پیش‌نویس:رشد اخلاقی کودک

رشد اخلاقی کودکان؛ فرایند تحول اخلاقی کودکان در جریان رشد.

رشد اخلاقی کودکان فرآیندی چندبعدی است که در بستر خانواده، فرهنگ و اجتماع شکل می‌گیرد. ترکیب الگوهای تربیتی صحیح مانند سبک مقتدرانه و ایجاد دلبستگی ایمن، به‌کارگیری روش‌های جذاب آموزشی مانند داستان‌های اخلاقی و بازی و نیز فراهم‌کردن محیطی غنی از ارزش‌های مثبت و معنوی می‌تواند به پرورش وجدان، همدلی و مسئولیت‌پذیری در کودکان بینجامد. درک مراحل رشد اخلاقی کودکان به بزرگسالان نیز کمک می‌کند انتظارات واقع‌بینانه‌ای داشته باشند و متناسب با سطح درک کودک با او تعامل کنند.

تعریف رشد اخلاقی

رشد اخلاقی به فرآیندی اشاره دارد که در آن کودکان درک و رفتار خود را دربارهٔ درست و غلط، عدالت، انصاف و مراقبت از دیگران توسعه می‌دهند. این رشد، تدریجی و پیچیده است و تحت تأثیر تعامل عوامل درونی (شناختی، عاطفی) و بیرونی (خانواده، فرهنگ، مذهب) قرار دارد و به‌تدریج نگرش کودکان را در مواجهه با مسائل اخلاقی شکل می‌دهد. روان‌شناسان، رشد اخلاقی را بر سه‌پایه استوار می‌دانند: ۱. عنصر شناختی؛ ۲. عنصر رفتاری؛ ۳. عنصر عاطفی. هنگام مواجهه کودک با یک تصمیم اخلاقی، معمولاً هر سه عنصر به‌صورت هماهنگ عمل می‌کنند.

نظریه‌های رشد اخلاقی

روان‌شناسان، در بررسی مراحل رشد اخلاقی کودکان، به دیدگاه‌های گوناگونی دست یافته‌اند، ازجمله:

ژان پیاژه (۹ اوت ۱۸۹۶ – ۱۶ سپتامبر ۱۹۸۰م)، روان‌شناس سوئیسی، رشد اخلاقی کودکان را در دو مرحله اصلی توصیف کرده است:

• مرحله واقع‌گرایی اخلاقی: کودک از حدود ۴ تا ۷ سالگی، قوانین را مطلق، تغییرناپذیر و تعیین‌شده توسط مقامات قدرتمند می‌داند. قضاوت بر اساس پیامدهای عینی است، نه نیت فرد، مثلاً شکستن ۱۰ فنجان به‌طور تصادفی بدتر از شکستن عمدی ۱ فنجان است.
• مرحله نسبی‌گرایی اخلاقی: کودک از حدود ۱۰ سالگی به بعد درمی‌یابد قوانین قابل تغییر و مبتنی بر توافق جمعی است و قضاوت بر اساس نیت فرد و موقعیت شکل می‌گیرد.

لارنس کلبرگ (۲۵ اکتبر ۱۹۲۷–۱۹ ژانویه ۱۹۸۷م)، روان‌شناس آمریکایی، در بررسی مراحل رشد اخلاقی کودکان با گسترش نظریه رشد اخلاقی ژان پیاژه و با تمرکز بر استدلال/قضاوت‌های اخلاقی، رشد را در سه سطح و شش مرحله ترسیم کرده است؛ به‌گونه‌ای که هر مرحله از رشد، مراحل قبلی را نیز در بر می‌گیرد:

• سطح پیش‌عرفی: اخلاقیات توسط پیامدهای بیرونی مانند تنبیه و پاداش (مرحله اول) و مبادله ساده (مرحله دوم) هدایت می‌شود.
• سطح عرفی: اخلاقیات بر پایه رعایت هنجارهای اجتماعی و قوانین (مرحله سوم) و حفظ روابط خوب (مرحله چهارم) استوار است.
• سطح پساعرفی: اخلاقیات بر اساس پیمان اجتماعی (مرحله پنجم) و اصول اخلاقی جهانی، عدالت و حقوق بشر (مرحله ششم) تعریف می‌شود.

کلبرگ بر این باور بود که این سطوح و مراحل در قضاوت اخلاقی به‌ترتیب و به‌تدریج همراه با بالا رفتن سن کودک، در او بروز می‌کنند. کودک قبل از ۹ سالگی، استدلال‌هایش دربارهٔ معماهای اخلاقی در سطح اول است. این استدلال‌ها در اوائل نوجوانی عموماً در سطح دوم قرار می‌گیرند و گاهی هم بین مرحله دوم و چهارم دچار نوسان می‌شود. برخی از نوجوانان در نیمه دوم نوجوانی به مرحله چهارم می‌رسند.

عوامل مؤثر بر رشد اخلاقی

ار منظر علوم تربیتی، روان‌شناسی و آموزه‌های دینی، عوامل متعددی می‌تواند در رشد اخلاقی کودکان تأثیرگذار باشد، ازجمله:

دین‌داری و آموزه‌های دینی

• آموزش‌های قرآنی: شرکت در کلاس‌های تفسیر قرآن و استفاده از داستان‌های اخلاقی قرآن می‌تواند درک شناختی و مهارت حل تعارض اخلاقی کودکان را تقویت کند.
• شرکت در مناسک عبادی: مشارکت در نماز جماعت و مراسم مذهبی، در صورت اجرای غیراجباری و همراه با تقویت مثبت، می‌تواند حس تعلق، مسئولیت‌پذیری و کنترل هیجانات را افزایش دهد.
• آشنایی با سیره اهل‌بیت: استفاده از داستان‌های برگرفته از سیره اهل‌بیت در قالب برنامه‌هایی مانند «فلسفه برای کودکان» بر رشد اخلاقی دانش‌آموزان تأثیر مثبت دارد.
• دین‌داری والدین: بر اساس پژوهش‌های موجود، بین سطح دینداری والدین و رشد اخلاقی کودکان رابطه معناداری وجود دارد. هماهنگی اعتقادی و اخلاقی پدر و مادر، احتمال رشد معنوی-اخلاقی کودک را افزایش می‌دهد.

خانواده و تربیت

• دلبستگی ایمن: ایجاد رابطه‌ای امن، پاسخگو و قابل اعتماد بین کودک و مراقب اصلی (به ویژه مادر)، پایه اساسی رشد اخلاقی سالم، همدلی و اعتماد به نفس در آینده است.
• سبک فرزندپروری: از میان سبک‌های مختلف، سبک مقتدرانه که ترکیبی از محبت، پاسخگویی و انتظارات و قوانین روشن است بیش‌ترین همبستگی را با رشد رفتارهای مثبت اجتماعی مانند همکاری، همدلی، خودمهارگری و نوع‌دوستی دارد.
• تکریم کودک: هنگامی که کودک مورد احترام و تکریم واقع شود و احساس ارزشمندی کند، انگیزه بیشتری برای ترک رفتارهای ناپسند و انجام اعمال نیک خواهد داشت.
• رفتار خواهر و برادرهای بزرگتر: کودکان از طریق یادگیری مشاهده‌ای از تعاملات اخلاقی یا غیراخلاقی خواهر و برادرهای بزرگتر تأثیر می‌پذیرند و در گفت‌وگوهای اخلاقی با آنان شرکت می‌کنند.

عوامل اجتماعی و محیطی

• بازی گروهی: بازی‌های گروهی و رقابتی با قوانین روشن، به‌ویژه با همسالان، به کودک ارزش قواعد، همکاری، مسئولیت‌پذیری و درک عدالت را می‌آموزد و خودمحوری او را کاهش می‌دهد.
• فرهنگ همسالان: هنجارها و ارزش‌های اخلاقی گروه همسالان، مانند تقبیح لو دادن، تأثیر عمیقی بر قضاوت و رفتار اخلاقی کودک دارد.
• تجربه عمل اخلاقی: فراهم آوردن فرصت‌هایی برای انجام رفتارهای جامعه‌پسند (مانند کمک به دیگران) رشد اخلاقی را تقویت می‌کند، در حالی که مواجهه مکرر با رفتارهای خشونت‌بار بدون نظارت می‌تواند تأثیر منفی داشته باشد.

آزمون سنجش رشد اخلاقی کودکان

حسین لطف‌آبادی و همکارانش در پژوهشی، عوامل رشد اخلاقی را در قالب نظریه‌ای با عنوان «نظریه رشد اخلاقی مبتنی بر بنیان‌های دینی، حکمت، فرهنگ ملی و دانش روان‌شناسی» تبیین کرده و بر اساس آن آزمونی را برای سنجش رشد اخلاقی کودکان طراحی کرده‌اند. آنها در این پژوهش نشان داده‌اند که رشد اخلاقی، نتیجهٔ تأثیر متقابل، پیچیده و پویای سه سطح روانی‌اجتماعی است که شامل شش عامل می‌شود:

• سطح اول، سطح زیرین یا بنیادی است که دو عامل در آن قرار دارد: ۱. طبیعت کمال‌جوی و مینوی آدمی؛ ۲. توانایی بالقوه تمیز خوب از بد و زشتی از زیبایی.
• سطح دوم، سطح میانی است که شامل دو عامل دیگر می‌شود: ۳. انگیزش‌ها و رشد عواطف و همدردی انسانی؛ ۴. رشد تفکر و میزان خردمندی.
• سطح سوم، سطح بیرونی است که دو عامل پایانی در آن قرار دارد: ۵. تجارب عینی و موقعیت رفتار اخلاقی؛ ۶. محیط اجتماعی، فرهنگی و آموزشی.

منابع

• اسماعیلی، فرزانه و دیگران، «بررسی ارتباط بین سبک‌های فرزندپروری با رشد اخلاقی کودکان پیش از دبستان با میانجیگری دلبستگی کودک»، توانبخشی، دوره ۲۲، ش۳، ۱۴۰۰ش.
• بوسلیکی، حسن، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، اخلاق وحیانی، دوره ۷، ش۲، ۱۳۹۶ش.
• بوسلیکی، حسن، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در رابطه والد فرزند از منظر روان‌شناسی اخلاق»، اخلاق‌پژوهی، سال دوم، ش۴، ۱۳۹۸ش.
• رهنما، سیداحمد و همکاران، روان‌شناسی رشد با نگرش به منابع اسلامی، تهران، سمت، ۱۳۷۴ش.
• سادات‌حسینی، اکرم‌السادات و دیگران، «رشد اخلاقی در کودکان و توصیه‌هایی بر اساس متون اسلامی برای توسعه و تکامل آن»، مجله مطالعات اسلامی در حوزه سلامت، دوره ۸، ش۲، ۱۴۰۳ش.
• حسین‌محمدی، فریبا و دیگران، «بررسی تأثیر داستان‌های فکری برگرفته از سیرهٔ حضرت فاطمه بر رشد اخلاقی دانش‌آموزان دختر پایهٔ ششم دبستان در شهرستان شهربابک»، تربیت اسلامی، ش۳۶، ۱۴۰۰ش.
• جاویدان، فاطمه و دیگران، «تحلیل نظریه رشد اخلاقی کولبرگ با رویکرد قرآنی»، فصلنامه اخلاق زیستی سال دوم، ش۶، ۱۳۹۱ش.
• جعفریان، مجید، «رشد معنوی و اخلاقی در دوران کودکی و تأثیر آن در بزرگسالی: یک مقاله مروری»، مطالعات اخلاق کاربردی، دوره ۱۵، ش۳۶، ۱۳۹۸.
• شعاع‌کاظمی، مهرانگیز و میرمحمدحسین اوشانی، سیده‌آتنا، «رابطه آموزه‌های دینی والدین و رشد اخلاقی کودکان دبستانی»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، دوره ۲۳، ش۲۹، ۱۳۹۴ش.
• لطف‌آبادی، حسین «نقد نظریه رشد اخلاقی پیاژه و کولبرگ و باندورا و ارائه الگویی نو برای پژوهش در رشد اخلاقی دانش‌آموزان ایران»، فصلنامة نوآوری‌های آموزشی، ش۱۱، سال چهارم، ۱۳۸۴ش.
• لطف‌آبادی، حسین و همکاران، «نظریه‌پردازی و آزمون‌سازی برای آزمون رشد اخلاقی کودکان، نوجوانان و جوانان»، پژوهش علمی در مؤسسه پژوهشی برنامه‌ریزی درسی و نوآوری‌های آموزشی وزارت آموزش و پرورش و دانشگاه شهید بهشتی، بی‌تا.
• موسوی‌اصل، سیدمهدی، روان‌شناسی اخلاق، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۹ش.
• نامور جعفر و دیگران «پرورش هوش اخلاقی کودکان بر اساس روایات معتبر»، ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران'، دوره سوم، ش۳، ۱۳۹۹ش.