ابراهیم گاوسوار

ابراهیم گاوسوار؛ از پیشگامان نهضت دهقانی و ضد استبداد در افغانستان.

ابراهیم گاوسوار

ابراهیم گاوسوار

محمدابراهیم گاوسوار (۱۲۹۴-۱۳۶۱ش) که ارباب منطقه‌ای در ولایت دایکندی افغانستان بود، در برابر مالیات سنگین روغن که بر دام‌های هزاره‌ها بسته شده بود، بارها اعتراض کرد و سرانجام به زندان افتاد. پس از آزادی، با همراهی دهقانان، قیامی مسلحانه را رهبری کرد که به لغو مالیات روغن و برکناری صدراعظم انجامید. او سپس همراه با سید اسماعیل بلخی و دیگران، حزب اتحاد (ارشاد) را برای مبارزه با نظام شاهی تأسیس کرد، اما دستگیر و چهارده سال زندانی شد. پس از آن نیز وی تحت نظر بود و سرانجام به پل‌خمری تبعید شد و در همانجا درگذشت. قیام گاوسوار نقطه‌عطفی در تاریخ مبارزات هزاره‌ها بود؛ او مارپیچ سکوت را شکست، الگوی مقاومت و نهادسازی سیاسی را ارائه داد و راه را برای نسل‌های بعدی مبارزان گشود.

خانواده

محمدابراهیم فرزند محمدموسی، در سال ۱۲۹۴ش در قریهٔ برگر از توابع ولسوالی شهرستان در ولایت دایکندی چشم به جهان گشود. پدرش از قوم «آخی» و از متنفذان منطقه بود و پدربزرگش، ارباب امیرداد، به سبب سوارکاری بر گاو زین‌شده، به «گاوسوار» شهرت داشت؛ ازاین‌رو ابراهیم‌خان نیز به «بچهٔ گاوسوار» یا «ابراهیم گاوسوار» معروف شد. او خواندن و نوشتن را در مکتب‌خانهٔ محلی نزد ملا آموخت. پس از کشته شدن پدرش، ارباب موسی، در جنگ با کوچی‌ها، مردم شهرستان محمدابراهیم را به‌عنوان ارباب جدید برگزیدند.

قیام

دوران اربابی محمدابراهیم گاوسوار مصادف با وضع مالیات روغن بر دام‌های قوم هزاره از سوی حکومت کابل بود که بر مردم فقیر منطقه بسیار سنگینی می‌کرد. ابراهیم چندین بار به حکومت محلی دایزنگی که ادارهٔ دایکندی را نیز بر عهده داشت، اعتراض کرد. حاکم وقت، او را در ۱۳۲۴ش به زندان انداخت، اما پس از چهل روز به درخواست بزرگان محلی آزاد شد. او پس‌از آزادی، با استفاده از سلاح‌های شکاری و کمک دهقانان فقیر، به «اولقان» مرکز ولسوالی شهرستان حمله کرد و آن را تسخیر نمود و سپس پنجاب را محاصره کرد و لغو مالیات روغن را از حکومت محلی خواستار شد. این قیام چنان تأثیری داشت که شاه ناگزیر شد صدراعظم وقت را برکنار و در ۱۳۲۵ش مالیات روغن را از مردم هزاره بردارد.

جایگاه اجتماعی

با گذشت زمان، ابراهیم گاوسوار به چهره‌ای محبوب و تأثیرگذار میان هزاره‌ها و سایر اقوام محروم تبدیل شد؛ چندان که دولتمردان، روحانیون، خوانین، روشنفکران و عامهٔ مردم او را به‌عنوان قهرمان مبارزه با ظلم و استبداد می‌شناختند. این جایگاه اجتماعی چنان بود که در سال‌های بعد، او به‌عنوان رئیس هیئت صلح میان دولت و گروه‌های اسلامی در هزاره‌جات انتخاب شد تا به جنگ و خونریزی پایان دهد. مردم کابل نیز هنگامی که او وارد شهر می‌شد، برای دیدن رهبر قیام هزاره به خیابان‌ها می‌آمدند.

فعالیت‌ها

سبک عملی و اخلاقی گاوسوار بر پایهٔ پایداری در برابر تبعیض، مسئولیت‌پذیری، مشورت با نخبگان، وفاداری به آرمان‌های جمعی و ساده‌زیستی استوار بود. او اگرچه رویکردی اعتراضی داشت، اما پیگیری خواسته‌ها را در چارچوب قانونمند دنبال می‌کرد. از نظر او، نظام شاهی افغانستان ساختاری قبیله‌ای، میراثی و استبدادی بود و تنها راه پایان‌دادن به آن، مبارزهٔ مسلحانه و براندازی دانسته می‌شد. او نخستین کسی بود که طرح حکومت مردمی و نظام جمهوری را با مشارکت همهٔ مردم در افغانستان مطرح کرد.

ابراهیم گاوسوار به همراه سیداسماعیل بلخی و چند تن دیگر، حزب اتحاد (معروف به ارشاد) را در کابل بنیان نهاد تا علیه حکومت شاهی مبارزه کند؛ اما با افشای راز حزب، او و یازده تن از اعضای اصلی در ۱۳۲۹ش دستگیر و به زندان دهمزنگ کابل فرستاده شدند و تا ۱۳۴۳ش، به‌مدت چهارده سال بدون محاکمه در زندان ماندند و بسیاری از اعضا بر اثر شکنجه جان باختند.

درگذشت

دولت، ابراهیم گاوسوار را تحت نظر داشت و سرانجام او را به همراه خانواده و بستگانش از دایکندی به شهر پل‌خمری در ولایت بغلان تبعید کرد و تمام اموالش را مصادره نمود. ابراهیم گاوسوار در ۱۴ آذر ۱۳۶۱ش در پل‌خمری درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد.

اثرگذاری

از منظر پژوهشگران بسیاری، قیام گاوسوار نقطه‌عطفی در تاریخ مبارزات مردم هزاره به‌شمار می‌رود. او چرخهٔ انفعال ناشی از سرکوب‌های تاریخی به‌ویژه نسل‌کشی دورهٔ عبدالرحمان را شکست. دستاوردهای عینی این مقاومت، ازجمله لغو مالیات‌های ظالمانه و برکناری صدراعظم، تقویت سرمایهٔ روانی و اجتماعی برای مطالبه‌گری را در پی داشت. سید اسماعیل بلخی با الهام از او مبارزات سیاسی خود را آغاز کرد. همچنین این قیام الهام‌بخش نسل‌های بعدی در گفتمان مقاومت و عدالت‌خواهی شد و به آنان نشان داد که مبارزهٔ مسلحانه با پایگاه مردمی می‌تواند حکومت را به عقب‌نشینی وادارد.

منابع

• آیتی، عبدالقیوم، «زندگی‌نامهٔ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۰ش.
• توسلی، محمد، سیمای ارزگان، قم، آراسته، چ۱، ۱۳۸۷ش.
• دولت‌آبادی، بصیر احمد، هزاره‌ها از قتل‌عام تا احیای هویت، قم، ابتکار دانش، ۱۳۸۵ش.
• کریمی، مهدی، «سید اسماعیل بلخی»، دانشنامة جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۷ش
• ناصری، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، المصطفی،چ۱، ۱۳۹۰ش.
• نبی‌زاده، محمدعوض، «ابراهیم‌خان گاوسوار، نمادی از مبارزات دادخواهانه بر ضد استبداد» سروش صبا، تاریخ بازدید:۱۰ آذر ۱۴۰۱ش.
• نبی‌زاده، محمدعوض، «ابراهیم گاو سوار کی بود؟» پایگاه اطلاع‌رسانی ولایت دایکندی. تاریخ‌بازدید:۱۰ آذر ۱۴۰۱ش.
• نبی‌زاده، محمدعوض، «محمدابراهیم خان گاو سوار یکی از رهبران ماندگار قیام دهقانی افغانستان»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال، تاریخ‌بازدید:۱۰ آذر ۱۴۰۱ش.