حجاب در دیدگاه نصر حامد ابوزید؛ دیدگاه نصر حامد ابوزید در مورد پوشش زنان مسلمان.
 نصر حامد ابوزید | |
پادکست مقاله | 🡇
|
نصر حامد ابوزید (۱۹۴۳–۲۰۱۰م) قرآنپژوه و نواندیش مسلمان مصری، عقیده دارد حکم قرآن در مورد پوشش زنان مسلمان ثابت و دائمی نیست و وابسته به شرایط فرهنگی و تاریخی دوران نزول وحی است.
معرفی
نصر حامد ابوزید، استاد زبان و ادبیات عرب، قرآنپژوه و متفکر مسلمان در کشور مصر متولد شد. وی مدارک لیسانس، فوق لیسانس و دکترای خود را در رشته زبان و ادبیات عرب از دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه قاهره دریافت کرد و به تدریس و تحقیق در همین دانشکده و دانشگاههای آمریکایی قاهره، اوزاکای ژاپن، خارطوم و پنسیلوانیای آمریکا پرداخت.[۱]
مفهوم حجاب از دیدگاه ابوزید
نصر حامد ابوزید حجاب را با دو مفهوم «خانهنشینی و عدم اختلاط زنان و مردان نامحرم» و «پوشش زنان مسلمان در برابر نامحرم» مورد بررسی قرار داده است.[۲] بهعقیدهٔ او، دیدگاه فقهای مسلمان در مورد مفهوم واژهٔ عورت (به بخشی از بدن که انسان از نمایانشدن آن شرم دارد، عورت گفته میشود). موجب فتواهای گوناگون پیرامون حدود و کیفیت حجاب زنان مسلمان شده است. برخی از فقها عقیده دارند تمام بدن زن عورت است؛ بنابراین باید کاملاً پوشانده شود و حتی لازم است از حضور اجتماعی زنان جلوگیری شود؛ اما اغلب فقهای مسلمان چنین اعتقادی ندارند و حضور اجتماعی زنان همراه با پوششی که تمام بدن غیر از صورت و دستها را بپوشاند، جایز میدانند. از سوی دیگر، برخی عورت را به شرمگاه معنی میکنند و فقط پوشاندن اعضای جنسی را واجب میدانند.[۳] ابوزید خانهنشینی زنان و استفاده از نوع پوششی که حتی صورت و دستها نمایان نباشد را به محبوس کردن زنان تشبیه میکند و با آن مخالف است.[۴] او بهطورکلی، حجاب زنان مسلمان را از عوامل ایجاد چهرهٔ منفی و دروغین برای اسلام در کشورهای غربی قلمداد میکند.[۵]
تاریخمندی حکم پوشش زنان در برابر نامحرم
ابوزید در بررسی آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب پیرامون حکم استفاده از جلباب (پیراهن، ردا، یا لباسی سرتاسری است که روی لباسهای دیگر پوشیده میشود) با استناد به روایات شأن نزول بخشی از آیه، علت حکم را ایجاد تمایز بین زنان مسلمان آزاد از کنیزان مسلمان میداند و عقیده دارد این حکم مختص شرایط فرهنگی و تاریخی زمان نزول قرآن است و با توجه به منسوخشدن کنیزداری و بردهداری در عصر حاضر، علت تشریع حکم نیز برطرف شده است و دیگر ضرورتی ندارد زنان مسلمان ملزم به رعایت ضوابط خاصی در پوشش باشند؛ اما در عین حال اگر کسی اصرار بر رعایت این حکم دارد، حدود این پوشش باید مطابق حکم قرآن باشد که با دیدگاه برخی فقها در مورد خانهنشینی زنان یا پوشش تمام بدن که شامل صورت و دستها نیز میشود، متفاوت است. وی عقیده دارد مفهوم حجاب وابسته به ساختار فرهنگی هر جامعه است و اگر ما آیات قرآن پیرامون این موضوع را فارغ از شرایط فرهنگی زمان نزول قرآن بررسی کنیم، مشخص میشود که ضرورت پوشش محدود به اعضای جنسی بدن زن و مرد است.[۶]
علت اهمیت حجاب در دوران معاصر
ابوزید حجاب و پوشش را موضوعی محوری و قابل توجه در جهان اسلام قلمداد نمیکند و عقیده دارد، تبدیل شدن حجاب به مسئلهای مهم در عصر حاضر، تحت تأثیر قدرت گرفتن جریانهای سیاسی مسلمان، بهویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و همچنین واکنش مسلمانان جهان به رویدادهایی همچون، جنگ داخلی کشور بوسنی و تعرض وحشیانه به زنان مسلمان و جلوگیری از تحصیل دانشآموزان محجبه در کشور فرانسه است. به عقیدهٔ وی، پس از این وقایع، مسلمانان دنیا درصدد برآمدند تا با تمسک به حجاب بهعنوان یکی از نمادهای ظاهری دین اسلام هویت دینی خود را مقابل اقدامات ضداسلامی تقویت کنند.[۷]
دیدگاه اندیشمندان دربارهٔ اندیشه ابوزید
ابوزید در بررسی موضوع حجاب زنان مسلمان بین دیدگاه برخی فقها پیرامون ضرورت خانهنشینی زنان و دیدگاه عموم فقها مبنی بر جواز حضور اجتماعی زنان با رعایت ضوابط پوشش شرعی تفکیک قائل نشده است.[۸] از لحاظ فقه اسلام، هیچ اختلاف و تردیدی درمورد وجوب پوشاندن تمام بدن غیر از صورت و دستها وجود ندارد؛ ولی لزوم پوشش صورت و دستها فقط فتوای برخی از فقها است و فتوای اغلب فقهای شیعه وجوب پوشش همهٔ بدن غیر از صورت و دو دست تا مچ است.[۹] دیدگاه ابوزید پیرامون اینکه بخشی از آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب؛ «ذَلِکَ أَدْنَی أَنْ یُعْرَفْنَ فَلَا یُؤْذَیْنَ»، علت حکم پوشش زنان مسلمان است، پشتوانهٔ قرآنی ندارد. این بخش از آیه، فقط یکی از فلسفههای حکم پوشش را بیان میکند و تنها نشاندهندهٔ علت ضرورت رعایت ضوابط پوشش نیست. روایات شأن نزولی که مورد استناد وی قرار گرفتهاند نیز از نظر برخی اندیشمندان، ضعیف و فاقد اهمیت هستند.
علاوهبر این، برخی از مفسران و اندیشمندان مسلمان،[۱۰] عقیده دارند در زمان رسول خدا، کنیزان مسلمان نیز ملزم به رعایت قواعد پوشش اسلامی بودند و عبارت «نِسَاءِ الْمُؤْمِنِین» در آیه عام است و همهٔ زنان مسلمان آزاد و کنیز را شامل میشود و دلیل قرآنی و روایی موثّق خلاف این دیدگاه وجود ندارد. هنگامی که حفظ حجاب و رعایت ضوابط پوشش برای کنیزان مسلمان نیز واجب بود، نمیتوان تنها علت حکم استفاده از جلباب را ایجاد تمایز میان زنان مسلمان آزاد و کنیز دانست که با برطرف شدن آن، حکم نیز منتفی شود.[۱۱] از سوی دیگر، با استناد به متن کتاب مقدس یهودیان و مسیحیان،[۱۲] پوشش زنان در برابر نامحرم حکمی است که در ادیان پیش از اسلام نیز وجود داشت و دلیلی برای وابسته بودن این حکم به شرایط فرهنگی خاصی در این متون دیده نمیشود.[۱۳]
پانویس
- ↑ حقانی، «نظریه تأویل و اصلاحگری دینی: بررسی دیدگاه نصر حامد ابوزید در تأویل و آثار آن»، 1396ش، ص50.
- ↑ ابوزید، دایرههای ترس، 1397ش، ص72-112.
- ↑ ابوزید، دایرههای ترس، 1397ش، ص108؛ 202-208.
- ↑ ابوزید، دایرههای ترس، 1397ش، ص111.
- ↑ ابوزید، چنین گفت ابنعربی، 1394ش، ص41.
- ↑ ابوزید، دایرههای ترس، 1397ش، ص109-110.
- ↑ ابوزید، دایرههای ترس، 1397ش، ص201-202.
- ↑ فتاحیزاده، «تأثیر پایههای فکری ابوزید در نگرش او به مسائل زنان»، 1389ش، ص99-100.
- ↑ مطهری، مسئله حجاب، 1398ش، ص181؛ زارع و بهدار، «واکاوی مبانی و آراء فقهای امامیه دربارهٔ حدود پوشش زنان»، 1398ش، ص108.
- ↑ ابوحیان، البحر المحیط فی التفسیر، 1422ق، ج7، ص240-241.
- ↑ بهرامی، «قرائتهای نو از آیات حجاب»، 1386ش، ص59-60.
- ↑ برای نمونه: «و ربقاه چشمان خود را گشود و اسحاق را دید و از شتر به زیر آمد و به غلام گفت: این شخصی که از برای استقبال ما در صحرا میآید کیست؟ غلام گفت: که آقای من است پس روبند گذاشت و خود را مستور نمود.» تورات، سفر پیدایش، باب24، آیهٔ 64-66؛ انجیل در موارد فراوان، بر وجوب پوشش تأکید و پیروانش را به عفاف دعوت کرده است: «همچنین زنان پیر در سیرت متقی باشند و نه غیبتگو و نه بنده شراب زیاده، بلکه معلمات تعلیم نیکو، تا زنان جوان را خِرَد بیاموزند که شوهردوست و فرزنددوست باشند و خرداندیش و عفیفه و خانهنشین و نیکو و مطیع شوهران خود که مبادا کلام خدا متهم شود.» انجیل متی، رسالهٔ پولس، باب دوم، آیهٔ 1 ـ 6.
- ↑ بهرامی، «قرائتهای نو از آیات حجاب»، 1386ش، ص47؛ کاظمپور ساریدرق و همکاران، «بررسی تحلیلی حجاب از دیدگاه ادیان سامی (اسلام، یهود و مسیحیت)»، 1397ش، ص73.
منابع
- قرآن مجید
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسانالعرب، بیروت، دارصادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- ابوحیان، محمد بن یوسف بن علی نحوی اندلسی غرناطی، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۲ق.
- ابوزید، نصر حامد، دایرههای ترس زنان در گفتمان دینی، ترجمهٔ ادریس امینی، تهران، نگاه معاصر، ۱۳۹۷ش.
- ابوزید، نصر حامد، چنین گفت ابنعربی، ترجمهٔ س.م. راستگو، تهران، نی، ۱۳۹۴ش.
- انجیل متی، بیجا، بینا، بیتا.
- بهرامی، محمد، «قرائتهای نو از آیات حجاب»، پژوهشهای قرآنی، سال سیزدهم، شمارهٔ ۵۱ و ۵۲، پاییز و زمستان ۱۳۸۶ش.
- تورات، بیجا، بینا، بیتا.
- حقانی، ریحانه، «نظریه تأویل و اصلاحگری دینی: بررسی دیدگاه نصر حامد ابوزید در تأویل و آثار آن»، مطالعات قرآنینامه جامعه، شمارهٔ ۱۲۴، زمستان۱۳۹۶ش.
- رجبی، محمود، روش تفسیر قرآن، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۵ش.
- زارع، مهدی و بهدار، محمدرضا، «واکاوی مبانی و آراء فقهای امامیه دربارهٔ حدود پوشش زنان»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، سال هفتم، شمارهٔ پانزدهم، تابستان ۱۳۹۸ش.
- فتاحیزاده، فتحیه، «تأثیر پایههای فکری ابوزید در نگرش او به مسائل زنان»، مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان، سال ۸، شمارهٔ ۳، زمستان ۱۳۸۹ش.
- قرشی، سید علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۱۲ق.
- کاظمپور ساریدرق، الهام و همکاران، «بررسی تحلیلی حجاب از دیدگاه ادیان سامی (اسلام، یهود و مسیحیت)»، فصلنامهٔ زن و مطالعات خانواده، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۳۸، دی ۱۳۹۷ش.
- مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، قم، صدرا، ۱۳۹۸ش.