هوش هیجانی کودک

هوش هیجانی کودک

عنوان اصلی	هوش هیجانی کودک
عنوان عربی	الذکاء العاطفی للأطفال
شاخه علمی	روان‌شناسی
نوع مفهوم	مفهوم روان‌شناختی
معنای اصطلاحی	توانایی تشخیص، درک و مدیریت احساسات در خود و دیگران
حوزه کاربرد	روان‌شناسی کودک، تربیت
گستره جغرافیایی	جهانی
منشأ تاریخی	قرن بیستم
مرتبط با	هوش، همدلی، مهارت اجتماعی
اهمیت	بالا در رشد و پیشرفت کودک
مروج	دانیل گلمن

هوش هیجانی کودک؛ از مهم‌ترین انواع هوش در کودکان.

هوش هیجانی کودک، از مهم‌ترین انواع هوش در کودکان است که نقش بسیار مهمی را در پیشرفت و آیندهٔ کودک ایفا می‌کند. هوش هیجانی با کلمهٔ اختصاری EI در جهان شناخته شده و توانایی هوشی در مورد احساسات فرد را بررسی می‌کند. کودک، با آموزش این مهارت می‌تواند توانایی مدیریت اضطراب، کنترل تنش‌ها و انگیزه‌ها، امیدواری و خوش‌بینی در مواجههٔ با موانع در راه رسیدن به هدف را به دست آورد.

تاریخچه

هوش هیجانی و جنبه‌های گستردهٔ آن، در دهه‌های اخیر، علاوه بر حوزه‌های مرتبط با روان‌شناسی، توجه عموم مردم را نیز به خود جلب کرده است. مفهوم «هوش اجتماعی» برای نخستین‌بار در دههٔ ۴۰م، استفاده شد. پس از آن، افرادی همچون جان مایر و پیتر سالووی، اصطلاح «هوش هیجانی» را معرفی کردند. معرفی مدل «هوش چندگانه» توسط گاردنر، در شکل‌گیری نظریه‌های مرتبط با هوش هیجانی، بسیار مؤثر بود. سرانجام، دانیل گلمن، در کتابی به‌نام هوش هیجانی، در ۱۹۹۵م که به یکی از پرفروش‌ترین کتاب‌های سال معروف شد، این مفهوم را به‌صورت گسترده بیان کرده و به اطلاع عموم مردم رساند. پس از آن، واژهٔ هوش هیجانی (EI) و بهرهٔ هیجانی (EQ) از طرف جامعهٔ محلی آمریکا، به‌عنوان پرکاربردترین لغات و مفاهیم جدید در سال ۱۹۹۵م، انتخاب شدند.

مفهوم هوش هیجانی

در پژوهش‌های صورت گرفته در سال‌های اخیر، هوش هیجانی را به دو شیوهٔ متفاوت تعریف کرده‌اند:

1. مجموعه‌ای از توانایی‌ها برای پردازش هیجانی؛ بر اساس این تعریف، هوش هیجانی، نمایندهٔ توانایی تشخیص، ارزیابی و بیان هیجان به‌صورت صحیح و سازگارانه است.
2. آرایه‌ای از قابلیت‌ها، شایستگی‌ها و مهارت‌های غیرشناختی؛ این آرایه‌ها، بر توانایی فرد تأثیر گذاشته و در کنترل شرایط اضطراری و فشارهای محیطی به فرد کمک می‌کنند.

گروهی دیگر از پژوهشگران نیز هوش هیجانی را یک نوع «مهارت اجتماعی» معرفی کرده‌اند که کودک بر اساس آن می‌تواند با مردم همراهی کند یا به مدیریت عواطف و احساسات در روابط و ترغیب و رهبری دیگران بپردازد. هوش هیجانی، در حقیقت، به‌معنای توانایی فرد در درک و شناخت احساسات خود، اطرافیان و نیز کنترل این احساسات است. فرد، با استفاده از این توانایی‌ها، مهارت تصمیم‌گیری بهتر، تفکر خلاقانه‌تر، انگیزه بخشیدن به خود و دیگران، لذت بردن از سلامتی و روابط بهتر و زندگی شادتر را پیدا می‌کند. بر اساس این معنا، افرادی که توانایی شناخت این احساسات و مهارت سازگاری با محیط و افراد دیگر را داشته باشند، از هوش هیجانی بالاتری برخودار هستند.

ویژگی‌ها

دانیل گلمن، در کتاب خود بیان کرده که هوش هیجانی دارای ۵ قسمت اساسی است:

1. خودآگاهی (self-awareness): فرد توانایی تشخیص احساسات خود در هر زمان خاصی را داشته و درک می‌کند که چگونه حال و احوال او بر دیگران تأثیر می‌گذارد.
2. خودتنظیمی (self-regulation): فرد، توانایی کنترل واکنش خود به احساسات مختلف را داشته و از عواقب احتمالی آنها باخبر است.
3. انگیزه: فرد، انگیزهٔ بسیاری برای رسیدن به اهداف خود دارد؛ هرچند، در این مسیر با مسائل مختلفی روبه‌رو شود.
4. همدلی: فرد، توانایی درک احساسات دیگران را دارد.
5. مهارت‌های اجتماعی: فرد، توانایی مدیریت روابط خود را داشته و درک می‌کند که چه رفتارهایی منجر به واکنش مثبت یا منفی دیگران می‌شود.

مزایا

از جمله مزایای هوش هیجانی می‌توان به مزایای اجتماعی، شناختی و زیست‌شناختی آن اشاره کرد؛ برای مثال، افرادی که از هوش هیجانی بالاتری برخودار هستند، سطوح پایین‌تری از هورمون‌های استرس را تولید کرده و برانگیختگی هیجانی کمتری در آنها رخ می‌دهد. از دیگر مزایای هوش هیجانی بالا می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. شناخت بهتر انواع احساس و هیجان در خود؛
2. افزایش قدرت کنترل و تنظیم هیجانات خود در شرایط مختلف؛
3. قدرت درک بهتر احساس دیگران؛
4. توانایی برقراری هرچه بهتر ارتباط با دیگران و احساسات آنها؛
5. توانایی بهره‌گیری از شیوه‌های مختلف برای خودانگیزشی در مواقع سخت؛
6. استقامت بالا در ناملایمات و شرایط سخت؛
7. موقعیت‌شناسی صحیح برای استفادهٔ به‌موقع از هیجانات؛
8. بهبود سلامت روان؛
9. مثبت‌اندیشی؛
10. مهارت‌های اجتماعی بالا و توانایی ابراز مناسب احساسات خود به دیگران؛
11. مسئولیت‌پذیری.

اهمیت هوش هیجانی در کودکان

امروزه، والدین، دانشمندان و پژوهشگران بسیاری در سراسر جهان، با توجه به مشکلات روزافزون رفتاری و هیجانی در کودکان (از جمله اعتماد به نفس پایین، اضطراب و افسردگی)، آموزش مهارت‌های لازم در زمینهٔ هوش هیجانی به کودکان و دانش‌آموزان را ضروری می‌دانند. آنها بر این باروند که این مهارت‌ها، به افزایش انطباق و احتمال بیشتر موفقیت در کودکان منجر خواهد شد. هرچند، آمارها، حکایت از تأثیر هوش هیجانی بر موفقیت و پیشرفت افراد دارد، پژوهشگران معتقدند که نمی‌توان هوش هیجانی را مقیاس سنجش موفقیت دانست.

دانشمندان بر این باورند که هرچند افراد، به دلایل ژنتیکی و ذاتی در تنظیم و ابراز هیجان متفاوت هستند، یادگیری از طریق آموزش به آنها، فرصت افزایش توانایی‌ها و مهارت افراد در هر سطحی از هوش هیجانی را می‌دهد. آنها، محیط خانواده را اولین محیط برای آموزش مهارت‌های هیجانی می‌دانند. در جمع خانواده، کودک، از رفتار و گفتار والدین الگوبرداری می‌کند؛ به‌همین دلیل است که والدین، خود باید از کفایت و هوش هیجانی لازم برخودار باشند. کارشناسان معتقدند که هرچند، آموزش هوش هیجانی در تمامی سنین امکان‌پذیر است، اما شکل‌گیری هوش هیجانی، در همان سال‌های اولیهٔ زندگی اتفاق می‌افتد و کودک بر اساس همان تجربه‌های اولیه می‌آموزد که به دیگران اعتماد کند و در دنیای پیرامون خود احساس امنیت داشته باشد یا دیگران را غیرقابل اعتماد بداند.

فواید هوش هیجانی بالا در کودکان

1. رابطهٔ مستقیم هوش هیجانی بالا با ضریب هوشی؛
2. ارتباطات اجتماعی بهتر؛
3. موفقیت کاری در بزرگسالی؛
4. سلامت روان.

تقویت هوش هیجانی در کودکان

کارشناسان، فنون زیر را از جمله راهکارهای تقویت هوش هیجانی در کودکان می‌دانند:

1. از زاویهٔ دید فرزند خود به مسائل نگاه کنید و با او همدلی و همدردی کنید؛
2. اجازهٔ ابراز احساسات را به کودک بدهید؛
3. به احساسات بچه‌ها گوش کنید؛
4. احساسات کودک خود را نام‌گذاری کنید؛
5. الگوی درست ابراز احساسات را به کودک خود نشان دهید؛
6. آموزش توانایی حل مسئله به کودکان؛
7. توسعهٔ مهارت‌های هوش هیجانی در کودکان را به هدف خود تبدیل کنید؛
8. با کودک خود بازی کنید؛ بازی‌ها می‌توانند خشم و ناراحتی‌های انباشته شده در کودکان را خنثی کنند. برای مثال، بازی «شیشهٔ احساسات». در این بازی، نام تمامی احساسات مختلف را روی تکه‌های کاغذ نوشته و آنها را داخل یک بطری بیندازید. سپس، از کودکان بخواهید یک تکه کاغذ را برداشته و احساس نوشته شده در آن را به‌صورت پانتومیم برای بقیه اجرا کنند. این بازی، به شناخت کودکان با انواع احساسات منجر خواهد شد.

منابع

• «راهکارهای خلاقانه و بازی‌های ساده برای شکوفایی و افزایش هوش هیجانی در کودکان و نوجوانان»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی ذهن برتر، تاریخ بازدید: ۲۹ آبان ۱۴۰۱ش.
• سلطانی‌فر، عاطفه، «هوش هیجانی»، فصلنامهٔ اصول بهداشت روانی، شمارهٔ ۳۵ و ۳۶، ۱۳۸۶ش.
• کار، آلن، روان‌شناسی مثبت: علم شادمانی و نیرومندی‌های انسان، به ترجمهٔ حسن پاشاشریفی و جعفر نجفی زند، تهران، سخن، ۱۳۸۵ش.
• نوفرستی، اعظم، «هوش هیجانی: واقعیت یا خیال»، همایش سمپوزیوم و نوروپسیکولوژی ایران، دورهٔ ۳، ۱۳۸۶ش.

• Goleman D. Emotional intelligence. New York. Bantam Books, 1995.
• Goleman D. Working with emotional intelligence, New York. Bantam Books, 1998.
• Mayer JD and Salovey P. The intelligence of emotional intelligence, intelligence, 1993.
• Mayer JD, Caruso D, Salovey P. Emotional intelligence meets traditional stand of intelligence, Intelligence. 1999.
• Mayer JD, Salovey P Caruso D. Models of Emotional Intelligence in "Handbook of Intelligence”. Cambridge, England: Cambridge University Press.