محرمیت

محرمیت؛ انگاره دینی مسلمانان برای تعیین قلمرو روابط زن و مرد

محرمیت نوعی رابطه خویشاوندی تعریف شده در آموزه‌های اسلام است که سبب حرمت ازدواج، جواز نگاه و تعیین حدود پوشش می‌شود. محرمیت از طریقِ عقد نکاح، رضاع و قرابت صورت می‌گیرد. در مواردی که فرزندی به سرپرستی گرفته می‌شود، باید محرمیت میان او و افراد خانواده برقرار شود.

مفهوم محرمیت

محرمیت به‌معنای «حرام قرار داده شده» و جمع آن محارم است. در فقه اسلامی، «محارم» به گروهی از خویشاوندان نزدیک نسبی و رضاعی گفته می‌شود که ازدواج با آنها حرام و نگاه به آنها جایز است، مانند مادر، خواهر، خاله، عمه، دختر برادر و دختر خواهر. مطابق قانون ۱۰۴۵ قانون مدنی نیز ازدواج با پدر، مادر، پدربزرگ و مادربزرگ خود هر قدر که بالا رود و فرزندان خود هر قدر که پایین رود، ممنوع است. همچنین ازدواج با عمه و خاله خود و والدین و اجداد، حرام است.

انواع محرمیت

پیوند خانوادگی و محرمیت سه صورت دارد:

1. قرابت نسبی؛ رابطه بین دو شخص به این اعتبار که از نسل یکدیگر یا هر دو از نسل یک شخص هستند، مانند مادر، خواهر، مادر بزرگ، عمه و خاله.
2. قرابت سببی؛ خویشاوندی ناشی از نکاح را گویند، مانند همسر، مادرِ زن، مادربزرگِ زن و دخترِ زن.
3. قرابت رضاعی؛ خویشاوندی حاصل از شیرخوارگی که با شرایط خاصی حاصل می‌شود.

راه‌های انعقاد محرمیت

برای انعقاد محرمیت راه‌هایی وجود دارد؛ از جمله:

• از طریق صیغه محرمیت
  

تحقق قرابت سببی نیازمند، صیغه محرمیت است. صیغه محرمیت، انشای الفاظی خاص است که سبب شکل‌گیری محرمیت میان، زوج و زوجه و خانواده‌های آنها می‌شود. گاهی هدف از عقد نکاحِ موقت، بهرهٔ جنسی نیست؛ بلکه صرف ایجاد محرمیّت است. به عنوان مثال، مردی به‌منظور محرم شدن با زنی، با دختر بچه او و با اذن ولیّ دختر، برای مدتی کوتاه (مثلا یک ساعت)، صیغهٔ ازدواج موقت می‌خواند، تا مادر این دختر، مادرزن مرد به‌شمار آید و برای همیشه به مرد محرم گردد، یا بین پسر بچه‌ای توسط ولیّ یا با اذن او و زنی برای مدتی کوتاه صیغه خوانده می‌شود تا آن زن عروس پدر بچه به‌شمار رود و برای همیشه به او محرم شود. مقصود اصلی در این موارد، خود ازدواج نیست؛ بلکه محرمیتی است که به تبعِ ازدواج حاصل می‌شود.

در عرف امروزی ایرانیان، به عقد ازدواج موقتی که میان دختر و پسر، قبل از ازدواج دائم و به‌منظور آشنایی بیشتر خوانده می‌شود، صیغهٔ محرمیت گفته می‌شود که در واقع همان ازدواج موقت است.

• از طریق رضاع
  

یکی دیگر از راه‌های انعقاد محرمیت، رضاع است. منظور از رضاع شرعی، شیر خوردنی است که موجب محرمیت می‌گردد. در ماده ۱۰۴۶ قانون مدنی، قرابت رضاعی از حیث حرمت نکاح در حکم قرابت نسبی بیان شده است.

راه‌های ایجاد محرمیّت بین پسر و مادر خوانده

اگر انسان پسر شیرخواری را به فرزندخواندگی برگزیند، برای ایجاد محرمیت بین پسر و مادرخوانده، راه‌هایی وجود دارد؛ از جمله:

1. شیر دادن زن به او؛ به عنوان مثال، خانم فرزندی به دنیا آورده و فرزندش پس از تولّد فوت کرده است. حال زن می‌خواهد جای خالی فرزند فوت‌شده‌اش را با آوردن نوزاد بی‌سرپرستی پُر کند. در این صورت اگر به او شیر بدهد، مانند فرزند او بوده و به پدر، مادر و سایر محارم او محرم می‌شود.
2. اگر زن شیر نداشته باشد، اما مادرش شیر داشته باشد و به اندازهٔ لازم و با رعایت شرایط معتبر، به آن نوزاد شیردهد، آن پسر بچّه، برادر رضاعی او خواهد شد. همچنین، به خواهران، خواهرزاده‌ها، برادرزاده‌ها، عمّه‌ها، خاله‌ها، مادر بزرگ و تمامی نوه‌های مادربزرگ محرم خواهد شد.
3. اگر مادر آن خانم شیر نداشته باشد، ولی خواهر، یا خواهرزاده، یا نوهٔ خواهرش شیر داشته باشد و به‌طور کامل به آن پسر بچّه شیر دهد، در این صورت نیز به آن خانم محرم شده و حکم خواهرزاده یا فرزند خواهرزادهٔ او را پیدا می‌کند. علاوه بر این، به مادر و سایر خواهران و برادرزاده‌ها و خواهرزاده‌ها و عمّه‌ها و خاله‌ها و مادر بزرگ و نوه‌های مادر بزرگ نیز محرم می‌گردد.
4. اگر مادر آن خانم در قید حیات باشد و شوهر نداشته باشد، می‌توان صیغهٔ عقد موقّت میان او و آن پسر خواند. در این صورت به آن خانم و خواهران و خواهرزاده‌ها و برادرزاده‌هایش، محرم خواهد شد.

راه‌های ایجاد محرمیّت بین دختر و پدرخوانده

اگر فرزندی که به سرپرستی گرفته شده، دختر باشد، برای ایجاد محرمیت بین او و پدرخوانده می‌توان از طرق زیر اقدام کرد:

1. از طریق شیر مادر آن مرد، یا خواهر یا خواهرزاده‌هایش، یا زن برادر، یا برادرزاده‌هایش می‌توان ایجاد محرمیت کرد؛ مشروط بر این که زمان شیرخوارگی بچّه نگذشته باشد.
2. اگر زمان شیرخوارگی گذشته باشد و پدر خوانده، فرزند یا نوه‌ای نداشته باشد، تنها راه آن است که عقد موقّت آن دختر را برای پدرِ پدر خوانده بخوانند، تا آن دختر حکم زن پدرش را پیدا کند و برای همیشه بر او و برادران و برادرزاده‌ها و خواهرزاده‌هایش محرم گردد.

البته چنین عقدی باید به مصلحت دختر باشد؛ با اجازه حاکم شرع باشد و زمان عقد کوتاه باشد و باقیمانده آن را ببخشد.

منابع

• ادیبی‌مهر، محمد و محمدی، محمدجواد، «بررسی رابطه محرمیت میان کودک و صاحب رحم جایگزین»، دوفصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال ۴۸، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.
• بنی‌هاشم، مریم، «بررسی صحت نکاح موقت به قصد ایجاد محرمیت با فرد ثالث»، مجله فقه، سال ۲۷، شماره ۱۰۲، تابستان ۱۳۹۹ش.
• شریعتی‌نسب، صادق، «محرمیت در فرزندخواندگی»، فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره ۶۶، تابستان ۱۳۹۳ش.
• شهرکانی، ابراهیم اسماعیل، معجم المصطلحات الفقهیة، قم، ذوی‌القربی، ۱۴۳۰ق.
• کاتوزیان، ناصر، دوره مقدماتی حقوق مدنی خانواده، تهران، میزان، ۱۳۹۶ش.
• محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۷ش.
• محقق داماد، مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۴ش.
• مرعی، حسین عبدالله، القاموس الفقهی، بیروت، دار المجتبی، ۱۴۱۳ق.
• مکارم شیرازی، ناصر، حیله‌های شرعی و چاره‌جویی‌های صحیح، قم، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب، ۱۳۸۳ش.
• نقیبی، ابوالقاسم و محمودیان، نازلی، «محرمیت کودکان ناشی از باروری‌های پزشکی از منظر فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران»، دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، شماره ۶۲، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.
• هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت، ۱۳۸۲ق.