ۱۳۷۵ش ساخته شد و به زندگی امام حسن، صلح با معاویه و شرایط جامعه اسلامی پس از آن می‌پردازد و در قالب فیلم سینمایی، سریال و فیلم تلویزیونی پخش شده است. فیلم سینمایی مختارنامه (صلح سرخ) به کارگردانی داوود میرباقری است که به حوادث مربوط به حسن بن علی، از درگیری با خوارج تا صلح با معاویه می‌پردازد. انیمیشن سینمایی شمشیر و اندوه به کارگردانی عماد رحمانی و مهرداد محرابی، رویدادهای پس از شهادت او تا ورود امام حسین به کربلا را از نگاه شخصیتی ایرانی روایت می‌کند. ویژه‌برنامه ویدئویی دریچه سبط اکبر، مستند بر خوان غربت و انیمیشن سریالی قصه‌های عمو رحمان از دیگر آثار تصویری مرتبط با زندگی، شخصیت و شهادت امام حسن هستند. الاَسباط یا الحسن و الحسین و المعاویه مجموعه‌ای تلویزیونی درباره امام حسن و امام حسین است که داستان آن از شورش مردم علیه خلیفه سوم آغاز می‌شود و تا پس از واقعه کربلا ادامه می‌یابد. عوامل این مجموعه از اهل‌سنت بودند و محتوای آن بر اساس دیدگاه‌های آنان درباره رویدادهای تاریخی شکل گرفته بود. ساخت و پخش این مجموعه با اعتراض شماری از عالمان شیعه و برخی عالمان اهل‌سنت روبه‌رو شد. همچنین در سال ۱۴۰۳ش، ۱۹ برنامه رادیویی از ۹ رادیو و یک برنامه تلویزیونی از یک شبکه رسانه ملی با موضوع امام حسن مجتبی پخش شد. این برنامه‌ها در رادیوهای ایران، جوان، فرهنگ، تهران، معارف، اقتصاد، ایران‌صدا، نمایش و پیام و در شبکه تهران با برنامه سدره پخش شدند. در سال ۱۴۰۵ش نیز ۷ برنامه رادیویی از ۶ شبکه رادیویی با موضوع یا محوریت حسن بن علی پخش شد؛ این برنامه‌ها شامل کریمانه و وقتی خورشید رفت از رادیو فرهنگ، هم‌نوای مدینه از رادیو تهران، در سوگ مهر از رادیو اقتصاد، نور بی‌انتها از رادیو صبا، پیام آفتاب از رادیو پیام و آوای غریبانه از رادیو آوا بود.
• معماری: نام حسن بن علی در برخی بناها و عناصر معماری مذهبی بازتاب یافته است. در مسجد جامع اردستان، ایوان غربی بنا به ایوان امام حسن مجتبی یا حکیم‌الملک شناخته می‌شود و سقف این ایوان دارای کتیبه، نقاشی‌ها و آیات قرآنی بوده و در بالای آن مناره‌ای قرار دارد.

نامگذاری‌ها

در سال ۱۳۹۳ش، به نقل روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان ثبت احوال کشور بیش از ۲ میلیون و ۴۵ هزار ایرانی به نام، القاب و کنیه‌های امام حسن نامگذاری شده‌اند. همچنین در سال ۱۴۰۵ش نام حسن در کنار نام‌های محمد، علی، حسین، مهدی و رضا بیشترین فراوانی را در پایگاه سازمان ثبت احوال کشور به خود اختصاص داده است.

در ایران شماری از مساجد، حسینیه، کانون فرهنگی هنری، معابر، بزرگراه‌ها، میدان‌ها، مراکز آموزشی و درمانی و دیگر فضاهای عمومی منتسب به نام و القاب امام حسن مجتبی است. در سال ۱۴۰۱ش، در سراسر ایران تعداد ۵۳۲ مسجد، ۲۲۶ کانون فرهنگی هنری و ۲۴۶ مسجد و کانون به صورت مشترک به نام و القاب منتسب به امام حسن فعالیت می‌کنند. در سال ۱۳۹۹ش، نام صحن هدایت حرم امام رضا در مشهد به صحن امام حسن مجتبی تغییر پیدا کرد. همچنین شهر داراب در استان فارس، در برخی گزارش‌های محلی با نام امام حسن پیوند داده شده است. این پیوند به جایگاه شهر در صلح‌نامه امام حسن و معاویه بازمی‌گردد.

پویش‌های مردمی

محور اصلی این فعالیت‌ها با حضور فعال و خودجوش مردم، کمک به نیازمندان، ترویج فرهنگ نذر و کرامت و زنده نگه‌داشتن سیره آن امام است. ازجمله این پویش‌ها؛ یا امام حسن مجتبی در مناطق عشایری، پویش ضیافت کریمانه با شعار همه باهم جهاد، خدمت و تواصی، مهمان سفره کریمان، رحمت، اطعام سبط اکبر، به عشق حسن، نذر نان، نذر خون، همدلی مؤمنانه و مهتاب نوردی.

پژوهش‌ها و آثار دربارهٔ امام حسن

بیش از ۷۰ نسخه خطی و بالغ بر ۸۰ کتاب چاپ‌ سنگی و ۵۶۵ کتاب چاپی با موضوع امام حسن مجتبی در کتابخانه‌‌های آستان قدس رضوی وجود دارد. کشف الغمه فی معرفه الائمه اثر علی بن عیسی اربلی با نسخه‌ای به تاریخ ۷۰۹ق، مطالب السؤول فی مناقب آل‌الرسول اثر محمد بن طلحه نصیبی شافعی با نسخه‌ای به تاریخ ۷۲۵ق، تنزیه الانبیاء و الائمه اثر سیدمرتضی با نسخه‌ای به تاریخ ۷۸۷ق و الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف اثر سیدعلی بن طاووس با نسخه‌ای به تاریخ ۹۸۷ق از نسخه‌های این مجموعه هستند. آثاری ازجمله؛ روضه الواعظین، الخرایج و الجرایح، احتجاج، جلاء العیون و مُحرِق القلوب نیز از دیگر آثار این مجموعه‌ هستند که نیز مطالبی درباره امام حسن دارند.

درباره امام حسن مجتبی کتاب‌ها و مقالات متعددی به زبان‌های فارسی، عربی، ترکی و اردو منتشر شده است. در برخی کتاب‌شناسی‌های مربوط به او، حدود ۱۳۰ عنوان کتاب چاپی و خطی معرفی شده است. سخنان امام حسن در دوره معاصر در چند مجموعه ازجمله؛ الروائع المختارة من خطب الامام الحسن السبط و کتبه و رسائله و کلماته القصار و مسند الامام المجتبی گردآوری و منتشر شده است. در دهه‌های اخیر نیز برگزاری همایش‌ها و کنگره‌های ملی و بین‌المللی با هدف بررسی ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، هنری و اخلاقی سیره و اندیشه امام حسن مورد توجه قرار گرفته است. این رویدادها در ایران و دیگر کشورها مانند کنگره ملی امام حسن مجتبی، همایش ملی سبک زندگی امام حسن، هشتمین کنگره ملی شعر امام حسن مجتبی، هشتمین همایش علمی بین‌المللی اندیشه امام حسن در شهر حله، نهمین همایش بین‌ا‌المللی سالانه امام حسن مجتبی در کربلای معلی و سیزدهمین همایش علمی بین‌المللی اندیشه امام حسن مجتبی در نجف برگزار شده است. همچنین کنگره بین‌المللی سبط النبی در تیر ۱۳۹۳ش به همت مجمع جهانی اهل‌بیت و چند سازمان دیگر با حضور مهمانانی از ۳۳ کشور جهان در تهران برگزار شد. مجموعه مقالات شامل ۷۰ مقاله، مجموعة مقالات المؤتمر العالمی سبط النبی؛ الإمام الحسن شامل ۱۹ مقاله عربی، دیوان کرامت به‌عنوان منتخبی از اشعار، کتابنامه سبط النبی و لوح فشرده کتابنامه جامع امام حسن از آثار این کنگره بودند.

منابع

• قرآن
• «آثار خطاطان جوان در فرهنگسرای خاوران»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ خرداد ۱۳۹۶ش.
• «آستان مقدس حسینی و عباسی محور های همایش علمی بین‌المللی امام حسن(ع) را اعلام کردند»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۴۰۰ش.
• آصف آگاه، سیدمحمدرضی، «نگاهی به سیره اجتماعی امام حسن مجتبی(ع)»، ره توشه، سال۲۴، شماره۱۳۷، ۱۴۰۱ش.
• «آغاز رزمایش همدلی مؤمنانه در ۱۰ هزار مدرسه همزمان با ولادت امام حسن مجتبی(ع)»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۴ ارديبهشت ۱۳۹۹ش.
• «آئین گرگیعان در بین عرب‌های خوزستان»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۳۹۰ش.
• «آیین پایانی هشتمین کنگره ملی شعر امام حسن مجتبی(ع) برگزار می‌شود»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ش.
• ابن‌اثیر، علی بن محمد، اُسدُ الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
• ابن‌اثیر، علی بن محمد، الكامل فی التاریخ، بیروت، دار الصادر، ۱۳۸۵ش.
• ابن‌اعثم کوفی، محمد بن علی، الفتوح، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۱ق.
• ابن‌بابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، قم، مؤمنین، ۱۳۸۵ش.
• ابن‌براج، عبدالعزیز بن احمد، المهذب، قم، مؤسسه النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین، ۱۴۰۶ق.
• ابن‌بطوطه، محمد بن عبدالله اللواتی الطنجی، تحفة النظار فی غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (رحلة ابن بطوطة)، تحقیق عبد الهادی التازی، الرباط، أکادیمیة المملکة المغربیة، ۱۹۹۷م.
• ابن‌جبیر، محمد بن احمد، سفرنامه ابن‌جبیر، ترجمه پرویز اتابکی،‌ مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۰ش.
• ابن‌جوزی‌، یوسف‌ بن‌ قزاوغلی‌، تذکره خواص الائمه فی خصائص الائمه علیهم‌السلام، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، تهران، مکتبه نينوی الحديثه، ۱۴۱۸ق.
• ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
• ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه‏، ۱۳۷۹ق.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی، مهج الدعوات و منهج العبادات، قم، دارالذخائر، ۱۴۱۱ق.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی، جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه آفاق، ۱۳۷۱ش.
• ابن‌عربی، محمد بن عبدالله، احکام القرآن، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۰۸ق.
• ابن‌عساکر، ابوالقاسم على بن حسن، تاريخ مدينة دمشق‏، محقق عمرو بن غرامة العمروی، بیروت، دارالفکر للطباعة والنشر والتوزيع، ۱۴۱۵ق.
• ابن‌كثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفكر، ۱۴۰۷ق.
• ابن‌الحاج، محمد بن محمد بن محمد العبدری الفاسی، المدخل، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۱ق.
• ابن‌یمین فریومدی، محمود، دیوان اشعار، تصحیح حسینعلی باستانی‌راد، تهران، سنایی، ۱۳۴۴ش.
• ««أَحْسَنَ‏ الْحَسَن» به مناسبت میلاد امام حسن(ع) رونمایی شد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردين ۱۴۰۲ش.
• احمد یوسف، رضوان، «مستندات قرآنی سیره فردی و اجتماعی امام حسن(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره)، مدرسه عالی قرآن و حدیث، ۱۴۰۱ش.
• احمدی میانجی، علی، مکاتیب الأئمه علیهم‌السلام، تحقیق مجتبی فرحی، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.
• احمدی‌ندوشن، محمدرضا؛ زمانی، محمدحسن، «بررسی انتقادی دیدگاه خاورشناسان درباره سیره حکومتی امام حسن مجتبی(ع)»، تاریخ اسلام، سال۱۶، شماره۴، شماره پیاپی۶۴، ۱۳۹۴ش.
• ابن‌نجار البغدادی، محمد بن محمود، الدرة الثمينة فی أخبار المدینة، تحقیق حسین محمد علی شکری، بیروت، دار الأرقم بن أبی الأرقم، ۱۹۹۸م.
• «اجرای پویش «یا امام حسن مجتبی(ع)» در مناطق عشایری»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ ارديبهشت ۱۴۰۱ش.
• ادیب‌الممالک فراهانی، محمدصادق، دیوان کامل ادیب‌الممالک فراهانی قائم‌مقامی، تصحیح و حواشی وحید دستگردی، تهران، کتاب‌فروشی فروغی، ۱۳۴۵ش.
• «ارائه ۷۰ مقاله با حضور مهمانانی از ۳۳ کشور در کنگره بین‌المللی سبط النبی(ع)»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ خرداد ۱۳۹۳ش.
• اربلی، علی بن عیسی، كشف الغمة فی معرفة الأئمة، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
• «از حضور مختار در صلح امام حسن تا روایت اویس قرنی از پیامبر»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آذر ۱۳۹۳ش.
• «اسامی اماکن عمومی منطبق با ارزش‌های اسلامی نامگذاری شود»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۳۹۱ش.
• اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، بیروت، احمد صقر، ۱۴۰۸ق.
• ««امام حسن مجتبی(ع)» تنهاترین سردار»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهريور ۱۴۰۱ش.
• «امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) بحر الکرم»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۴ ارديبهشت ۱۳۹۹ش.
• امین عاملی، سیدمحسن، اعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
• انصاری قمی، ناصرالدین، «کتابشناسی امام مجتبی(ع)»، آینه پژوهش، سال۴، شماره۲۳، ۱۳۷۲ش.
• «ایران اسلامی غرق در ماتم رحلت پیامبر اکرم (ص)/عزاداران به سوگ امام حسن مجتبی(ع) نشستند»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۶ش.
• ایمانی، حسین، «پژوهشی پیرامون فرزندان و همسران امام حسن(ع)»، فرهنگ کوثر، سال۶، شماره۵۵، ۱۳۸۲ش.
• بحرانی اصفهانی، عبد الله بن نورالله، عوالم العلوم و المعارف والأحوال- الإمام علی بن أبی طالب علیه‌السلام، قم، مؤسسة الإمام المهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف، ۱۳۸۲ش.
• «برپایی سفره کرم امام حسن(ع) در اصفهان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردين ۱۴۰۳ش.
• برقی، احمد بن عبدالله، رجال البرقی، قم، کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۲۸ق.
• «برگزاری پویش «مهمان سفره کریمان» از میلاد امام حسن مجتبی(ع) تا ۲۳ رمضان»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۱ش.
• «برگزاری پویش نذر خون به مناسبت ولادت امام حسن مجتبی(ع) در قزوین»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «برگزاری سیزدهمین همایش علمی بین‌المللی اندیشه امام حسن مجتبی(ع)»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تير ۱۴۰۵ش.
• «برگزاری همایش مهتاب نوردی در خراسان جنوبی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردين ۱۴۰۱ش.
• «برنامه‌های اداره فرهنگی خواهران حرم حضرت معصومه(س) در ماه رمضان اعلام شد»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «برنامه‌های حرم مطهر شاهچراغ به‌مناسبت ولادت امام حسن(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردين ۱۴۰۳ش.
• «برنامه‌های رادیو و تلویزیون برای روزهای پایانی ماه صفر»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهريور ۱۴۰۳ش.
• بلاذری، أنساب الأشراف، بیروت، دارالتعارف، ۱۳۹۷ق.
• بهوتی، منصور بن یونس، کشاف القناع عن متن الإقناع، تحقیق محمد حسن محمد حسن اسماعیل شافعی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۸ق.
• «پرتکرارترین نام مردان در ایران/ محمد در صدر»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «پویش «اطعام سبط اکبر» به مناسبت ولادت امام حسن مجتبی(ع)»، پایگاه خبری تحلیلی فرهنگ و هنر، تاریخ درج مطلب: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
• «پویش «ضیافت کریمانه»»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
• «پویش «نذر نان» در همدان اجرا می‌شود»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۴ ارديبهشت ۱۴۰۰ش.
• پیشوایی، مهدی، تاریخ اسلام از سقیفه تا کربلا، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۳ش.
• تبریزی، عبدالکریم، «تربیت در سیره و سخن امام مجتبی(ع)»، مبلغان، سال۳، شماره۲۳، ۱۳۸۰ش.
• «تدارک ویژه رادیو در ایام سوگواری پایان ماه صفر»، وب‌سایت هنر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ش.
• ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، تحقیق و تصحیح عبدالوهاب عبد اللطیف، بیروت: دارالفکر، ۱۴۰۳ق.
• تقوی، علی؛ صادقی، حسین؛ «اشاره‌ای به کرامات امام حسن(ع)»، مبلغان، سال۵، شماره۴۷، ۱۳۸۲ش.
• توزیع دو هزار بسته هدیه غذایی به نیازمندان، در پویش به عشق حسن»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۳ش.
• «توزیع غذای گرم در پویش کرامت امام حسن مجتبی»، خبرگزاری صدا و سیما اصفهان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ فروردين ۱۴۰۳ش.
• «توزیع ۸۸۰۰ بسته حمایتی پویش رحمت همزمان با میلاد امام حسن مجتبی(ع) در تبریز»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
• «تولید ویژه‌برنامه ویدئویی «دریچه سبط اکبر» توسط کتابخانه مرکزی استان خوزستان»، پایگاه اطلاع‌رسانی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ش.
• «جدیدترین اثر گروه هم‌صدایان طنین (الغدیر طهران) منتشر شد»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
• «جشن‌های میلاد کریم اهل‌بیت(ع) برگزار می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۶ش.
• جعفری، سیدحسین محمد، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه محمدتقى آیت‌اللهى، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى‏، ۱۳۸۰ش.
• جعفری، عباس، گزارش کنگره بین‌المللی سبط النبی حضرت امام حسن مجتبی (علیه‌السلام)، قم، خاتم الانبیاء، ۱۳۹۳ش.
• جعفریان، رسول، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
• «چاپ سنگی و نسخه‌های خطي آستان قدس رضوی با موضوع امام حسن عليه‌السلام»، پایگاه خبری صاحب‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۹۵ش.
• حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق یوسف عبدالرحمن المرعشلی، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ق.
• «حرم مطهر امام رضا(ع) آماده برگزاری جشن میلاد امام حسن مجتبی(ع) می‌شود»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ فروردین ۱۴۰۳ش.
• حسام‌السلطنه، سلطان مراد، دلیل الانام فی سبیل زیارة بیت الله الحرام و القدس الشریف و مدینة السلام، تصحیح رسول جعفریان، قم، نشر مشعر، ۱۳۷۴ش.
• «حسن(ع)، امام»، وب‌سایت مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۴۰۰ش.
• «حسن نام بیش از دو میلیون و ۴۵۰ هزار ایرانی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۳۹۳ش.
• حسینی، سیدجواد، «معجزات و کراماتی از امام حسن مجتبی(ع)»، مبلغان، سال۶، شماره۵۲، ۱۳۸۳ش.
• حموی، محمد بن اسحاق‏، أنیس المؤمنین‏، تحقیق میرهاشم محدث، تهران، بنیاد بعثت، ۱۳۶۳ش.
• خامنه‌ای حسینی، سیدعلی، انسان ۲۵۰ ساله، تهران، مؤسسه ایمان جهادی، ۱۳۹۳ش.
• «داراب ديار مزين به نام كريم اهل‌بيت(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۱ تير ۱۳۹۴ش.
• دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقيق عبد المنعم عامر مراجعه جمال الدين شيال، قم، منشورات الرضى، ۱۳۶۸ش.
• «دیوارنگاره میدان ولیعصر(عج) تغییر کرد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۴۰۳ش.
• ذهبی، شمس‌الدین، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام‏، بیروت‏، دار الکتاب العربى‏، ۱۴۰۹ق.
• راثی تهرانی، حبیب، «معرفی کتاب «شعر الإمام الحسن بن علی»»، آینه پژوهش، سال۳۲، شماره۱۸۹، سال۱۴۰۰ش.
• «رحلت پیامبر(ص) و شهادت امام حسن(ع) ۱۴۰۲»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ شهریور ۱۴۰۲ش.
• رحمانی تیرکلایی، حسین؛ ثمری، محمدرضا، «سیره سیاسی امام حسن(ع) در برخورد با سلاطین اموی»، پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، سال۱۳، شماره۴۶، ۱۴۰۲ش.
• رسولی، دادکریم، «حدیث ثقلین، حدیثی صحیح و متواتر»، اندیشه تقریب، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۸۶ش.
• رضائی زارچ، حمیدرضا، «جایگاه امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) در منابع زیدیه»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده شیعه‌شناسی، ۱۳۹۸ش.
• «رهبر شهید شعر را ابزاری بی‌بدیل برای بیان محتواهای ارزشمند ادبی می‌دانست»، وب‌سایت حوزه هنری انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
• ساداتی‌نژاد، سیدمحمد؛ ساداتی‌نژاد، سیدعلی، «بررسی چهل حق از حقوق بشر از نگاه امام حسن(ع)»، مطالعات علم حقوق، سال۲، شماره۸، ۱۴۰۱ش.
• سپهر، رسول، «گونه‌شناسی احادیث امام مجتبی علیه‌السلام»، همایش بین‌المللی سبط النبی امام حسن مجتبی(ع)، ۱۳۹۳ش.
• «سفره امام حسن(ع)»، وب‌سایت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، تاریخ بازدید از سایت: ۶ مهر ۱۴۰۵ش.
• سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدود بن آدم، حدیقة‌الحقیقه و شریعة‌الطریقه، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۹۴ش.
• سِندی، نورالدین، حاشیة السندی علی سنن ابن‌ماجه، بیروت، دار الجیل، بی‌تا.
• سیدرضی، نهج‌البلاغة، ترجمه سید جعفر شهیدی، تهران، علمی و فرهنگی‏، ۱۳۷۸ش.
• سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، تاریخ الخلفاء، تحقیق حمدی الدمرداش، مکه، مکتبه نزار مصطفی الباز، ۱۴۲۵ق.
• شربینی، محمد بن احمد خطیب، مغنی المحتاج إلی معرفة معانی ألفاظ المنهاج، تحقیق علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
• «شکوه حماسه عاشورا در شعر شاعران شیعه»، پایگاه علمی، فرهنگی و اعتقادی الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۱ش.
• ««شمشیر و اندوه» به سینما می‌آید/یک پویانمایی محرمی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «"شهر موشکی" با "غول پول" به تلویزیون آمد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۹ش.
• صافی، عبد‌الرضا، بلاغة الإمام الحسن(ع)، تصحیح جعفر عباس الحائری، قم، مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، ۱۴۳۵ق.
• صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لإحیاء التراث‏، ۱۴۱۷ق.
• طبسی، محمدجواد، «مسؤولیت‌های امام حسن(ع): در دوران پدر»، فرهنگ کوثر، سال۴، شماره۳۹، ۱۳۷۹ش.
• «طرح‌های جدید کانون هنر شیعی به مناسبت ۲۸ صفر»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۳۹۸ش.
• طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۹۰ق.
• طوسی، محمد بن حسن، رجال طوسی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۵ق.
• عاملی، جعفرمرتضی، الصحیح من السیرة النبی الأعظم، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.
• عطار نیشابوری، فریدالدین محمد، مصیبت‌نامه، به اهتمام و تصحیح نورانی وصال، تهران، زوار، ۱۳۵۶ش.
• عطاردی، عزیزالله، مسند الامام المجتبی(ع)، تهران، عطارد، ۱۳۷۳ش.
• علی اصغری، فرزانه، «رابطه انفاق و روزی در سیره امام حسن مجتبی(ع)»، همایش بین‌المللی سبط النبی امام حسن مجتبی(ع)، ۱۳۹۳ش.
• ««عید کریمان» در دیوارنگاره میدان ولیعصر(عج) تهران نقش بست»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۶ فروردين ۱۴۰۳ش.
• غیاثی کرمانی، رضا، «سیره اخلاقی امام حسن مجتبی علیه‌السلام»، ره توشه، سال۱۱، شماره۶۳، ۱۳۸۵ش.
• فراهانی، میرزا محمد حسین حسینی، سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، به کوشش مسعود گلزاری، تهران، انتشارات فردوس، ۱۳۶۲ش.
• فرقانی کوه‌بیرونی، رحمت‌الله، «زندگی و شرح حال امام حسن مجتبی علیه‌السلام»، همایش بین‌المللی سبط النبی امام حسن مجتبی(ع)، ۱۳۹۳ش.
• فرهاد میرزا معتمدالدوله، سفرنامه فرهاد میرزا، تصحیح و تحشیه غلامرضا طباطبایی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۳۶۶ش.
• «فعالیت مساجد و کانون‌های فرهنگی منتسب به نام و القاب امام حسن (ع) در کشور»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردين ۱۴۰۱ش.
• «فیلم/حقایق تاریخ شهادت امام حسن(ع) در «بر خوان غربت»»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۳۹۸ش.
• «فیلم‌های سینمایی آخر هفته؛ نمایش نسخه سینمایی «تنهاترین سردار» و «ولایت عشق»»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۳۹۷ش.
• قاضوی، سیدحسن؛ حسینی سمنانی، زهراسادات؛ جلودار، فریده؛ «بررسی تاريخی روايی مسئله طلاق های مكرر منسوب به امام حسن(ع)»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال۷، شماره۲۴، ۱۳۹۵ش.
• «قرآن منسوب به دست‌خط مبارک حضرت امام حسن مجتبی(ع)»، خبرگزاری بین‌المللی شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۳۹۴ش.
• قرشی، باقر شریف، زندگانی حسن بن علی(ع)، مترجم: فخرالدین حجازی، قم، بنیاد بعثت، ۱۳۵۲ش.
• قرشی، باقر شریف، حیاة الامام الحسن بن على، بیروت، دار البلاغة، ۱۴۱۳ق.
• قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
• قندوزی، سلیمان بن ابراهیم‏، ینابیع المودة، قم، اسوه، ۱۴۲۲ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، بیروت، دار صعب و دارالتعارف، ۱۴۰۱ق.
• «کنگره ملی امام حسن مجتبی(ع) برگزار می شود»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطب: ۱۴ آبان ۱۳۹۰ش.
• «کوشش‌های فرهنگی امام حسن (علیه‌السلام) در احیایٍ اندیشۀ اسلامی»، وب‌سایت سخن تاریخ، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۴۰۳ش.
• «گرگیعان، آیین و سنتی دیرینه با قدمت ۱۴ قرن»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۳۱ ارديبهشت ۱۳۹۸ش.
• ماجری، یوسف، البقیع قصة التدمیر، بیروت، مؤسسة بقیع لاحیاء التراث، ۱۴۱۱ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الـجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار، تحقیق ابراهیم میانجی و محمدباقر بهبودی، بیروت، مؤسسة الوفاء ۱۴۰۳ق.
• محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تهران، انتشارات استقلال، ۱۴۰۹ق.
• محمدجعفری، رسول؛ لزگی، علی نقی؛ «واکاوی و بازپژوهی نقادانه‌ی روایات جعلی مطلاقیت امام حسن علیه‌السلام»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۱۵، ۱۳۹۵ش.
• محمدجعفری، آذر؛ منتظری مقدم، حامد؛ سیدروح‌ا‌لله، پرهیزکاری، «تحلیل تاریخی روایات اهل‌بیت(ع) درباره صلح امام حسن(ع) بر پایه گزارش‌های متون کهن (تا قرن پنجم هجری)»، ۱۴۰۳ش، سال۱۵، شماره۵۵، ۱۴۰۳ش.
• محمدزاده، مرضیه، «شخصیت قرآنی امام حسن(ع)»، بینات، سال۱۵، شماره۴، شماره پیاپی۶۰، ۱۳۸۷ش.
• محمدی، رمضان، «فرازهایی از زندگی امام حسن مجتبی(ع)»، ره توشه، سال۱۰، شماره۶۱، ۱۳۸۴ش.
• محمدی ری‌شهری، محمد، کنز الدعاء، ج۱، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.
• مرادی‌نسب، حسین، «بررسی تحلیلی در آمار همسران امام حسن مجتبی(ع)»، تاریخ اهل‌بیت علیهم‌السلام، سال۴، شماره۶، ۱۴۰۳ش.
• مروجی طبسی، محمدجواد، «شخصیت علمی امام حسن مجتبی»، فرهنگ کوثر، سال۶، شماره۵۵، ۱۳۸۲ش.
• مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیه، ترجمه محمد جواد نجفی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۶۲ش.
• مسعودی، على بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دار الهجرة، ۱۴۰۹ق.
• «مسجد جامع اردستان»، وب‌سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۳۹۶ش.
• معروف حسنی، هاشم، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.
• مفید، محمد بن نعمان، الإرشاد، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۹ق.
• مقدسی، یدالله، «بررسی و نقد گزارش‌های تاریخ شهادت امام حسن مجتبی علیه‌السلام»، تاریخ اسلام، سال۱۱، شماره۳ و ۴، ۱۳۸۹ش.
• مظفر، محمدحسن‏، دلائل الصدق‏، قم، مؤسسة آل‌البیت(ع)، ۱۴۲۲ق.
• مکی، حسین، مدرس قهرمان آزادی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۹ش.
• مناوی، عبدالرؤوف، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، مصر، المکتبة التجاریة الکبری، ۱۳۵۶ق.
• منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
• موجانی، سید علی؛ چینار، علی ارغون؛ و بااین، دغان، میراث اسلامی ما: گزارشی تصویری از میراث مشترک حافظه تاریخی مسلمانان در حرمین شریفین، تهران، مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، ۱۳۹۳ش.
• مهدوی دامغانی، محمود؛ باغستانی، اسماعیل، «حسن بن علی، امام»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۳، تهران، بنیاد دائرة‌المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
• «نامگذاری صحن هدایت حرم رضوی به نام امام حسن مجتبی(ع)»، خبرگزاری صدا و سیما خراسان رضوی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ ارديبهشت ۱۳۹۹ش.
• نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع(ع) و آثار دیگر در مدینه منوره، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۰ش.
• «نگهداری از ۱۵۰ اثر نفیس خطی با موضوع امام حسن مجتبی(ع) در گنجینه رضوی»، خبرگزاری بین‌المللی شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مهر ۱۳۹۹ش.
• «نماهنگ/ «تصور کن» با نوای صابرخراسانی»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۸ش.
• «نمایشگاه خوشنویسی «بهار معنویت» برپا می‌شود»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۳۹۶ش.
• «نمایشگاه خوشنویسی «بهار معنویت» برپا شد»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۳۹۶ش.
• «نوای ماندگار «تنهاترین سردار» و مرجع موسیقایی شهادت امام حسن»، خبرگزاری پانا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۰ش.
• «نهمین همایش بین‌المللی سالانه «امام حسن مجتبی(ع)» در کربلای معلی»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۴۰۱ش.
• هادی‌منش، ابوالفضل، «فعالیت‌های امام حسن مجتبی(ع) قبل از امامت»، مبلغان، سال۱۲، شماره۱۳۶، ۱۳۸۹ش.
• هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالي، تهران، بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، ۱۴۰۵ق.
• واردی، سیدتقی، «علل و عوامل صلح امام حسن مجتبى(ع)»، پاسدار اسلام، سال۲۳، شماره۲۹۸، ۱۳۸۵ش.
• واسعی، سیدعلیرضا، «جستاری در رویارویی امام حسین(ع) با صلح امام حسن(ع)؛ رویکرد و کنش »، شیعه‌پژوهی، سال۳، شماره۶، ۱۳۹۵ش.
• واسعی، سیدعلیرضا، «صلح امام حسن(ع) ‌در سنجه تمدن اندیشی؛‌ امنیت و همگرایی اجتماعی»، مطالعات تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره۴۴، ۱۳۹۹ش.
• وصال شیرازی، محمدشفیع بن محمداسماعیل، دیوان کامل وصال شیرازی، جلد ۱، تصحیح و تنظیم محمود طاووسی، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۷۸ش.
• «وهابیت هنری و سریال‌های دینی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۳۹۱ش.
• «هفدهمین همایش خوشنویسی رمضان در شهر ری برگزار شد.»، وب‌سایت انجمن خوشنویسان ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
• «همایش ملی سبک زندگی امام حسن(ع) در رشت برگزار شد»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۹۲ش.
• «همه آنچه که درباره قبرستان بقیع نمی‌دانید/ چرا در قبرستان بقیع گنبد وجود ندارد؟»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۷ش.
• یعقوبی، احمد بن أبی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
• یوسفی غروی، محمد هادی و جمعی از پژوهشگران، اصحاب امام حسن مجتبی علیه‌السلام، قم، پژوهشکده باقرالعلوم علیه‌السلام، ۱۳۹۶ش.