ناسازگاری زوجین

ناسازگاری زوجین؛ عدم تفاهم و نارضایتی زن و شوهر از زندگی زناشویی.

ناسازگاری زوجین به‌معنای آن است که زن و شوهر در دیدگاه‌ها، اهداف و سبک زندگی، توافق نداشته باشند؛ امری که اگر با تحمیل و بدرفتاری همراه شود، به خشم، خشونت، طلاق عاطفی و آسیب به سلامت، فرزندان و جامعه می‌انجامد. این ناسازگاری ریشه در عواملی آشکار و پنهان مانند مشکلات مالی، اختلاف عقیده، دخالت اطرافیان، بی‌توجهی به نیازها، ارتباطات ضعیف، انتظارات غیرواقعی و ضعف مهارت‌های زندگی دارد. برای حل آن، گفت‌وگو، همکاری، مذاکره، میانجی‌گری، داوری، مشاوره پیش از ازدواج، زوج‌درمانی و تقویت معنویت، بردباری، احترام، عفو و مهارت‌های شناختی، ارتباطی و رفتاری توصیه می‌شود؛ در فرهنگ ایرانی نیز اصلاح ذات‌البین و مراکز مشاوره خانواده برای رسیدن به زندگی آرام‌تر و پایدارتر نقش مهمی دارند.

مفهوم‌شناسی

ناسازگاری زوجین به‌معنای آن است که زن و شوهر در نظرها، هدف‌ها، رفتارها، منافع یا برداشت‌های‌شان با هم توافق نداشته باشند. این تعارض، بخشی اجتناب‌ناپذیر از رابطه انسانی است، چون با نزدیک‌شدن دو نفر، تفاوت‌ها و عادت‌ها بیشتر آشکار می‌شود؛ بر این اساس، اختلاف نظر در مسائل زندگی طبیعی است و با گفت‌وگو حل می‌شود، اما در تعارض، طرفین می‌خواهند با داد و فریاد نظر خود را تحمیل کنند؛ همین امر به خشم، ترس و آسیب می‌انجامد و تعارض را بیشتر می‌کند. ناسازگاری به‌معنای نساختن و بدرفتاری، می‌تواند به خشونت آشکار یا نمادین بینجامد؛ زوجین سازگار از رابطه‌شان راضی‌اند، اما ناسازگاری، روابط آنها را مختل می‌کند. ناسازگاری به‌تدریج در خانواده شکل می‌گیرد و با مفهوم فقهی نشوز به‌معنای برتری‌طلبی و عصیان مرد یا زن بر دیگری، نزدیک است. در تعارض، یکی از زوجین احساس می‌کند همسرش علایق و احساسات او را درک نمی‌کند؛ چیزی برای یک طرف مایه رضایت است، اما طرف دیگر آن را محرومیت از حقوق مسلم می‌داند.

عوامل ناسازگاری زوجین

جامعه‌شناسان در چارچوب نظریه تضاد و نیز کارکردگرایی ساختاری، هرگونه تغییر در نظم سنتی خانواده را زمینه‌ساز ناسازگاری زوجین می‌دانند. آنها بر اساس نظریه مبادله، ناسازگاری را نتیجه برآورده‌نشدن انتظارات می‌بینند و طبق نظریه کنش متقابل نمادین، برداشت منفی زوجین از پیام‌های یکدیگر را عامل مهم ناسازگاری می‌شمارند. روان‌شناسان اما ناسازگاری را بیشتر ناشی از تفکرات غیرمنطقی، انتظارات غیرواقعی و ناتوانی در حل مسئله می‌دانند. قرآن‌پژوهان نیز هفت منبع تعارض زن‌وشوهر را از آیات قرآن استخراج کرده‌اند: فرهنگی (ناهمگونی فکر و شخصیت)، عاطفی (عدم درک متقابل)، اجتماعی (نزدیکی به گناه)، مذهبی (ضعف ایمان و توکل)، زیستی (عقیم‌بودن)، ارتباطی (نبود آرامش و خردورزی) و اقتصادی (عدم تأمین هزینه یا اسراف).

زمینه‌های ناسازگاری زن‌وشوهر به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:

• زمینه‌های آشکار: مشکلات مالی، تغییر شخصیت، رویدادهای ناخوشایند مانند بیماری و بیکاری، کاهش جذابیت ظاهری، مثلث‌سازی با فرزندان، اختلاف عقیده و تربیت مذهبی، تفاوت در گذراندن اوقات فراغت و مسافرت، مشغله زیاد، تفاوت آداب‌ورسوم، مسائل اقتصادی و آداب معاشرت.
• زمینه‌های پنهان: بی‌علاقگی به همسر، تقسیم نابرابر قدرت و کنترل وسواس‌گونه، بی‌توجهی به نیازهای اساسی مانند محبت، مهم‌بودن، آزادی و تفریح، سبک‌های کلامی مخرب مانند سرزنش، مقایسه، منت‌گذاشتن و غرزدن، عادات ناسالم، ارتباطات ضعیف و فشار روحی و استرس روزانه.

عوامل تعارض زوجین را از زوایای دیگر نیز دسته‌بندی کرده‌اند:

• عوامل بیرونی: وابستگی زیاد به خانواده و دوستان و دخالت آنان، دخالت والدین، مسائل جنسی و نارضایتی از آن و اختلاف بر سر تقسیم کار و مسئولیت‌ها.
• عوامل زمینه‌ای: بیماری به‌ویژه عقیم‌بودن، نارضایتی جنسی، مشکلات معیشتی و فقر، مصرف‌زدگی و ناهماهنگی درآمد-هزینه و اختلال در نقش‌های جنسیتی.
• عوامل اجتماعی: تغییر الگوهای مصرف، تأثیر شبکه‌های مجازی و ماهواره، ناکامی جنسی و ضعف پایبندی مذهبی.
• عوامل شخصیتی: کام‌جویی جنسی و ازدواج بر پایه تمایلات غریزی، ناهمگونی شخصیتی و نشناختن خود و طرف مقابل، آرمان‌زدگی و انتظارات غیرمنطقی، ناتوانی در انجام وظایف زندگی و نداشتن مهارت و همدلی و کاهش آستانه صبر و سازش.

پیامدهای ناسازگاری زوجین

ناسازگاری زوجین زمینه‌ساز همسرآزاری، طلاق عاطفی و طلاق رسمی است و پیامدهای منفی زیادی در زندگی ایجاد می‌کند؛ مانند آسیب به سلامت جسمی، افسردگی، کاهش بهره‌وری شغلی، ضعف در تربیت فرزندان، ناسازگاری فرزندان، اختلاف بین والدین و فرزندان، از بین رفتن روابط سالم خانوادگی، بحران در خانواده، کاهش رشد جمعیت و تزلزل در استحکام جامعه. همچنین تعارضات زناشویی کیفیت زندگی مشترک را پایین می‌آورد و به بیماری‌های جسمی و روانی، اختلافات خانوادگی و سستی پایه‌های خانواده و اجتماع می‌انجامد.

حل تعارض

حل تعارض زناشویی به‌معنای شناختن و اداره‌کردن اختلاف‌ها با شیوه‌های معقول، عادلانه و مؤثر است.

سبک‌های رایج حل تعارض عبارت‌اند از:

• سکوت و اهمیت‌ندادن به نگرانی‌های همسر و گریز از مسئولیت (وضعیت بازنده-بازنده)؛
• تسلیم و اهمیت‌دادن به خواسته طرف مقابل و گذشتن از خواسته‌های خود (وضعیت بازنده-برنده)؛
• تلاش برای کسب برتری از طریق پرخاشگری و تحمیل نظر خود (وضعیت برنده‑بازنده)؛
• تفاهم، همکاری و توجه به نگرانی‌های هر دو طرف و حل سازنده با استفاده از گفتگو، میانجی‌گری و داوری (وضعیت برنده‑برنده)؛

برای پیشگیری و بهبود، مشاوره پیش از ازدواج، زوج‌درمانی و آموزش معنویت توصیه می‌شود. در اسلام نیز ایمان به خدا، احترام متقابل، عفو و مثبت‌اندیشی، عوامل حل تعارض معرفی شده است.

در فرهنگ ایرانی، اصلاح ذات‌البین و میانجی‌گری عالمان دین رایج بود، اما امروزه حقوقی‌شدن اختلافات با روح عاطفی خانواده چندان سازگار نیست. باورهای دینی، توجه به نیازهای همسر (عشق، آزادی، مهم‌بودن، استراحت و تفریح، نیاز جنسی و معنوی)، تقویت بردباری، مهارت‌های شناختی (اصلاح باورهای نادرست)، مهارت‌های ارتباطی (خوب گوش‌دادن و گفت‌وگو) و مهارت‌های رفتاری (گفتار محبت‌آمیز، استقبال و بدرقه، هدیه‌دادن) تعارض‌ها را کاهش می‌دهد و زندگی مشترک را آرام‌تر می‌کند.

در جمهوری اسلامی ایران، مراکز مشاورهٔ خانواده در استان‌های کشور و شهرهای مختلف تأسیس شده‌اند تا مرجعی برای ارائه راه‌حل‌های ویژهٔ رفع اختلافات و تعارضات زوجین باشند.

گواهی عدم سازش

طبق قوانین، عدم سازش زن در زندگی مشترک از عواملی است که سبب صدور حکم طلاق توافقی می‌شود. شرط لازم جهت صدور گواهی عدم سازش، اثبات عدم برقراری صلح و سازش بین دو طرف برای دادگاه است.

منابع

• «تعارض زناشویی چیست؟ دلایل و راه‌حل‌ها»، وبلاگ روان‌شناسی سیناپس، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۲ش.
• «تعارضات زناشویی»، وبلاگ مرکز مشاورهٔ آوای امید، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «تعریف مفهومی و عملیاتی تعارضات زناشویی»، وب‌سایت نویسان، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۲ش.
• «دستورالعمل نحوهٔ تشکیل و فعالیت مراکز مشاورهٔ خانواده»، وب‌سایت اختبار، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اسفند ۱۳۹۶ش.
• «راه‌حل‌های تعارض میان زن و شوهر»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
• «علل بروز تعارض و سبک‌های حل تعارض چیست»، وب‌سایت حامی‌لاین، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۲ش.
• «عوامل تأثیرگذار در تعارض‌های زناشویی چیست»، وب‌سایت روانشناختی رهیاب، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۲ش.
• «مراحل گواهی عدم امکان سازش صفحه نخست مقالات / مراحل گواهی عدم امکان سازش»، وب‌سایت گروه وکلای دادگستری راه جویان عدالت، تاریخ بازدید: ۱۷ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «مشاورهٔ قبل از ازدواج واجب‌تر از شام عروسی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۴۰۲ش.
• آزادی، زینب و کیمیایی، سیدعلی، «رابطه توانایی حل مسئله خانواده و باورهای غیرمنطقی با مشکلات و ناسازگاری‌زناشویی»، فصلنامه پژوهش‌های نوین روان‌شناختی، سال نهم، شماره ۳۶، زمستان ۱۳۹۳ش.
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• بابایی‌فرد، اسداله و دیگران، «بررسی عوامل مؤثر برناسازگاری زوجین در زندگی مشترک در خانواده‌های شهر کاشان»، فصلنامه مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی، سال پنجم، شماره ۱، بهار ۱۴۰۲ش.
• بهارستان، جلیل، «بررسی سبک‌های مدیریت تعارض در دبیرستان‌های شهر یزد از دیدگاه مدیران «مجلهٔ علوم تربیتی و روان‌شناسی، ۱۳۸۳ش.
• پژوهنده، محمدحسین، «راهکارهای اساسی حل مسئله نشوز و شقاق زوجین در قرآن و حدیث «مجله مشکاة، ۱۳۸۹ش.
• پسندیده، عباس، رضایت زناشویی، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۱ش.
• جابر، علی‌رضا، بررسی تحلیلی کرامت و عزت نفس در قرآن و روان‌شناسی، اصفهان، دانشگاه اصفهان، ۱۳۸۸ش.
• جمعی از نویسندگان، راهبردهای تحکیم خانواده (مجموعه مقالات)، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک، ۱۳۸۹ش.
• جهانی دولت‌آباد، اسماعیل، «تبیین نظری تعارضات زناشویی با رویکرد پارادایمی» فصلنامه خانواده‌پژوهی، سال سیزدهم، شماره ۴۹، بهار ۱۳۹۶ش.
• جهانی دولت‌آباد، اسماعیل، «مطالعهٔ جامعه‌شناختی علل و زمینه‌های بروز تعارضات زناشویی در شهر تهران»، وب‌سایت بررسی مسائل اجتماعی ایران، تاریخ درج مطلب: مهر ۱۳۹۴ش.
• چاپمن، گری، راه‌حل‌های عاشقانه، ترجمهٔ سیمین موحد، تهران، ویدا، ۱۳۸۶ش.
• حسینی کامکار، الناز و دیگران، «اثربخشی آموزش تغییر سبک‌زندگی در ارتقای سلامت روان و حل تعارضات زوجین با ناسازگاری زناشویی»، فصلنامه نسیم تندرستی، دوره ۲، شماره ۲، پاییز ۱۳۹۲ش.
• حقیقی، حمید، مقایسهٔ سبک‌های حل تعارض زناشویی بین زوجین رضایت‌مند، زوجین دارای تعارض و زوجین در شرف طلاق در شهر بندرعباس، بندرعباس، دانشگاه هرمزگان، ۱۳۸۹ش.
• خوشنویس، ناهید، «رسانه و سبک‌زندگی»، مجله روابط عمومی، شماره ۷۳، مهر ۱۳۸۹ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، واژه‌یاب تاریخ بازدید: ۱۰ مهر ۱۴۰۲ش.
• دیویس، کنت، خانواده راهنمای مفاهیم و فنون برای متخصص یاوری، ترجمهٔ بهاری، تهران، تزکیه، ۱۳۸۲ش.
• ریحانی، حمید، شناخت و انتخاب در خواستگاری، تهران، بعثت، ۱۳۸۹ش.
• سجادی، سیدابراهیم، «همگرایی و فروپاشی نهاد خانواده در قرآن»، مجله پژوهش‌های قرآنی، شماره ۳۷، بهار و تابستان ۱۳۸۳ش.
• سگالن، مارتن، جامعه‌شناسی تاریخی خانواده، ترجمه حمید الیاسی، تهران، مرکز، ۱۳۸۸ش.
• سیف‌علی‌ئی، فاطمه و دیگران، «بازنمایی سبک‌های مدیریت و راهبردهای حل تعارض در قرآن کریم»، پژوهشنامهٔ مددکاری اجتماعی، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۷ش.
• شاملو، ابراهیم و همکاران، «اثربخشی آموزش معنویت بر کاهش تعارضات زناشویی»، وب‌سایت پژوهش‌نامهٔ مددکاری اجتماعی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۳۹۸ش.
• شفیعی‌نیا، مریم، «بررسی تأثیر مهارت‌های حل تعارضات زناشویی بر روابط متقابل زن و شوهر»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد مشاوره، تهران، دانشگاه الزهرا، ۱۳۸۱ش.
• شیری، زهره، مهارت حل تعارض (برای همسران)، دفتر پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی سازمان بهزیستی کشور، تهران، ۱۳۸۷ش.
• طباطبایی ندوشن، سیده مریم، «تعارض در روابط همسران چگونه حل می‌شود»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: مهر ۱۳۹۲ش.
• طباطبایی ندوشن، سیده مریم، «رسانه ملی و روابط همسران؛ مهارت حل تعارض»، مجلهٔ رسانه و خانواده، سال دوم، شمارهٔ ۶، بهار ۱۳۹۲ش.
• طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعهٔ مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۱۷ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۶۳ش.
• فاتحی‌زاده، مریم و همکاران، مدیریت تعارض‌های زناشویی با رویکرد حل مسئله از منظر مشاوره خانواده و اسلام، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۵ش.
• فرقانی، محمد، «بررسی اثربخشی آموزش گروهی شناختی و رفتاری بر رضایت زناشویی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، اصفهان، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، ۱۳۸۰ش.
• فقیهی، علی‌نقی، تربیت جنسی از منظر قرآن و احادیث، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۸ش.
• قرآن.
• قرشی، سید علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، ‏دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش‏.
• کریمی، معصومه، «تعارض زناشویی»، وب‌سایت مرکز مشاورهٔ سلامت، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۴۰۰ش.
• گلاسر، ویلیام و کارلین گلاسر، ازدواج بدون شکست؛ به هم رسیدن و با هم ماندن، ترجمهٔ سمیه خوش‌نیت و هدی برازنده، تهران، فراانگیزش، ۱۳۸۶ش.
• گنجی، حمزه، بهداشت روانی، تهران، ارسباران، ۱۳۸۶ش.
• محبی، محمدعارف، «تجدد؛ نابسامانی ازدواج و تشکیل خانواده»، دو فصلنامه مطالعات اسلامی آسیب‌های اجتماعی، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• محمدپور، احمدرضا و همکاران، مدیریت تعارض همسران، مشهد، آهنگ قلم، ۱۳۸۹ش.
• مک‌کی، متیو و همکاران، مهارت‌های زندگی زناشویی، ترجمهٔ شهرام محمدخانی و قدرت عابدی، تهران، ورای دانش،۱۳۹ش.
• موسوی، سیده فاطمه و دهشیری، غلامرضا، «نقش فاصلة بین انتظارات و واقعیت رابطة زناشویی در رضایت زناشویی زنان و مردان شهر تهران»، مجله مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، سال ۱۳، شماره ۲، تابستان ۱۳۹۴ش.
• نعیمی، ابراهیم و شریعتی، سیدصدرالدین، «الگوی مشاوره‌ای حل تعارضات زناشویی مبتنی بر دیدگاه‌های جنسیتی قرآن کریم»، مجلهٔ فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی سال پنجم، شمارهٔ ۱۸، تابستان ۱۳۹۳ش.
• نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق. ‏
• نیک‌خواه، ز، «بررسی میزان اثربخشی آموزش گروهی مهارت‌های شناختی و رفتاری بر رضایت‌مندی زناشویی»، نخستین کنگرهٔ سراسری آسیب‌شناسی خانواده، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۳ش.
• وزیری، نیوشا و نامقی‌عاطفه‌نژاد، محمد، «پیش‌بینی تعارضات زناشویی بر اساس طرح‌واره‌های ناسازگار اولیه، دشواری در تنظیم هیجانی و تمایز یافتگی خود در زوجین»، مجله زن و مطالعات خانواده، شماره ۴۹، پاییز ۱۳۹۹ش.
• هدایت‌نیا، فرج‌الله، ظرفیت حقوق در تحکیم خانواده، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۸ش.