مقتل

مَقتل؛ قتلگاه یا کتابی مشروح درباره کشته‌شدن یک نفر.

مَقتل، به جایی گفته می‌شود که کسی در آن‌ کشته شده باشد. «مَقاتل» نیز جمع مقتل است. اما در اصطلاح، نوعی فرهنگ زندگینامه‌ای است که به شرح‌حال کشته‌شدگان در راه دین می‌پردازد. همچنین، به کتابی که به تشریح واقعه‌ی کربلا پرداخته و حاوی شعر یا نثری در مدح و ستایش شهدای کربلا است، مقتل گویند.

پیشینه مقتل‌نویسی

قدمت مقتل‌نویسی در میان مسلمانان، به سده‌ی آغازین هجری برمی‌گردد. برخی منابع از 14 مقتل با نام «مقتل امیرالمؤمنین» اثر عالمانی همچون ابی‌الحسن بکری، جابر جعفی، ابن ابی‌دنیا و یحیی بحرانی یزدی یاد می‌کنند. «اَصبغ بن نَباته»، از یاران امام علی، جزء نخستین کسانی است که به مقتل‌نویسی روی آورد و کتابی را درباره امام حسین گرد آورد پس از او، شیوه‌ی مقتل‌نویسی در میان مسلمانان، به‌خصوص شیعیان، رواج یافت. افرادی همچون «ابومُخَنّف لوط بن يحيي ازدي»، «نصر بن مُزاحم منقري» و «هشام بن محمد كلبي» نیز آثاری در زمینه‌ی مقتل‌نویسی از خود به یادگار گذاشته‌اند.

شیوه مقتل‌نویسی

مقتل همواره برآمده از احساسات درونی نویسنده است، آن‌طور که گویی خود نیز در میدان نبرد حضور داشته و کشته‌شدن یک نفر یا جانبازی چند تن را شرح می‌دهد.

مقاتل را می‌توان به نظم و نثر نوشت. قالب اکثر مقاتل منظوم، مثنوی است. «مقتل الشهداء» اثر ابوالمفاخر رازی از جمله مقاتل منظوم است. آثار دیگری همچون «زبدة الاسرار» از صفی علیشاه، «روضة الاسرار» از سروش اصفهانی، «گنجینه الاسرار» اثر عمان سامانی، «بیت الاحزان» صابر همدانی و «گنج نهفته» از شیخ عبدالسلام تربتی نیز از جمله مقاتلی هستند که در قالب مثنوی سروده شده‌اند.

تفاوت مقتل و مرثیه

مرثیه، فقط به‌صورت کلی به شهادت امام اشاره می‌کند و تعداد ابیات آن کمتر از 100 بیت است. درحالی‌که در مقتل به شرح جزئیات شهادت امام حسین و یارانش اشاره می‌شود. در مقتل، نویسنده به وقایع تاریخی اشاره‌ای نمی‌کند و بدون مقدمه به سراغ واقعه‌ی موردنظر می‌رود.

مقاتل معروف

تعداد زیادی از مقاتل منظوم و منثور از گذشته تا به امروز نوشته شده است. از معروف‌ترین این آثار، می‌توان به «مقاتل الطالبین» اثر ابوالفرج اصفهانی اشاره کرد که در آن به شرح حال حدود 400 تن که به مرگ طبیعی از دنیا نرفته‌اند، اشاره می‌کند.

نخستین مقاتل به زبان فارسی نیز کتاب «روضة الشهداء» اثر ملاحسین واعظ کاشفی سبزواری است. از دیرباز، روضه‌خوانان، هر آنچه که در این کتاب آمده بود را بر سر منابر می‌خواندند. از این کتاب در نمایش تعزیه نیز بسیار استفاده می‌شد و نقشی به‌سزا در تکوین هسته‌ی نمایش تعزیه در ایران داشته است.

از جمله مقاتل مشهور دیگر می‌توان به «مقتل ابی‌عبدالله الحسین» اثر اخباری (مشهور به ابن‌واضح)، «مقتل ابی‌عبدالله الحسین» اثر ابی‌اسحاق ابراهیم ثقفی، «مقتل ابی‌عبدالله الحسین» اثر جابر جعفی، «مقتل ابی‌عبدالله الحسین» از میرزا حسن (فرزند سیدعلی قزوینی موسوی نجفی)، «مقتل ابی‌عبدالله الحسین» اثر حاج محمدکریم خان کرمانی (ترجمه سید جواد قریشی موسوی)، «مقتل ابی‌عبدالله الحسین» اثر شیخ حسین عصفوری و «مقتل ابی‌عبدالله الحسین» از شیخ رفیع کزّازی اشاره کرد که در طول تاریخ همواره مورد استفاده روضه‌خوانان و سخنرانان بوده است.

علاوه‌ بر آثار نام برده شده، مقاتلی دیگر نیز توسط نویسندگانی معروف نوشته شده است، از جمله حسین بافقی، حیدرعلی شروانی، شیخ شریف جواهری و شیخ طوسی، سیدمحمد حائری، فخرالدین طریحی، شیخ صدوق، سیدحسین کاشانی، حسین شعبانی کُردی.

مقتل‌نویسی نه‌تنها در ادبیات فارسی و عربی، بلکه در زبان ترکی هم وجود دارد که در هر دو نوع منظوم و منثور نوشته شده‌اند. مانند: «داستان عدن» اثر نقیب اوغلو، «مقتل امام حسین» اثر یحیی بی بخشی، «وقایع کربلا» اثر نورالدین، «سعادت نامه» یا ترجمه «روضة الشهداء» از حاجی حسن زید مؤدین محمد، «مقتل حسین» از لامعی چلبی، «حدیقة السعداء» از فضولی، «کربلا نامه» اثر صافی، «مقتل حسین» از ابن‌یوسف محمد، و «مقتل حسین» اثر فستامولونو سعدی.

رده‌بندی مقاتل امام حسین

رسول جعفریان، پژوهشگر تاریخ ایران، پنج مقتل را به‌عنوان منابع دسته اول (که حاوی احادیث، روایات و گزارش‌های حُضار در صحنه)، در بازه‌ی زمانی قرن دوم تا چهارم قمری معرفی می‌کند که توسط ابومخنف (کهن‌ترین منبع تاریخی)، ابن‌سعد، بلاذری، دینوری و ابن‌اعثم نوشته شده‌اند.

منابع دسته دوم نیز، منابعی است که براساس گزارشات منابع دسته‌ی اول نوشته شده‌اند. برخی از منابع دسته دوم بدین شرح است: «طبقات الکبری» ابن‌سعد، «تاریخ طبری»، «الفتوح» ابن‌اعثم کوفی، «شرح الاخبار» قاضی نعمان، «ارشاد» شیخ مفید، «آمالی» شیخ صدوق، «اعلام الوری» طبرسی، «تاریخ مدینه دمشق» ابن‌عساکر، «مثیر الاحزان» ابن‌نما و «اللهوف علی قتلی الفوف» اثر سید بن طاووس که در میان شیعیان، از جایگاهی ممتاز برخوردار است.

مرتضی مطهری در کتاب «حماسه حسینی» مطرح می‌کند که شرح واقعه‌ی کربلا در برخی از منابع موجود، به شدت، دچار تحریف شده است.

منابع متأخر، از جمله منابعی هستند که در سده‌های اخیر به رشته‌ی تحریر درآمده‌اند. نویسندگان در نوشتن این کتب، در سال‌های اخیر، بسیار تلاش کرده‌اند تا تحریفات مطرح در متون گذشته را رفع کرده و همچنین کتب مقاتل را بیشتر به‌سمت تحلیل‌های اعتقادی، سیاسی و اجتماعی بکشانند. به‌عبارت دیگر، مقاتل متأخر، بیشتر شامل تاریخ تحلیلی هستند نه صرفا تاریخ نقلی. مانند «نفس المهموم» از شیخ عباس قمی و «حماسه حسینی» از مرتضی مطهری.

مقتل در ادبیات ایران

واژه مَقتل، از دیرباز، در زمره‌ی واژگان مورد استفاده‌ی شاعران و نویسندگان بزرگ بوده است. مانند:

تیر خوردن بر گلو یا مقتلی *** در نیابد جز شهید مقبلی

دست از جهان بشویم عزّ و شرف نجویم *** مدح و غزل نگویم، مقتل کنم تقاضا

منابع

آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذريعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دار الأضواء، 1403ق.

افسري كرماني، عبدالرضا، نگرشي به مرثيه‌سرايي در ايران، تهران، اطلاعات، ‌چ2، 1381ش، ص136 و 138.

جعفریان، رسول، تأملی در نهضت عاشورا، تهران، مورخ، 1386ش.

دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 9 آذر 1400ش.

رادفر، ابوالقاسم، «مقتل و مقتل‌نویسی»، سایت دانشنامه ایران زمین، تاریخ بازدید: 9 آذر 1400ش.

عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 9 آذر 1400ش.

قاسم‌نژاد، علی، «مقتل»، ‌دانشنامة ادب فارسی (2)، ‌فرهنگنامة ادبي فارسي، ‌به‌سرپرستي حسن انوشه، ‌تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ‌چ1، 1376ش، ص1263.

کسایی مروزی، سایت امام خمینی، تاریخ بارگذاری: 7 شهریور 1399ش.

مولانا، جلال‌الدین، مثنوی معنوی، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 9 آذر 1400ش.

«نگاهی به سوگ، مرثیه، نوحه و مقاتل در ایران/ توصیف وقایع جانسوز کربلا با واژگان از گذشته تاکنون»، سایت ایلنا، تاریخ بارگذاری: 9 شهریور 1399ش.