شمارهدوزی
| عنوان اصلی | شمارهدوزی |
|---|---|
| نوع مفهوم | سوزندوزی سنتی |
| حوزه کاربرد | لباسهای ملی، تزیین منسوجات، ساخت تابلو |
| گستره جغرافیایی | رومانی، ایران (شیراز، یزد، اصفهان، سیستان، کاشان و سنگسر) |
| منشأ تاریخی | قرون وسطی |
| مرتبط با | گلدوزی |
شمارهدوزی؛ ایجاد دوختهای ضربدری روی پارچهٔ مخصوص شمارهدوزی.
شمارهدوزی یکی از قدیمیترین انواع گلدوزی است که با پر کردن خانههای مربعشکل پارچه، طرح ایجاد میشود. مردم رومانی از این هنر برای تزیین لباسهای ملی خود استفاده میکنند. این هنر در شهرهای ایران از جمله شیراز، یزد، اصفهان، سیستان، کاشان و ایل سنگسر در سمنان رواج دارد.
تعریف
هنر شمارهدوزی یکی از انواع سوزندوزی است که روی پارچههای مخصوصی با سوراخهای کوچک اجرا میشود. در این هنر از دوختهای ضربدری برای پر کردن خانههای پارچهٔ شمارهدوزی استفاده میشود. این هنر قابلیت ترکیب با سایر هنرها نظیر پولکدوزی و سنگدوزی را دارد. شمارهدوزی هنری آرامبخش است و بسیاری از افراد برای مدیتیشن و آرامش خود از این هنر استفاده میکنند.[۱] شمارهدوزی در زبان سنگسری «ساختهژئنی» و به هنرمند آن «ساختهژئن» میگویند.[۲]
تاریخچه
شمارهدوزی از قدیمیترین انواع گلدوزی است که قدمت آن به قرون وسطی و به قرن ششم پیش از میلاد مسیح میرسد. این هنر متناسب با آدابورسوم، سنتها و باورهای محلی هر کشور توسعه یافته است.[۳] نمونههای شمارهدوزی برای اولینبار در میان مردم شرق یعنی هند، چین، مصر و حتی ایران نیز دیده شده است. برخی منابع احتمال دادهاند که این هنر از طریق جاده ابریشم به اروپا رسیده و رواج یافته است.[۴]
کاربرد
امروزه هنر شمارهدوزی در ساخت تابلو و کارت ویزیت، تزیین روبالشتی، زیرلیوانی، شال، مانتو، پیراهن، کیف و زیورآلات بهکار میرود. بسیاری از مردم کشورهای مختلف از شمارهدوزی برای تزیین لباسهای ملی و اصیل استفاده میکنند؛ بهعنوان مثال لباسهای ملی کشورهای رومانی با این هنر تزیین میشود.[۵] زنان ایل سنگسر شالی بلند ابریشمی بهنام مَکِنه یا کَژین دارند که سطح آن را کامل شمارهدوزی میکنند. کَژینشِوی پیراهن قرمزرنگ، بلند و ابریشمی زنان این ایل است که پای دامن و لبهٔ آستین آن با هنر شمارهدوزی تزیین میشود.[۶]
ابزارها
ابزارهای لازم جهت شمارهدوزی شامل سوزن مخصوص، نخ گلدوزی، پارچه، قیچی، کارگاه و نقشه یا الگوی شمارهدوزی است. برای دوخت شمارهدوزی از پارچههای توری، همبافت، لینن و آیدا استفاده میشود.[۷] نخهای استفادهشده نیز انکوور و دمسه نام دارد که به صورت شش تا هشت رشتهای موجود هستند.[۸] نقشهٔ شمارهدوزی صفحهای است که چهارخانههای زیادی دارد که طرح روی این چهارخانهها چاپ میشود. هنرمند با خواندن نقشه متوجه میشود که کدام خانهها را پر کند، کوکها چه شکلی باشند و با چه رنگ نخی انجام شود. امروزه پارچههای آمادهٔ شمارهدوزی نیز تولید میشوند که طرح روی آنها چاپ شده و دوخت مستقیماً روی طرح انجام میشود.[۹]
شمارهدوزی با ماشین
اغلب کارخانههای گلدوزی مجهز به ماشینهای چندکلهٔ گلدوزی هستند که تمام مراحل شمارهدوزی را بهصورت خودکار انجام میدهند. برای این کار یک فایل دیجیتالی از طرح به دستگاه داده میشود تا طرح را روی پارچه شمارهدوزی کند. شمارهدوزی با ماشین علاوهبر قیمت مناسب، از دقت و سرعت بالایی برخوردار است و امکان اجرای طرحهای مختلف را روی پارچه دارد.[۱۰]
تکنیکهای اجرایی در شمارهدوزی
هنر شمارهدوزی بر پایه خانههای مربعی توریشکل انجام میشود. مهمترین تکنیک در این رشته، «کوک ضربدری» است که با ایجاد یک نیمدوخت (از سوراخ ۱ به ۴) و سپس تکمیل آن با یک نیمدوخت معکوس (از سوراخ ۳ به ۲) به شکل علامت ضربدر ایجاد میشود. در مواردی که نیاز به جزئیات بیشتری باشد، از «نیمدوخت» (تنها یک قطر مربع) استفاده میشود؛ همچنین «دوخت یکچهارم» با اتصال گوشه مربع به مرکزِ آن انجام میگیرد و ترکیب آن با یک نیمدوخت، «دوخت سهچهارم» را میسازد که برای ایجاد انحنا در طرح کاربرد دارد. در نهایت، برای اجرای خطوط دورگیری یا کادربندی طرح، از «بخیه دوزی» استفاده میشود که با حرکت مداوم سوزن بین سوراخهای مجاور، یک خط پیوسته و منظم ایجاد میکند.[۱۱]
گسترهٔ جغرافیایی
شمارهدوزی در شهرهای اصفهان، شیراز، یزد، سیستان و بلوچستان، سمنان و کاشان رواج دارد. شمارهدوزی در سیستان و بلوچستان و مهدیشهر سمنان بهصورت مشابه و با شمارش تاروپود پارچه صورت میگیرد و تنها تفاوت آن این است که در سیستان از نخ کاموا و در سنگسر سمنان از نخ دمسه برای دوخت شمارهدوزی استفاده میشود. نقوش و رنگآمیزی نیز در این مناطق متفاوت از یکدیگر هستند.[۱۲] همچنین مهدیشهر بهدلیل هنر شمارهدوزی، بهعنوان شهر ملی صنایع دستی ثبت شده است.[۱۳]
پانویس
- ↑ «شمارهدوزی چیست؟»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ «هنر سوزندوزی بانوان سنگسری یادگاری از گذشتگان تا امروز»، وبسایت میراث آریا.
- ↑ «شمارهدوزی چیست؟»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ «تاریخچه هنر شماره دوزی»، وبسایت تحلیلی وانا نیوز.
- ↑ «شمارهدوزی چیست؟»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ «هنر سوزندوزی بانوان سنگسری یادگاری از گذشتگان تا امروز»، وبسایت میراث آریا.
- ↑ «شمارهدوزی چیست؟»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ «شمارهدوزی روی لباس و پارچهٔ معمولی»، وبسایت مجلهٔ هنری.
- ↑ «شمارهدوزی چیست؟»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ «شمارهدوزی چیست؟»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ «شمارهدوزی چیست؟»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ «هنر شمارهدوزی»، وبسایت بلوگفا.
- ↑ «"شماره دوزی" و "تانه بافی" مهدیشهر و کلاته خیج را به شهرهای ملی صنایع دستی ارتقا داد»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).
منابع
- «تاریخچه هنر شماره دوزی». وبسایت تحلیلی وانا نیوز. ۳ آذر ۱۳۹۹. دریافتشده در ۱۱ شهریور ۱۴۰۵.
- «شمارهدوزی چیست؟». وبسایت ویرا گستر معین. دریافتشده در ۲۷ مرداد ۱۴۰۵.
- «شمارهدوزی روی لباس و پارچهٔ معمولی». وبسایت مجلهٔ هنری. ۲۶ شهریور ۱۳۹۶. دریافتشده در ۲۷ مرداد ۱۴۰۵.
- «"شماره دوزی" و "تانه بافی" مهدیشهر و کلاته خیج را به شهرهای ملی صنایع دستی ارتقا داد». خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا). ۲۰ آذر ۱۴۰۰. دریافتشده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- «هنر شمارهدوزی». وبسایت بلوگفا. دریافتشده در ۲۷ مرداد ۱۴۰۵.
- «هنر سوزندوزی بانوان سنگسری یادگاری از گذشتگان تا امروز». وبسایت میراث آریا. ۵ مرداد ۱۴۰۰. دریافتشده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.