سیده نصرتبیگم امین
سیده نصرتبیگم امین، بانویی فقیه، مجتهد، مفسر، عالم و عارف شیعه.
حاجیه سیده نصرت بیگم امین، معروف به بانو امین، برجستهترین فقیه، الهیدان و عارف بزرگ مسلمان قرن بیستم، بانوی مجتهده در ایران بود. او اجازات متعددی از اجتهاد از جمله از آیات محمد کاظم حسینی شیرازی و آیت الله العظمی عارف دریافت کرد. بانو امین، نزد فقیهانی چون سید علی نجف آبادی شاگردی کرد. آیت الله مرعشی نجفی، علامه امینی و دیگرانی از او اجازه روایت دریافت کردهاند. بانو امین، در مسائل اجتماعی و فرهنگی نیز حضور فعال داشت؛ او با قانون منع حجاب حکومت پهلوی به مبارزه برخاست و مدارسی را تأسیس کرد.
زندگینامه
بانو سیده نصرتبیگم امین معروف به «بانو امین» و «بانوی ایرانی» در سال ۱۲۶۵ش در اصفهان متولد شد. پدرش از تجار معروف اصفهان و فردی مؤمن و متعهد بود.[۱] نسب او با سی واسطه به امام علی میرسد.[۲] او را با نامهای دیگری نیز معرفی کردهاند از جمله: بانو امین اصفهانی، علویه هاشمیه، بانوی اصفهانی، حاجیه خانم سیده نصرت بیگم، هاشمیه اصفهانی، علویه امینیه، نصرت اصفهانی، نصرت بیگم امین التجار، نصرت بیگم امین رها، بانوی ایرانی، بانوی هاشمیه، سیده نصرت بنت محمدعلی امین التجار اصفهانی، علویه امینیه بنت حاج سید محمدعلی امین التجار، بانوی مجتهده امین (رها)، حاجیه امین بانوی ایرانی
تحصیلات
در زمان کودکی سیده نصرتبیگم، کمتر خانوادهای حاضر میشد تا فرزندش را برای تحصیل به مکتبخانه بفرستد، اما مادر سیده نصرتبیگم، او را در چهارسالگی به مکتبخانه فرستاد.[۳] با وجود سختگیریهای معلم، او تا حدود یازده سالگی به تحصیل زبان عربی پرداخت.[۴]
ازدواج و زندگی مشترک
سیده نصرتبیگم در ۱۵ سالگی با پسرعموی خود، حاج میرزا معینالتجار، ازدواج کرد. در ۲۰ سالگی به دلیل علاقهٔ زیادی که به تحصیل علم داشت شروع به یادگیری فقه، اصول، تفسیر و علم حدیث کرد. در این راه، همسرش حامی و همراه او بود.[۵] بانو امین صاحب هشت فرزند شد که هفت تن آنها در زمان حیات او به مرگی زودرس از دنیا رفتند و فقط یک فرزند باقی ماند. او همواره این مصائب را ابتلا و آزمایش خداوند میدانست.[۶] تحمل سختیهای زندگی و بهویژه صبر بانو امین در مرگ فرزندان، برای اطرافیان او آموزنده بود و استاد بانو امین، از آمادگی وی برای ادامهٔ تحصیل و پژوهش، تنها چند روز پس از مرگ هر فرزند، شگفتزده میشد.[۷]
بانو امین به دلیل اینکه اوقات زندگی خود را به فراگیری درس و علم میگذراند، بیشتر در خانه بود و کمتر از خانه خارج میشد، ولی در ایّامی که لازم میدید باید دفاعی صورت بگیرد و کاری انجام شود، از منزل خارج میشد و به تدریس و راهنمایی بانوان میپرداخت. وی میگوید: «ای بانویی که با ادعای مسلمانی کشف حجاب نمودهای و با این وضعیت شرمآور علنی در معابر و خیابانها، خودآرایی مینمایی! آیا فکر نمیکنی که با این عمل، که نباید آن را عمل کوچکی بپنداری، چه لطمه بزرگی به شریعت میزنی؟ ای بانوی اروپایی منش! این گناه را کوچک مشمار و اگر واقعاً مسلمانی، این طریق مسلمانی نیست. اگر عقیده به تعلیمات اسلامی نداری، بیدینی خود را اعلام کن که عمل قبیح تو باعث جرأت دیگران نشود و اگر علاقهمند به شریعت نیستی، دشمنی چرا؟ پیامبر (ص) با صنف زن بد نکرده است. در زمانی که زنها در جامعه هیچ ارزشی نداشتند، برای زن حقوق قائل شده و زن را در تمام شئون اجتماعی، در ردیف مردها قرار داده است»[۸]
زمانی که صدیقه دولتآبادی با ایجاد «شرکت خواتین اصفهان»، به همراه جمعی از زنان همفکر خود به تبلیغ تفکر غیر دینی میپرداخت، بانو امین با سخنرانی در جلسات مذهبی زنان و تأسیس «کانون تبلیغات و تعلیمات دینی» و نگارش کتاب روش خوشبختی به شبهه افکنیهای صدیقه دولتآبادی و همفکرانش پاسخ میداد. سرانجام با استقبال زنان متدین اصفهان از سخنرانیها و مرکز تازه تأسیس امین و بالا گرفتن اعتراضات به عملکرد شرکت خواتین اصفهان، صدیقه دولتآبادی مجبور به تعطیلی روزنامه زبان زنان و ترک اصفهان شد. وی در مقابل ناسیونالیسم رضا شاه، خود را «بانوی ایرانی» لقب داد. بانو امین از چهل سالگی تا پایان عمر به تألیف کتاب، تدریس و پاسخگویی به پرسشهای دینی و تأسیس مؤسسات فرهنگی مشغول بود. تأسیس مدرسه علمیهای به نام مکتب فاطمه (س) که با بیش از ۶۰۰ تا ۱۰۰۰ شاگرد، در سال ۱۳۴۶ آغاز به کار کرد، از دیگر کارهای فرهنگی بانوامین است که در اوضاع بسیار سخت فرهنگی و سیاسی جامعه صورت گرفت و زمینه تحصیل زنان علاقهمند به آموختن معارف اسلامی را فراهم ساخت. تأسیس چند دبیرستان دخترانه و تربیت شاگردان، بخشی از فعالیتهای وی محسوب میشود.[۹]
فعالیتهای علمی و اجرایی
بانو امین از چهلسالگی تا پایان عمر به تألیف کتاب و تدریس دروس دینی اشتغال داشت. وی در کانون تبلیغات دینی بانوان اصفهان ضمن تدریس معارف و تفسیر قرآن، به پرسشهای دینی پاسخ میگفت و در جهت رشد علم و معنویت دختران و زنان اهتمام داشت. وی همچنین در سال ۱۳۴۴ش با سرمایهٔ خود مکتبی به نام فاطمه (علیها السلام) و نیز دبیرستان دخترانهای تأسیس کرد تا دخترانی که به واسطهٔ جو حاکم از نعمت تحصیل محروم شده بودند، علمآموزی کنند.[۱۰] وی پس از پشت سر نهادن مدارج علمی نزد استادانی چون ابوالقاسم زفرهای، حسین نظامالدین کچویی، سید ابوالقاسم دهکردی، میرزا علی شیرازی، سید علی نجفآبادی، از علما و مراجعی چون محمدکاظم شیرازی و عبدالکریم حائری، مؤسس حوزه علمیه قم، سید ابراهیم حسینی شیرازی اصطهبناتی، محمدرضا نجفی اصفهانی، مرتضی مظاهری نجفی اصفهانی اجازه اجتهاد دریافت کرد.[۱۱] از اجازات مشهور روایت و اجتهادی که اهل علم از بانو امین دریافت کردهاند میتوان به موارد زیر اشاره کرد:[۱۲]
- سید شهابالدین حسینی مرعشی نجفی
- سید عباس حسینی کاشانی (صاحب معجم اعلامالشیعه)
- سید محمدعلی قاضی طباطبایی
- سید محمدعلی روضاتی
- عبدالحسین امینی (صاحب کتاب الغدیر و شهداء الفضیلة)
- عبدالله سبیتی
- شیخ زهیر الحسون
- زینتالسادات همایونی
در قسمتی از اجازهنامه شیرازی در توصیف وی چنین آمده است: «دختر مرحوم حاج سید محمدعلی امینالتجّار اصفهانی که بانویی بزرگوار، شریف، اصیل، عالم و فرزانه، برگزیده زنان زمان و مایه شگفتی دورانش میباشد، از کسانی است که مدت مدیدی از عمرش و زمان درازی از زندگیش را صرف تحصیل علم نموده است.»
اساتید
وی از محضر اساتید زیر بهرهمند شد:
- آیتالله سید ابوالقاسم دهکردی، استاد فقه و اصول در اصفهان؛
- میرزا ابوالمعالی کلباسی، حاج شیخ محمدباقر مسجدشاهی و میرزا محمّدمحسن نجفی، اساتید علوم اسلامی؛
- شیخ زینالعابدین مازندرانی و حاج میرزا حسین نوری در نجف؛
- میرزا محمدحسن شیرازی، در سامرا؛[۱۳]
- میرزا علیاصغر شریف، استاد ادبیات و سطوح در اصفهان؛[۱۴]
- حاج شیخ ابوالقاسم زفرهای معروف به «حاج آخوند» در اصفهان؛
- حاج آقا حسین نظامالدین کچویی؛
- آیتالله میرسیدعلی نجفآبادی.[۱۵]
شاگردان
افراد زیر از جمله شاگردان بانو امین دانستهاند:
- زینت السادات علویه همایونی مشهور به بانو همایونی؛[۱۶]
- عفتالزمان امین (محدث، عالم، حکیم، فیلسوف)؛
- ربابه الهی؛
- بتول عسکری.
جایگاه علمی
بانو امین در چهلسالگی موفق شد تا از شیخ عبدالکریم حائری، شیخ محمدکاظم شیرازی و آیتالله سید ابراهیم حسینی شیرازی اصطهباناتی اجازهٔ اجتهاد بگیرد. همچنین از آیتالله محمدرضا نجفی اصفهانی و حجةالاسلام و المسلمین مظاهری نجفی اصفهانی اجازهٔ روایت دریافت کرد.[۱۷] از طرفی علامه امینی، حاجآقا رحیم ارباب، علامه طباطبایی، علامه جعفری، آیتالله مرعشی نجفی، شهید مطهری از ایران و بسیاری از علمای نجف و مناطق دیگر، عظمت علمی و معنوی او را ستودهاند. شهید مطهری هنگام دیدار او، چند پرسش فلسفی مطرح کرد و از پاسخهای سنجیدهٔ بانو امین چنان در شگفت شد که بعدها گفت «وقتی او شروع به پاسخگویی کرد، دیدم که من باید دست و پای خود را جمع کنم.»[۱۸]
شخصیتهای علمی و معنوی فراوانی دربارهٔ جایگاه و مقام علمی و معنوی بانو امین اظهار نظر کردهاند. محمد تقی جعفری در این موضوع گفته است: «نظر به مقامات عالیهٔ روحی که بانوی ایرانی در آن موفق شدهاند باید ایشان را از گروه نخبهای از دانشمندان بهشمار آورد که به اضافهٔ فرا گرفتن دانش به تولد جدید زندگی نایل میشوند.» و نیز گفته است: «با توجه به آثار علمی که از خانم امین در دسترس ما قرار گرفته، بهطور قطع میتوان ایشان را یکی از علمای برجستهٔ عالم تشیع معرفی نمود.[۱۹] سید محسن امین به نقل از سید شهاب الدین مرعشی نجفی دربارهٔ بانو امین گفته است: «وی یگانهٔ روزگار در آن زمان و حجت زنان عصرش بود.[۲۰]
شهیدمطهری در بیان ماجرای دیدار خود با بانو امین میگوید: «از بانو مجتهدهٔ امین سؤالی کردم و وقتی او شروع به پاسخگویی کرد، دیدم که من باید دست و پای خودم را جمع کنم. آیتالله خامنهای دربارهٔ نکوداشت و تجلیل از بانو امین میگوید: «تجلیل از بانوی بزرگوار اصفهانی [خانم امین] و ارائه شخصیت عرفانی و فقهی و فلسفی برجسته یک زن در کشور ما، کاری سودمند و در جهت احیای ارزشهای اسلامی در زنان به نظر میرسد.[۲۱]
آثار
- اربعین الهاشمیه؛
- جامع الشتات؛
- معاد یا آخرین سیر بشر؛
- النفحات الرحمانیه فی الواردات القلبیه؛
- اخلاق (ترجمه کتاب ابنمسکویه)؛
- مخزن العرفان در تفسیر قرآن (تفسیر قرآن در ۱۵ جلد)؛
- روش خوشبختی و توصیه به خواهران ایمانی؛
- مخزن اللئالی در مناقب مولی الموالی امیرالمؤمنین علی (ع)؛
- سیر و سلوک در روش اولیاء و طریق سیر سعداء.[۲۲]
- الاربعین الهاشمیة فی شرح جملة من الاحادیث الواردة فی العلومالدینیة (این کتاب به زبان عربی نوشته شده و ترجمهٔ فارسی آن به قلم بانو زینتالسادات همایونی منتشر شده است)
- حاشیة الاسفارالاربعة
- حاشیة المکاسب
- حاشیه خوشبختی
- حاشیة فرائد الاصول
تفسیر مخزن العرفان
مهمترین اثر بانو امین «مخزن العرفان در تفسیر قرآن» است. وی این اثر را به آیتالله شهید دستغیب تقدیم کرده است. این تفسیر در ۱۵ جلد و حاوی مطالب عرفانی، آموزههای اخلاقی و حقایق قرآنی است. تفسیر بهصورت ترتیبی از سورهٔ فاتحه آغاز و با سورهٔ ناس به پایان میرسد. این کتاب، اولین تفسیر کامل قرآن است که توسط یک بانو نوشته شده است.[۲۳]
درگذشت
بانو مجتهده امین در سال ۱۳۶۲ش در سن ۹۷ سالگی درگذشت و در شهر اصفهان به خاک سپرده شد.[۲۴]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ عقیقی بخشایشی، طبقات مفسران شیعه، 1387ش، ص989.
- ↑ چراغی، «بانو نصرتبیگم امین»، 1383ش، ص87.
- ↑ ریاحی، محمدحسین، «گذری بر حیات پربار بانوی مجتهده حجة الاسلام و المسلمین سیده نصرت امین»، 1376ش، ص83.
- ↑ «خاطرات حجت الاسلام بانو امین در مراحل تحصیل و مراتب علمی، یادنامه بانو مجتهده امین»، 1371ش، ص13.
- ↑ عقیقی بخشایشی، طبقات مفسران شیعه، 1387ش، ص990.
- ↑ «بانوان عالمه مسلمان در قرن چهاردهم و پانزدهم هجری»، معاونت پژوهش مرکز حوزههای علمیه خواهران، تاریخ درج مطلب: 3 مرداد 1385ش.
- ↑ اخوان مقدم، «اولین مفسر بانوی شیعه»، خبرگزاری بینالمللی قرآن: ایکنا.
- ↑ ((از زندگی بانو امین چه میدانید؟))، جی پلاس، 2 تیر 1399ش
- ↑ «بانوی مجتهده امین»، در دانشنامه اسلامی
- ↑ «بانوان عالمه مسلمان در قرن چهاردهم و پانزدهم هجری»، معاونت پژوهش مرکز حوزههای علمیه خواهران، تاریخ درج مطلب: 3 مرداد 1385ش.
- ↑ بید هندی، «بانوی نمونه: جلوههایی از حیات بانوی مجتهده امین اصفهانی»، 1382ش
- ↑ همایونی، «زندگانی بانوی ایرانی: بانوی مجتهده نصرالسادات امین»، 1383ش
- ↑ باقری، بانوی نمونه؛ جلوههایی از حیات بانوی مجتهده امین اصفهانی، 1377ش، ص30.
- ↑ طیبی، زندگانی بانوی ایرانی، 1380ش، ص35.
- ↑ باقری، بانوی نمونه؛ جلوههایی از حیات بانوی مجتهده امین اصفهانی، 1377ش، ص30.
- ↑ «زینب علویه همایونی»، راسخون، تاریخ درج مطلب: 21 فروردین1390ش.
- ↑ عقیقی بخشایشی، طبقات مفسران شیعه، 1387ش، ص990.
- ↑ «برشی از زندگی بانوی ایرانی»، روزنامه خراسان، 1393ش، ص6.
- ↑ اسلامیت، «بانو امین و تفسیر مخزن العرفان»، 1389ش
- ↑ امین، «أعیان الشیعه»، 1403ق
- ↑ نصرتبیگم، «بانوی ایرانی، اخلاق و راه سعادت»، 1397ش
- ↑ داوودی فرد، «نگاهی به زندگی و آثار مرحوم بانو امین»، 1376ش.
- ↑ عقیقی بخشایشی، طبقات مفسران شیعه، 1387ش، ص991.
- ↑ سیدنژاد، «سالروز درگذشت بانو نصرت امین رحمة الله»، 1381ش.
منابع
- «Lady_Amin»، در ویکیپدیای انگلیسی، بازدید ۲۶ بهمن۱۴۰۱ش
- «آثار بانو امین»، در سایت بانوی ایرانی، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش
- «از زندگی بانو امین چه میدانید؟»، جی پلاس، ۲ تیر ۱۳۹۹ش
- «بانو امین»، در ویکیپدیا، بازدید ۲۶ بهمن۱۴۰۱ش
- «بانو امین»، مؤسسه آموزش عالی امین
- «بانو مجتهده امین که بود؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، ۲۳ خرداد ۱۳۹۹ش
- «بانو مجتهده امین»، در دانشنامه اسلامی، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش
- «بانوان عالمه مسلمان در قرن چهاردهم و پانزدهم هجری»، معاونت پژوهش مرکز حوزههای علمیه خواهران، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۳۸۵ش.
- «برشی از زندگی بانوی ایرانی»، روزنامه خراسان، شنبه ۲۴ خرداد ۱۳۹۳ش.
- «راز عرفانی شدن بانو امین»، خبرگذاری مهر، ۲۶ خرداد ۱۳۹۹ش
- «زینب علویه همایونی»، راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۳۹۰ش.
- «سیده نصرت امین»، در ویکی شیعه، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش
- اخوان مقدم، زهره، «اولین مفسر بانوی شیعه»، خبرگزاری بینالمللی قرآن: ایکنا، تاریخ انتشار: ۲۳ خرداد ۱۳۹۴ش.
- امین، نصرتبیگم، «اخلاق و راه سعادت»، ناشر: گلبهار، ۱۳۸۴ش
- باقری بیدهندی، ناصر، بانوی نمونه؛ جلوههایی از حیات بانوی مجتهده امین اصفهانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- باقریبیدهندی، ناصر، «بانوی نمونه: جلوههایی از حیات بانوی مجتهده امین اصفهانی (قدس سره)»، نشر: مؤسسه بوستان کتاب، قم، ۱۳۸۲ش
- ثقفیان، اکبر، اوجبی، علی، اسلامیت، مرضیه، «بانو امین و تفسیر مخزن العرفان»، ناشر: مؤسسه خانه کتاب و ادبیات ایران، ۱۳۸۹ش
- چراغی، طیبه، «بانو نصرت بیگم امین»، بانوان شیعه، شماره ۱، ۱۳۸۳ش.
- خاطرات حجةالاسلام بانو امین در مراحل تحصیل و مراتب علمی، یادنامه بانو مجتهده امین، ناشر امور فرهنگی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان، ۱۳۷۱ش.
- داوودی فرد، پروین، «نگاهی به زندگی و آثار مرحوم بانو امین»، پیام زن، شمارهٔ ۶۳، خرداد ۱۳۷۶ش.
- ریاحی، محمدحسین، «گذری بر حیات پربار بانوی مجتهده حجةالاسلام و المسلمین سیده نصرت امین»، فرهنگ اصفهان، شمارهٔ ۵ و۶، بهار و تابستان ۱۳۷۶ش.
- سیدنژاد، میرصادق، «سالروز درگذشت بانو نصرت امین رحمة الله»، مجله گلبرگ، شمارهٔ ۳۰، خرداد ۱۳۸۱ش.
- طیبی، ناهید، زندگانی بانوی ایرانی، قم، نشر سابقون، ۱۳۸۰ش.
- عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، طبقات مفسران شیعه، قم، نوید اسلام، ۱۳۸۷ش.
- همایونی، علویه، «زندگانی بانوی ایرانی: بانوی مجتهده نصرتالسادات امین»، ناشر: گلبهار، ۱۳۸۳ش