واقعیت‌درمانی
 جلد کتاب «واقعیت‌درمانی» اثر ویلیام گلسر بنیان‌گذار این رویکرد روان‌درمانی | |
| نام‌ها | |
|---|---|
| عنوان انگلیسی | Reality therapy |
| مشخصات مفهوم | |
| شاخه علمی | روان‌شناسی و مشاوره |
| نوع مفهوم | رویکرد روان‌درمانی |
| معنای اصطلاحی | شیوه‌ای درمانی مبتنی بر مسئولیت‌پذیری، حال‌نگری و تئوری انتخاب |
| حوزه کاربرد | روان‌درمانی و سلامت روان |
| گستره جغرافیایی | جهانی |
| تاریخچه و ریشه | |
| منشأ تاریخی | قرن بیستم میلادی |
| نخستین کاربرد | ویلیام گلاسر |
| مبدع | ویلیام گلاسر |
| اهمیت و ارتباط | |
| اهمیت | تبیین‌گر نقش کنترل درونی و انتخاب‌های فردی در سلامت روان |
| مرتبط با | روان‌شناسی مسئولیت‌پذیری انتخاب |
واقعیت‌درمانی؛ از شیوه‌های درمانی و مشاورهٔ نوین.
واقعیت‌درمانی (reality therapy)، شیوه‌ای نوین در علم روان‌شناسی است که تمامی رفتارها را به‌عنوان یک انتخاب در نظر گرفته و تنها زمان حال را در نظر می‌گیرد.
مفهوم‌شناسی
در برخی از رویکردهای درمانی نوین، بر مفاهیم کنترل، مسئولیت‌پذیری و انتخاب تأکید می‌شود. این مفاهیم می‌توانند بر راهبردهای مقابله و منبع کنترل افراد تأثیر بگذارند. این روش درمانی، بر اساس مفهومی به‌نام تئوری انتخاب پایه‌گذاری شده و معتقد است که آدمی تنها پنج نیاز اساسی دارد که تمامی آنها ژنتیکی بوده و امکان تغییرِ آنها وجود ندارد. پنج نیاز اساسی نظریهٔ انتخاب شامل «بقا»، «عشق و تعلق»، «قدرت»، «آزادی» و «سرگرمی» هستند.[۱]
واقعیت‌درمانی، نظریهٔ انتخاب[۲] را به انسان‌ها آموزش می‌دهد. در این شیوهٔ درمانی، درمانگر بر این موضوع تأکید می‌کند که به‌دلیل انتخاب رفتار توسط بیمار، کناره‌گیری او از مسئولیت شخصی یا مقصر دانستن دیگران و جامعه، غیرقابل پذیرش است. نظریهٔ انتخاب نیز نوعی روان‌شناسی کنترل درونی است که چرایی و چگونگی انتخاب‌های آدمی در مسیر زندگی را روشن می‌کند. همچنین به این مهم توجه می‌شود که آدمی بیش از آنچه تصور می‌کند، بر زندگی خود کنترل دارد؛ هرچند، بخش زیادی از این کنترل‌ها أثرگذار نیستند. در حقیقت، کنترلی مؤثر است که نتیهٔ انتخاب‌های بهتر باشد.[۳] کارشناسان بر این باورند که پذیرش مسئولیت فرد در مقابل رفتارهای خود، از جمله دستاوردهای نظریهٔ انتخاب است و واقعیت‌درمانی، مسئولیت‌پذیری فرد را افزایش می‌دهد.[۴]
تاریخچه
واقعیت‌درمانی برای نخستین‌بار توسط ویلیام گلاسر در سال ۱۹۶۲م مطرح شد. او واقعیت‌درمانی را به‌عنوان مفهومی جدیدتر از نظریهٔ کنترل توصیف کرد و معتقد بود که افراد می‌توانند با مسئولیت بیشتر در قبال اعمال خود، کنترل زندگی را در دست بگیرند.[۵] گلاسر کتاب «واقعیت‌درمانی» را در سال ۱۹۶۵م منتشر کرد؛ اما پس از ده سال بررسی و اصلاحات فراوان بر روی نظریهٔ کنترل و واقعیت‌درمانی و نیز تلفیق آنها متوجه شد که نظریه به اندازه‌ای تغییر کرده که لازم است عنوان آن را به نظریهٔ انتخاب تغییر دهد.[۶]
ویژگی‌ها
از جمله ویژگی‌های واقعیت‌درمانی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تأکید بر انتخاب و پذیرفتن مسئولیت آن؛
- تأکید بر برنامه‌ریزی در زمان حال (به‌جای تمرکز بر زمان گذشته)؛
- تمرکز بر روی مشکلات کنونی؛
- تأکید بر این که افراد مشکل ندارند بلکه از راه‌حل‌های نامناسب استفاده می‌کنند.[۷]
تکنیک‌ها
درمانگران در واقعیت‌درمانی با بیماران خود در رابطه با چهار مفهوم اصلی کار می‌کنند:
- عادت‌های رابطه: هر تعاملی می‌تواند هفت عادت ارتباطی را تمرین کند که شامل حمایت، تشویق و گوش‌دادن هستند. از جمله عادت‌های قطع ارتباط نیز می‌توان به انتقاد، سرزنش و شکایت اشاره کرد.
- کیفیت در مقابل جهان درک‌شده: هر کسی دنیایی باکیفیت در ذهن خود ساخته که اهداف و چشم‌اندازهای خود را برای زندگی در آن ذخیره می‌کند. گلاسر معتقد بود که به‌منظور در نظر گرفتن هر چیز به‌عنوان بخشی از دنیای باکیفیت، حداقل باید برآورده‌کنندهٔ یکی از نیازهای اساسی باشد.
- مقایسهٔ مکان: مقایسهٔ ذهنی آنچه می‌خواهید (دنیای کیفی) با آنچه دارید (دنیای درک‌شده) است. کارشناسان معتقدند که هر چقدر این دو دنیا با یکدیگر نزدیک باشند، فرد احساس بهتری خواهد داشت.
- روان‌شناسی کنترل بیرونی در مقابل درونی: هر فرد باید انتخاب‌های خود را به‌صورت عینی نگاه کرده و تشخیص دهد که آیا آنها، فرد را به اهداف او نزدیک‌تر می‌کنند یا خیر.[۸]
اهداف
از جمله اهداف واقعیت‌درمانی می‌توان به داشتن رفتار مسئولانه اشاره کرد. عمل‌کردن مسئولانه به‌معنای توانایی ارضای نیازهای شخصی و عدم محرومیت دیگران از ارضای نیازهای خود است. شخص مسئول، خودمختار و خودپیرو بوده و از حمایت‌های روانی و درونی برخوردار است. او می‌داند که از زندگی چه می‌خواهد و در این راستا، برای رفع نیازهای خود و دستیابی به اهداف تعیین‌شده، برنامه‌های مسئولانه‌ای را تهیه و اجرا می‌کند.[۹]
فرایند واقعیت‌درمانی
کارشناسان، در طراحی فرایند درمانی در این شیوه، چهار مرحله را در نظر می‌گیرند:
- بررسی خواسته‌ها: تو چه می‌خواهی؟!
- بررسی عملکرد: برای رسیدن به خواسته‌های خود، چه کرده‌اید؟!
- خودارزیابی: آیا اقدامات صورت‌گرفته، ثمربخش بوده‌اند؟!
- طرح‌ریزی: از کدام دستورالعمل یا برنامه برای رسیدن به خواسته‌های خود استفاده کرده‌اید؟![۱۰]
واقعیت‌درمانی و امید به زندگی
کارشناسان معتقدند که واقعیت‌درمانی بر افزایش امید به زندگی افراد تأثیرگذار است. آنها بر این باورند که ناامیدی، حالتی تکان‌دهنده است که با احساساتی همچون عدم امکانات، ناتوانی و بی‌علاقگی آشکار می‌شود. همچنین، فرد ناامید غیرفعال شده و توانایی سنجش فرصت‌های زندگی را از دست می‌دهد. از سوی دیگر، امید داشتن به‌معنای توانایی فرد در کاربرد نیروهای خلاقانهٔ خود در مسیر بهبود زندگی است. واقعیت‌درمانی در تلاش است تا به افراد کمک کند، به‌جای روان‌شناسی بیرونی، نظریهٔ انتخاب یا کنترل درونی را برگزینند. بر اساس این نظریه، تنها خود فرد توانایی انجام کاری برای خود را داشته و هیچ‌کسی بدون اجازهٔ او توانایی چنین کاری را ندارد؛ بنابراین، انسان‌ها می‌توانند با انتخاب‌های درست و راه‌های مؤثر در راستای نیل به تفریح، قدرت، آزادی، عشق و تعلق حرکت کرده و موقعیت‌های بهتری را خلق کنند. واقعیت‌درمانی فرصتی را فراهم می‌کند تا افراد، رفتارهای مناسب را برای رفع نیازهای خود یادگرفته و همین موضوع منجر به افزایش امید به زندگی آنها خواهد شد.[۱۱]
واقعیت‌درمانی در سالمندان
گلاسر، مبتکر نظریهٔ واقعیت‌درمانی بر این باور است که از جمله اهداف این نظریه کسب هویت موفق و تأمین سلامت روانی و در نتیجه شادکامی از طریق آموزش مسئولیت‌پذیری، نحوهٔ کنترل انتخاب‌ها و کمک به رفع صحیح نیازهای عاطفی مانند مبادلهٔ عشق و محبت است. پژوهش‌های صورت‌گرفته در این زمینه نشان داده‌اند که واقعیت‌درمانی بر شادکامی سالمندان تأثیرگذار است. این تحقیق همچنین نشان می‌دهد که این شیوهٔ درمانی بر توسعه و افزایش حس خوش‌بینی، شادی و امید در سالمندان مؤثر است. علاوه بر آن، آموزش مفاهیم واقعیت‌درمانی منجر به افزایش حس کنترل و مسئولیت در سالمندان می‌شود.[۱۲]
پانویس
- ↑ «واقعیت درمانی چیست؟»، وب‌سایت کلینیک رؤیا.
- ↑ Choice theory.
- ↑ Pound, “Choice therapy and psycho educate ion for parents of out-of-competition adolescent”, 2009, V29, P34.
- ↑ هرمزی و دیگران، «اثربخشی واقعیت درمانی گروهی بر راهبردهای مقابله‌ای»، 1393ش، ص21.
- ↑ «واقعیت درمانی چیست؟»، وب‌سایت کلینیک رؤیا.
- ↑ محمودی، «معرفی رویکرد واقعیت درمانی».
- ↑ محمودی، «معرفی رویکرد واقعیت درمانی».
- ↑ «واقعیت درمانی چیست؟»، وب‌سایت کلینیک رؤیا.
- ↑ ساعتچی، نظریه‌های مشاوره و روان درمانی، 1379ش، ص159.
- ↑ طباطبایی، «واقعیت درمانی و تئوری انتخاب»، وب‌سایت هنر زندگی.
- ↑ پاشا و امینی، «تأثیر واقعیت درمانی بر امید به زندگی و اضطراب همسران شهدا»، 1387ش، ص47-48.
- ↑ سعادتی و دیگران، «اثربخشی آموزش مفاهیم واقعیت درمانی بر شادکامی مردان سالمند شهر اردبیل»، 1394ش، ص179-180.
منابع
- پاشا، غلامرضا و امینی، سهیلا، «تأثیر واقعیت‌درمانی بر امید به زندگی و اضطراب همسران شهدا»، نشریهٔ یافته‌های نو در روان‌شناسی، دوره ۳، شماره ۹، ۱۳۸۷ش.
- ساعتچی، محمود، نظریه‌های مشاوره و روان درمانی، تهران، بی‌نا، چ۱، ۱۳۷۹ش.
- سعادتی، هیمن و دیگران، «اثربخشی آموزش مفاهیم واقعیت‌درمانی بر شادکامی مردان سالمند شهر اردبیل»، نشریهٔ سالمند، دوره ۱۰، ۱۳۹۴ش.
- طباطبایی، فرزاد، «واقعیت‌درمانی و تئوری انتخاب»، وب‌سایت هنر زندگی، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۲ش.
- محمودی، زهره، «معرفی رویکرد واقعیت‌درمانی»، وب‌سایت کلینیک رؤیا، تاریخ بارگذاری: ۱۰ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «واقعیت‌درمانی چیست؟»، وب‌سایت کلینیک رؤیا، تاریخ بارگذاری: ۶ آبان ۱۴۰۰ش.
- هرمزی، لیلا و دیگران، «اثربخشی واقعیت‌درمانی گروهی بر راهبردهای مقابله‌ای»، نشریهٔ روان‌شناسی خانواده، دوره ۱، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
- Pound, P, “Choice therapy and psycho educate ion for parents of out-of-competition adolescent”, International Journal of Reality Therapy, 2009.