سیده نصرت‌بیگم امین

سیده نصرت‌بیگم امین، بانویی فقیه، مجتهد، مفسر، عالم و عارف شیعه.

بانو سیده نصرت‌بیگم امین، معروف به بانو امین و بانوی ایرانی، فقیه، مجتهده، مفسر و عارف برجستهٔ شیعه در سال ۱۲۶۵ش در اصفهان متولد شد. او باوجود ازدواج و تربیت فرزندان، در چهل‌سالگی به درجهٔ اجتهاد رسید و نخستین تفسیر کامل قرآن به قلم یک بانو را با عنوان مخزن العرفان در ۱۵ جلد نگاشت. بانو امین در برابر سیاست کشف حجاب رضاشاه با راهبرد فرهنگی مقاومت کرد و با تأسیس مکتب فاطمه و دبیرستان دخترانه، زمینهٔ تحصیل زنان را فراهم ساخت. او در سال ۱۳۶۲ش در ۹۷ سالگی درگذشت و در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.

تولد و خانواده

بانو سیده نصرت‌بیگم امین در سال ۱۲۶۵ شمسی در اصفهان متولد شد. پدرش از تجار اصفهان و فردی مؤمن و متعهد و مادرش بانویی شریف، متعبد و خیرخواه بود. نسب او با سی واسطه به امام علی می‌رسد. او را با نام‌های متعددی نیز معرفی کرده‌اند، ازجمله: بانو امین اصفهانی، علویه هاشمیه، نصرت‌بیگم امین‌التجار و بانوی ایرانی.

تحصیلات

مادر نصرت بیگم، در زمانی که کمتر خانواده‌ای حاضر می‌شد دخترش را برای تحصیل به مکتب‌خانه بفرستد، او را در چهارسالگی به مکتب‌خانه فرستاد. باوجود سخت‌گیری‌های معلم، او تا حدود یازده‌سالگی به تحصیل زبان عربی پرداخت.

ازدواج

سیده نصرت‌بیگم در ۱۵ سالگی با پسرعموی خود، حاج میرزا معین‌التجار، ازدواج کرد. در ۲۰ سالگی و به‌دلیل علاقهٔ زیادی که به تحصیل علم داشت، شروع به یادگیری فقه، اصول، تفسیر و علم حدیث کرد. در این راه، همسرش حامی و همراه او بود.

بانو امین صاحب هشت فرزند شد که هفت تن از آنان در زمان حیات او به مرگی زودرس از دنیا رفتند و فقط یک فرزند باقی ماند. او همواره این مصائب را ابتلا و آزمایش خداوند می‌دانست. تحمل سختی‌های زندگی و صبر بانو امین در مرگ فرزندان، برای اطرافیانش آموزنده بود؛ چنان‌که استادش از آمادگی وی برای ادامهٔ تحصیل و پژوهش، تنها چند روز پس‌از مرگ هر فرزند، شگفت‌زده می‌شد.

بانو امین بیشتر وقت خود را در خانه به فراگیری علم می‌گذراند و کمتر از خانه خارج می‌شد؛ اما در ایامی که لازم می‌دید باید از حریم دین دفاع شود، از منزل خارج شده و به تدریس و راهنمایی بانوان می‌پرداخت. او باور داشت که کشف حجاب، لطمه‌ای بزرگ به شریعت اسلام وارد می‌کند و آن را نشانهٔ بی‌اعتنایی به تعالیم دینی می‌دانست. او معتقد بود پیامبر اسلام در زمانی که زنان در جامعه هیچ ارزشی نداشتند، برای آنان حقوق قائل شد و زن را در تمام شئون اجتماعی در ردیف مردان قرار داد.

فعالیت‌های علمی و اجرایی

بانو امین از چهل‌سالگی تا پایان عمر به تألیف کتاب و تدریس دروس دینی اشتغال داشت. او در کانون تبلیغات دینی بانوان اصفهان، ضمن تدریس معارف و تفسیر قرآن، به پرسش‌های دینی پاسخ می‌گفت و در جهت رشد علم و معنویت دختران و زنان اهتمام داشت. او در سال ۱۳۴۴ شمسی با سرمایهٔ خود مکتبی به نام مکتب فاطمه و نیز دبیرستانی دخترانه تأسیس کرد تا دخترانی که به واسطهٔ جو حاکم از نعمت تحصیل محروم شده بودند، علم‌آموزی کنند. این مدرسهٔ علمیه با بیش از ۶۰۰ تا ۱۰۰۰ شاگرد، در سال ۱۳۴۶ش آغاز به کار کرد و زمینهٔ تحصیل زنان علاقه‌مند به آموختن معارف اسلامی را فراهم ساخت.

فعالیت‌های سیاسی

بانو امین در برابر سیاست کشف حجاب رضاشاه، ضمن پایداری بر حجاب و خودداری از حضور در مجالس دولتی، خانه‌نشینی اختیار کرد و با تأسیس کانون تبلیغات و تعلیمات دینی بانوان اصفهان و نگارش آثاری چون روش خوشبختی، به روشنگری و پاسخ به شبهه‌های مخالفان حجاب پرداخت. در همین دوره، صدیقه دولت‌آبادی با ایجاد شرکت خواتین اصفهان و انتشار روزنامهٔ زبان زنان، به تبلیغ تفکرات غیردینی و نقد حجاب می‌پرداخت. بانو امین در پاسخ، با سخنرانی در جلسات مذهبی زنان و راه‌اندازی کانون تبلیغات دینی، به شبهه‌افکنی‌های او پاسخ می‌داد؛ سرانجام با استقبال گستردهٔ زنان متدین اصفهان از سخنرانی‌های بانو امین و بالا گرفتن اعتراضات، صدیقه دولت‌آبادی مجبور به تعطیلی روزنامهٔ زبان زنان و ترک اصفهان شد. او همچنین با انتخاب نام مستعار بانوی ایرانی برای امضای کتاب‌هایش، در برابر ناسیونالیسم افراطی رضاشاه که زن محجبه را نماد ارتجاع معرفی می‌کرد، موضع گرفت و کوشید الگویی صحیح از زن مسلمان و با هویت ایرانی ارائه دهد. بانو امین با این نام، نشان داد که حجاب و دینداری نه‌تنها با ایرانی‌بودن در تضاد نیست، بلکه جوهرهٔ هویت اصیل زن ایرانی است؛ رویکردی که او را به نماد مقاومت فرهنگی در برابر سیاست‌های تحمیلی حکومت پهلوی تبدیل کرد.

اساتید

بانو امین از محضر اساتید برجسته‌ای بهره‌مند شد، ازجمله:

• آیت‌الله سید ابوالقاسم دهکردی، استاد فقه و اصول در اصفهان؛
• میرزا ابوالمعالی کلباسی، حاج شیخ محمدباقر مسجدشاهی و میرزا محمدمحسن نجفی، اساتید علوم اسلامی؛
• شیخ زین‌العابدین مازندرانی و حاج میرزا حسین نوری در نجف؛
• میرزا محمدحسن شیرازی در سامرا؛
• میرزا علی‌اصغر شریف، استاد ادبیات و سطوح در اصفهان؛
• حاج شیخ ابوالقاسم زفره‌ای معروف به حاج آخوند در اصفهان؛
• حاج آقا حسین نظام‌الدین کچویی؛
• آیت‌الله میرسیدعلی نجف‌آبادی.

آثار

بانو امین آثار متعددی در زمینهٔ تفسیر، حدیث، اخلاق و عرفان از خود برجای گذاشت که عبارتند از:

• اربعین الهاشمیه (به زبان عربی، ترجمهٔ فارسی آن به قلم بانو زینت‌السادات همایونی منتشر شده است)؛
• جامع الشتات؛
• معاد یا آخرین سیر بشر؛
• النفحات الرحمانیه فی الواردات القلبیه؛
• اخلاق (ترجمهٔ کتاب ابن‌مسکویه)؛
• مخزن العرفان در تفسیر قرآن (تفسیر قرآن در ۱۵ جلد)؛
• روش خوشبختی و توصیه به خواهران ایمانی؛
• مخزن‌اللئالی در مناقب مولی الموالی امیرالمؤمنین علی؛
• سیر و سلوک در روش اولیاء و طریق سیر سعداء؛
• حاشیه الاسفار الاربعة؛
• حاشیه المکاسب؛
• حاشیه فرائد الاصول.

مهم‌ترین اثر بانو امین، مخزن العرفان در تفسیر قرآن است که آن را به آیت‌الله شهید دستغیب تقدیم کرده است. این تفسیر در ۱۵ جلد و حاوی مطالب عرفانی، آموزه‌های اخلاقی و حقایق قرآنی است. تفسیر به‌صورت ترتیبی از سورهٔ فاتحه آغاز و با سورهٔ ناس به پایان می‌رسد. این کتاب، اولین تفسیر کامل قرآن است که توسط یک بانو نوشته شده است.

شاگردان

زینت‌السادات همایونی، عفت‌الزمان امین، ربابه الهی و بتول عسکری ازجمله شاگردان بانو امین شناخته شده‌اند.

جایگاه علمی

بانو امین در چهل‌سالگی موفق شد از شیخ عبدالکریم حائری، شیخ محمدکاظم شیرازی و آیت‌الله سید ابراهیم حسینی شیرازی اصطهباناتی اجازهٔ اجتهاد بگیرد. همچنین از آیت‌الله محمدرضا نجفی اصفهانی و حجةالاسلام و المسلمین مظاهری نجفی اصفهانی اجازهٔ روایت دریافت کرد. همچنین بسیاری از عالمان نامدار و برجسته، که شماری از آنان از مراجع بزرگ تقلید جهان تشیع به‌شمار می‌روند، از بانو امین اجازهٔ روایت دریافت کرده‌اند؛ از جمله: سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی، علامه سید عباس حسینی کاشانی، شهید سید محمدعلی قاضی طباطبایی، سید محمدعلی روحانی، علامه شیخ عبدالحسین امینی، شیخ عبدالله السبیتی و بانو زینت‌السادات همایونی.

بزرگان بسیاری عظمت علمی و معنوی او را ستوده‌اند. علامه امینی، حاج‌آقا رحیم ارباب، علامه طباطبایی، علامه جعفری، آیت‌الله مرعشی نجفی و شهید مطهری ازجملهٔ این افراد هستند. شهید مطهری هنگام دیدار او، چند پرسش فلسفی مطرح کرد و از پاسخ‌های سنجیدهٔ بانو امین چنان در شگفت شد که بعدها گفت: «وقتی او شروع به پاسخ‌گویی کرد، دیدم که من باید دست و پای خود را جمع کنم.»

محمدتقی جعفری دربارهٔ او گفته است: نظر به مقامات عالیهٔ روحی که بانوی ایرانی در آن موفق شده‌اند، باید وی را از گروه نخبه‌ای از دانشمندان به‌شمار آورد که به‌اضافهٔ فراگرفتن دانش، به تولد جدید زندگی نایل می‌شود.» و نیز: «با توجه به آثار علمی که از خانم امین در دسترس ما قرار گرفته، به‌طور قطع می‌توان او را یکی از علمای برجستهٔ عالم تشیع معرفی کرد.

آیت‌الله سید علی خامنه‌ای نیز دربارهٔ نکوداشت بانو امین می‌گوید: «تجلیل از بانوی بزرگوار اصفهانی [خانم امین] و ارائهٔ شخصیت عرفانی و فقهی و فلسفی برجستهٔ یک زن در کشور ما، کاری سودمند و در جهت احیای ارزش‌های اسلامی در زنان به نظر می‌رسد.»

ویژگی‌های اخلاقی

با توجه به خاطراتی که شاگردان بانو امین از وی تعریف کرده‌اند: بانو امین به دنیا و مظاهر آن بی‌اعتنا بود و زندگی طبیعی و متعادلی داشت که نه به افراط می‌گرایید و نه به تفریط. هدف او مادیات نبود و انسش با خدا بود؛ به‌گونه‌ای که همه چیز غیر از خدا در نظر او فرع و حاشیه محسوب می‌شد. او بسیار منظم بود و ساعت نماز و خوابش نظم مشخصی داشت. به شاگردانش توصیه می‌کرد که هر روز با خود معاهده کنند، در طول روز مراقبه داشته باشند، در پایان روز به محاسبه اعمال خود بپردازند و اگر خلافی از آنان سر زد، معاتبه و خودسرزنشی کنند.

در کنار تحصیل علم، بر شوهرداری و تربیت فرزند نیز بسیار تأکید داشت و می‌گفت باید به‌گونه‌ای باشید که همسرتان دوست دارد، تا بیشتر در کنار شما بماند تا بیرون از خانه؛ زیرا اگر شوهر و فرزندان را خوب نگه دارید، برای قیامت ساخته می‌شوید و پرورش تنها برای دنیا نیست. خود او نیز در این راه از بسیاری چیزها صرف‌نظر می‌کرد تا به شوهرش کاملاً رسیدگی کند و در مواقع امکان، با کمک گرفتن از دیگران در کارها، مسئولیت‌هایش را زمین نگذارد و به درس نیز برسد.

بانو زینت‌السادات قلمکاریان، از شاگردان بانو امین، که بیش از پنجاه سال پیش در جلسات تفسیر او شرکت می‌کرد، در توصیف بانو امین چنین بیان کرده است: باوجود این‌که او از لحاظ اجتماعی موقعیت بالایی داشت و فرزند یکی از ثروتمندترین تجار زمان بود، زندگی مجللی نداشت؛ خانه‌شان پس‌از سال‌ها بدون تغییر مانده بود و حتی یک گلدان تزئینی در منزل وی وجود نداشت. باوجود تمکن مالی، به ظواهر بی‌توجه بود؛ تواضعش چنان زبانزد شده بود که در کتاب‌های خود نامی از خود نمی‌آورد و عنوان ذریه‌ای از ذراری بتول را برای خود برگزیده بود. وی همچنین در توصیف استاد خود این‌گونه می‌گوید: برخورد بانو امین با کسانی که ظاهر مناسب نداشتند، سرشار از دلسوزی و محبت بود؛ او هرگز به تندی نمی‌گرایید و می‌کوشید با همین محبت و ارتباط مادرانه، فطرت پاک آنان را بیدار سازد.

درگذشت

بانو مجتهده امین در سال ۱۳۶۲ش بر اثر کهولت سن در ۹۷ سالگی در اصفهان درگذشت و پیکرش در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد. شماری از شاعران معاصر، ازجمله سپیده کاشانی و سید عباس حسامی، در رثای او اشعاری نغز و دلاویز سروده‌اند. شعر سپیده کاشانی دربارهٔ بانو امین:

خسوف هجر، رخ ماه ما گرفت

بانگ رحیل، خاک وطن را فرا گرفت

اسلام شد به ماتم و رنگ عزا گرفت

ماهی که نور معرفتش رشک مهر بود

دامن‌کشان به کنگرهٔ عرش جا گرفت

آیات را نماز بخوانیم دوستان

زیرا خسوف هجر، رخ ماه ما گرفت

رخشنده اخترش بشد از کهکشان علم

در عرش، جا به بارگه انبیاء گرفت

می‌رفت و داغ لاله فراوان به سینه داشت

زین خاکدان که مرتبهٔ نینوا گرفت

گلچین ز شاخه چید، بسی گل در این دیار

فقدان این گل از چه چمن را فرا گرفت

فخر زنان، آمینه ما درس عاشقی

از مکتب امین خدا، مصطفی گرفت

آن مرجع فضیلت و تقوا به راه علم

در راهوار عشق مدد از خدا گرفت

بانوی بانوان جهان شد شفیع او

گر در کنار کوثر میعاد جا گرفت

جاوید خانه باد مبارک بر او که خاک

از آن گل معطر عصمت، صفا گرفت

منابع

* اخوان مقدم، زهره، «اولین مفسر بانوی شیعه»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا، تاریخ انتشار: ۲۳ خرداد ۱۳۹۴ش.

• «از زندگی بانو امین چه می‌دانید؟ چه شد که وی به خود لقب بانوی ایرانی داد؟ توصیف بزرگان از بانو امین»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران، تاریخ درج مطلب: ۲ تیر ۱۳۹۹ش.
• باقری بیدهندی، ناصر، بانوی نمونه؛ جلوه‌هایی از حیات بانوی مجتهده امین اصفهانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۷ش.
• «بانو امین اولین زن مجتهد»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۷ش.
• «بانوان عالمه مسلمان در قرن چهاردهم و پانزدهم هجری»، وب‌سایت معاونت پژوهش مرکز حوزه‌های علمیه خواهران، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۳۸۵ش.
• «برشی از زندگی بانوی ایرانی»، روزنامه خراسان، شنبه ۲۴ خرداد ۱۳۹۳ش.
• چراغی، طیبه، «بانو نصرت بیگم امین»، بانوان شیعه، شماره ۱، ۱۳۸۳ش.
• خاطرات حجةالاسلام بانو امین در مراحل تحصیل و مراتب علمی، یادنامه بانو مجتهده امین، ناشر امور فرهنگی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان، ۱۳۷۱ش.
• «خاطرات و حکایت‌هایی آموزنده از زندگی بانو مجتهده امین»، وب‌سایت هدات، تاریخ بازدید: ۱۴ مهر ۱۴۰۵ش.
• داوودی‌فرد، پروین، «نگاهی به زندگی و آثار مرحوم بانو امین»، پیام زن، شمارهٔ ۶۳، خرداد ۱۳۷۶ش.
• رحمت‌آبادی، اعظم، «روش بانو امین و استاد همایونی در برابر موج تجددخواهی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۴۰۱ش.
• ریاحی، محمدحسین، «گذری بر حیات پربار بانوی مجتهده حجةالاسلام و المسلمین سیده نصرت امین»، فرهنگ اصفهان، شمارهٔ ۵ و۶، بهار و تابستان ۱۳۷۶ش.
• «زینب علویه همایونی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۳۹۰ش.
• «سروده مرحوم سپیده کاشانی به مناسبت درگذشت بانو نصرت امین»، وبلاگ کانون فرهنگی مجتهده بانو امین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۸۷ش.
• «شاگردان و اجازه گرفتگان از خانم امین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ خرداد ۱۴۰۰ش.
• طیبی، ناهید، زندگانی بانوی ایرانی، قم، سابقون، ۱۳۸۰ش.
• عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، طبقات مفسران شیعه، قم، نوید اسلام، ۱۳۸۷ش.
• منیری، سید هاشم، «اولین بانوی مجتهده ایرانی»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۲ش.
• هاشمی، بتول سادات و هاشمی، سید جواد، «بانو امین باز نمای الگوی فرهنگ فاطمی درتحول علم آموزی زنان معاصر با تکیه بر بعد علمی حضرت زهرا»، همایش بین‌المللی حکمرانی اخلاق و معنویت، دوره برگزاری ۲، ۱۴۰۰ش.