پیش‌نویس:مدارای سیاسی

مدارای سیاسی، به‌کارگیری ملایمت و پرهیز از کاربست خشونت در جامعه و روابط سیاسی.

مدارای سیاسی به معنای نرمش و پرهیز از خشونت در روابط سیاسی و اجتماعی، از نشانه‌های جامعه متمدن و حکمرانی خوب است. این مفهوم با سازشکاری منفی تفاوت آشکاری دارد. مدارا اثربخشی بیشتری نسبت به خشونت دارد؛ زمینه کسب صلاحیت حکمرانی را فراهم می‌کند و مانع سوءاستفاده از قدرت می‌شود. پذیرش انتقادها، رعایت حقوق اقلیت‌ها، برخورد منطقی با مخالفان غیرمسلح، رفتار مسالمت‌آمیز با کارگزاران خطاکار و انعطاف راهبردی در برابر دشمنان، از مظاهر عینی مدارای سیاسی شمرده می‌شوند. با این حال، مدارای سیاسی بی‌حدوحصر نیست و محدودیت‌های آن شامل رعایت قوانین اسلامی، حفظ امنیت ملی و مقابله با فتنه‌انگیزی و مزدوری بیگانگان، توهین به مقدسات و قیام‌های مسلحانه است.

مفهوم‌شناسی مدارای سیاسی

مدارای سیاسی به رفتار سنجیده و معقول و منش ملایم و همراه با سعه صدر گفته می‌شود که در بستر تعاملات سیاسی و برای رسیدن به هدفی متعالی انجام می‌پذیرد و شاخصی برای تمرین مدنیت شمرده می‌شود. مدارای سیاسی، ظرفیتی را فراهم می‌آورد تا اختلاف‌ها و تفاوت‌ها در فضایی آرام و منطقی مدیریت شود و فضای اجتماعی از ستیزهای خانمان‌برانداز در امان بماند.

در ادبیات دینی، «رِفق» به‌معنای مدارا و ملایمت است و در برابر «عُنف» به‌معنای خشونت قرار دارد. البته مدارا در اسلام مفهوم گسترده‌تری دارد و از صبر، تحمل، عفو و تجاهل گرفته تا مهرورزی، خضوع و فروتنی را در بر می‌گیرد. در کنار رویکرد مثبت به مدارا در اسلام، «مداهنه» وجه منفی آن را شکل می‌دهد.

ضرورت مدارای سیاسی

اثربخشی مدارا در مقایسه با خشونت

مدارا در انجام همه امور مدخلیت دارد؛ چه در امور دنیایی و معاشرت با انسان‌ها و چه در امور دینی و هدایت و ارشاد انسان‌ها. در مسائل اجتماعی و سیاسی، ملایمت و رحمت تأثیر بیشتری دارد تا به‌کارگیری خشونت. تشکیل نهادهای سیاسی مثل مجلس شورا بر همین اساس است که مسائل سیاسی کلان باید بر پایه مباحثه و گفتگو حل‌وفصل شود. حتی در مواردی که قانون به یکی از نهادهای رسمی کشور اختیار استیضاح و عزل یکی از مسئولان رسمی کشور را می‌دهد، پایه‌اش به‌کارگیری ملایمت و تفاهم در امور است.

کسب صلاحیت حکمرانی

اقتضائات مدیریت اجتماع، مدارا را یکی از ویژگی‌های لازم برای متصدیان امور مملکتی قرار می‌دهد. استحقاق کسب مناصب سیاسی و اجتماعی متوقف بر وجود فضایلی ازجمله مدارا در نامزدان احراز مناصب است.

ممنوعیت سوءاستفاده از قدرت

حکومت همه ابزارهای قدرت را در اختیار دارد و با تکیه بر اقتدار ذاتی خویش، در معرض این اتهام قرار دارد که در اِعمال قدرت افراط کرده و به استبداد و ستمگری روی می‌آورد. مدارای حاکمان با مردم، شائبه سوءاستفاده از قدرت را دفع می‌کند.

تبعیت از اولیای الهی

اهل‌بیت، روش خودشان را مدارا و به‌دست آوردن دل‌ها و روش بنی‌امیه را سخت‌گیری و خشونت معرفی کرده‌اند. مدارا از مؤلفه‌های اصلی در سیره سیاسی اولیای الهی است و پیروان آنها نیز مدارای سیاسی را سرلوحه عملکردها و تصمیم‌گیری‌های خویش قرار می‌دهند.

دستور دین به کاربست مدارا

در کتاب وسائل الشیعه، فصلی با عنوان «استحباب رِفق در امور» وجود دارد که در روایات آن، مدارا نیک شمرده شده است. همچنین ابواب دیگری وجود دارد که به مدارا با دوستان، اسیران و حتی مُردگان دستور داده است.

زمینه‌های مدارای سیاسی

جهت‌دهی و اصلاح باورهای کلان، مهم‌ترین شیوه برای زمینه‌سازی منش‌های نیک ازجمله مدارای سیاسی است. خداشناسی و خودشناسی از مهم‌ترین باورهایی است که زمینه مدارای سیاسی را ایجاد می‌کند. اگر کسی خویشتن خود را درست تفسیر کند و آن را بشناسد، به عنوان خلیفةالله با مهربانی با جامعه سخن می‌گوید. از سوی دیگر، هنگامی که آدمی سایر انسان‌ها را جلوه‌ای از رحمت خدا ببیند، به آنها نیز محبت می‌ورزد و رِفق و مدارا در روابط اجتماعی حاکم می‌شود. مدارا به‌طور کلی از محبت برمی‌خیزد و خشونت ورزیدن معلول داشتن تصویری منفی از انسان‌ها است. افزون بر آن، تقویت آگاهی مستمر به آثار بی‌شمار نهادینه‌شدن مدارای سیاسی در جامعه و نقش اعجازگونه‌اش در کاستن دشمنی‌ها و تحکیم پیوندها، از مؤثرترین عوامل انگیزه‌ساز در کاربست مدارای سیاسی است.

یک سوی دیگرِ مدارای سیاسی، حکمرانان هستند که با اصلاح نگرش خود به مردم، زمینه مدارای سیاسی را فراهم می‌کنند. در اندیشه اسلامی، حکومت خاستگاه الهی دارد و روابط حکمرانان و مردم چنان در هم‌تنیده است که شهروندان چونان دوست و همکار حاکمان در مدیریت جامعه نگریسته می‌شوند. کسانی که برای خدا و اسلام به قدرت دست می‌یابند، از قدرت سوءاستفاده نمی‌کنند و با مردم مدارا می‌کنند.

در چارچوب فکری اسلام، حکومت به‌منزله فردی است که حاکمْ سرِ آن، وزیرْ قلب آن، کارکنان حکومتی دو دست آن و مردم دو پای آن به‌شمار می‌روند. بر همین اساس، مدارای سیاسی یگانه راه پیشرفت و تعالی جامعه و حکومت است. ادبیات «ولیِّ نعمت بودن مردم برای مسئولان» در کلمات رهبران جمهوری اسلامی، جلوه‌ای از همین طرز فکر است که با «خدمتگزاری مسئولان به مردم» ملازمه دارد.

مدارای سیاسی در ایران

در دوره پهلوی، مدارا به محاق رفت؛ رژیم پهلوی با سیاست‌های متمرکز، یکسان‌ساز و ایدئولوژی ناسیونالیستی باستان‌گرا، به حذف ناهمسانی‌های قومی، زبانی و مذهبی پرداخت و فضایی برای تکثرگرایی و پذیرش تفاوت‌ها باقی نگذاشت و بسیاری از دستاوردهای مشروطه در زمینه حقوق اقلیت‌ها و تمرکززدایی را نیز به حاشیه راند. در مقابل، برخی معتقدند اگرچه با وقوع انقلاب اسلامی ایران، گفتمان مسلط بر پایه تفکر دینی بازتعریف شد و در قانون اساسی جمهوری اسلامی اصولی مانند برابری حقوقی و مشارکت عمومی مورد تأکید قرار گرفت، در عمل، عدم تعریف روشن از مدارا، محدودیت‌های قانونی و غلبه نگاه امنیتی و ایدئولوژیک، مانع تحقق کامل مدارا در عرصه سیاسی و اجتماعی ایران معاصر شده است.

با این حال، مدارای سیاسی در همان دوران اولیه جمهوری اسلامی که با چالش‌های امنیتی و سیاسی فراگیری روبرو بود، ملاک عمل رهبری کشور قرار گرفته بود. امام خمینی در مواجهه با علما و متحجران مخالف، از برخورد قهری پرهیز کرده و با روشنگری به مقابله با شبهات پرداخت. او در برابر گروهک‌های مسلح نیز ابتدا راه گفتگو و ارشاد را در پیش گرفت، اما با تبدیل مخالفت به اقدام مسلحانه، با قاطعیت و در چارچوب قانون برخورد کرد. وی در قبال اقلیت‌های دینی، بر همزیستی مسالمت‌آمیز تأکید کرد و حقوق آنان را به رسمیت شناخت.

مؤلفه‌های مدارای سیاسی

توجه حکمرانان به خواسته‌های مردم

حکمرانان مردم را به پذیرش خواسته‌های خود وادار نمی‌کنند، بلکه خواسته‌های مردم را مشروط بر آنکه خلاف شریعت نباشد می‌پذیرند. از منظر شرعی، حاکم موظف است به خواسته‌های مردم گردن نهد و از بررسی مبنا و فلسفه آن‌ها خودداری کند.

انتقادپذیری

انتقادپذیری یکی از مصادیق بارز مدارای سیاسی مسئولان به‌شمار می‌رود. بر اساس الگوهای دینی و اسلامی، انتظار می‌رود که مسئولان در شنیدن انتقادها سعه صدر داشته باشند و در صورت منصفانه بودن، آن را بپذیرند. این انتظار ریشه در سیره پیامبر اسلام و ائمه دارد که الگوهای گوش‌سپردن به سخنان مردم بودند. توصیف مسلمانان اولیه از پیامبر در قرآن به عنوان «گوش» (اُذُن)، بر اهمیت این ویژگی در رهبری دینی تأکید می‌کند. آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، با رد این توهم که انتقاد از رهبری جایز نیست، به دریافت انتقادهایی از خودش، اقرار می‌کند.

مسالمت‌جویی رهبر با کارگزاران خطاکار

رهبری جامعه در اموری که مربوط به اهداف و اصول بنیادین نیست، مدارا را به عنوان یک شیوه حکمرانی مؤثر به‌کار می‌گیرد. داشتن سعه صدر دربارهٔ لغزش‌ها و خطاهای یاران و پیروان، بخشی از الگوی رهبری مبتنی بر سنت اسلامی تلقی می‌شود. این رویکرد از این باور نشأت می‌گیرد که افراد به‌طور طبیعی نقاط ضعفی دارند و طرد آنان به دلیل این ضعف‌های طبیعی، می‌تواند به توقف پیشرفت یک حرکت اجتماعی بینجامد. امام خمینی در مواجهه با کارگزاران خطاکار، ابتدا از روش‌های نصیحت و هشدار استفاده می‌کرد، اما در صورت عدم اصلاح، با قاطعیت عمل می‌نمود. او دربارهٔ افرادی مانند مهدی بازرگان (به دلیل مخالفت با آرمان‌های انقلاب و تأکید بر ارتباط با آمریکا)، ابوالحسن بنی‌صدر (به علت همکاری با منافقین و تضعیف نظام) و آیت‌الله حسینعلی منتظری (به خاطر حمایت از عناصر ضدانقلاب) پس از اخطارهای مکرر، با عزل یا کنار گذاشتن آنان موافقت کرد تا نشان دهد که با وجود پایبندی به مدارا، برای حفظ نظام با قاطعیت تصمیم می‌گیرد. آیت‌الله خامنه‌ای نیز از برخورد با یکی از نمایندگان مجلس خبرگان که خطایی مرتکب شده بود، جلوگیری کردند.

برخورد منطقی با جریان‌های مخالف

در چارچوب فقه سیاسی و اخلاق حکمرانی اسلامی، رویکرد معمول در قبال گروه‌ها و جریان‌های مخالف، مبتنی بر موعظه حسنه و جدال احسن است. این چارچوب، مدارا با مخالفان سیاسی را تا پیش از قیام مسلحانه آنان تجویز می‌کند. بر این اساس، حقوق مالی مخالفان که با سایر شهروندان مشترک است، قطع نمی‌شود.

امام‌خمینی در رویارویی با گروه‌های مخالف و معارض و حتی محارب با نظام اسلامی و سران آنان، در مرحله نخست خویشتن‌داری، گفتگو، نصیحت و دعوت آنان به حق را برگزید و تا زمانی که احتمال هدایت و بازگشت آنان وجود داشت، از طرد نیروهای آنان به‌ویژه جوانان پرهیز کرد و آنان را به بازگشت و توبه سفارش می‌کرد؛ چنان‌که پس از ابراز ندامت برخی، برای آنها عفو عمومی یا تقلیل حکم صادر می‌کرد. بااین‌حال، اقدامات براندازانه علیه نظام اسلامی و ورود به درگیری مسلحانه این گروه‌ها را برنمی‌تابید و در این شرایط خواستار برخورد قاطع و انقلابی با آنان بود.

حفظ متانت و وقار مسئولان در برابر حرف‌های تحریک‌آمیز

تشنج میان مسئولان معمولاً به درون جامعه سرایت می‌کند. جنجال‌آفرینی در مجامع عمومی مانند مجلس شورا، عاملی تلقی می‌شود که وقار و متانت نهاد پارلمان را خدشه‌دار می‌کند. از نمایندگان مردم انتظار می‌رود که در مقابل سخنان تحریک‌آمیز خونسردی خود را حفظ کنند.

مدارا در رقابت‌های انتخاباتی

در مردم‌سالاری دینی، برخلاف برخی برداشت‌ها از دموکراسی‌های غربی، حفظ فضای متعادل سیاسی در دوره انتخابات، یک ارزش و اولویت کلیدی محسوب می‌شود. در این چارچوب، گفتگوی انتقادی میان افراد، احزاب و هواداران آنها مجاز است، اما این گفتگوها معمولاً به گونه‌ای مدیریت می‌شوند که از تبدیل‌شدن به هیاهو، کینه‌ورزی و تحریک عصبیت‌های قومی، مذهبی یا فرقه‌ای جلوگیری شود. دلیل این تأکید، جلوگیری از تفرقه و حفظ انسجام اجتماعی در دوران حساس پس از انتخابات است.

احترام به حقوق اقلیت‌ها

اقلیت‌های ساکن در جامعه اسلامی حقوقی دارند و مسلمانان نسبت به رعایت حقوق آنها وظیفه و تعهد دارند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اقلیت‌های مذهبی را به مذاهب اهل‌سنّت و شیعیان زیدی و اقلیت‌های دینی شناخته‌شده شامل زرتشتیان، کلیمیان و مسیحیان محدود کرد. این اقلیت‌ها در چارچوب قانون از آزادی در انجام مراسم دینی و امور شخصی خود برخوردارند و طبق اصل ۶۴ می‌توانند نماینده‌ای در مجلس داشته باشند. همچنین برخی اصول قانون اساسی بر حقوق عمومی همه شهروندان از جمله اقلیت‌های دینی تأکید می‌کنند، مانند حق مشارکت در سرنوشت، برابری در برابر قانون، آزادی انتخاب شغل، حق دادخواهی و اصل برائت. امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای بر رعایت حقوق اقلیت‌های مذهبی تأکید کرده‌اند.

مدارا با دشمن

در آموزه‌های اسلامی مربوط به روابط بین‌الملل و جهاد، بر پرهیز از جنگ و جدال تا حد امکان و تلاش برای جلب دلایل دشمنان تأکید می‌شود. در این چارچوب، اگرچه ریا در مواجهه با مسلمانان عملی ناپسند شمرده می‌شود، اما ابراز مهرورزی حتی اگر با انگیزه‌های راهبردی و غیرصادقانه همراه باشد، نسبت به دشمنان می‌تواند به‌عنوان یک تاکتیک مشروع و پسندیده برای دفع شر و جلب منفعت تلقی شود. بر این اساس، رویکرد معمول، نفی این اندیشه است که هر دشمنی باید قلع و قمع شود. آیت‌الله خامنه‌ای با ارائه سیاست «نرمش قهرمانانه»، اصل مدارا با دشمن را به‌کار می‌گیرد. این مفهوم به معنای انعطاف‌پذیری به‌جا و به‌موقع، در چارچوب اصول عزت، حکمت و مصلحت است.

مدارا با اسیران دشمن

بر اساس سیره امیرالمؤمنین، با اسیران دشمن نیز باید مدارا کرد. مصداق مدارا با اسیران، آزار نرساندن و شکنجه نکردن و تفاوت نگذاردن در خوراک میان خود و آنها است.

مرز مدارای سیاسی

مدارای سیاسی همانند سایر ارزش‌های سیاسی، محدود است. کاربست مدارا به‌طور مطلق آسیب‌های بسیاری ایجاد می‌کند. اجرای احکام و قوانین اسلامی و نیز تضمین امنیت و پیشرفت کشور مهم‌ترین حدود مدارای سیاسی است و مدارای سیاسی تا آن حد مجاز است که به اسلامیت، امنیت و پیشرفت کشور خللی وارد نشود. البته در مواردی که با اخلالگران در امنیت کشور نیز مقابله عملی صورت می‌گیرد، همچنان مدارا یکی از اصول و معیارهای اصلی است.

مدارا با کفار و منافقین، مدارا در مقابل توهین به مقدسات دینی و اسلامی، خدشه به حقوق مردم، تضعیف وحدت روحانیت، ارتکاب منکرات در انظار عمومی و حوادث فتنه‌گون جایز شمرده نشده است. مورد دیگری که مدارا با محدودیت روبرو می‌شود، مبارزه با رژیم‌های طاغوتی و ستمگر است. اگر این رژیم‌ها در مقابله با مردم به خشونت بسیار روی بیاورند، رهبری دینی می‌تواند مردم را به شیوه‌های دیگر غیر از روش‌های مسالمت‌جویانه به مبارزه با رژیم ستیزه‌جو فرابخواند.

منابع

• افتخاری، اصغر و میلاد موحدیان، «ابعاد مفهومی مدارای سیاسی در جامعه اسلامی با تأکید در سیره آیت‌الله مهدوی کنی»، در فصلنامه دانش سیاسی، شماره ۲۶، ۱۳۹۶ش.
• امام خمینی، سید روح‌الله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ش.
• امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
• حسین احمدی‌منش، «اقلیت‌های دینی»، پایگاه دانشنامه امام‌خمینی، تاریخ انتشار: ۲۳ آذر ۱۴۰۱ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار جمعی از نخبگان علمی کشور»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ انتشار: ۶ آبان ۱۳۸۸ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار نمایندگان مجلس»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ انتشار: ۸ خرداد ۱۳۸۴ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار مسئولان و کارگزاران نظام جمهوری اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ انتشار: ۱۵ مرداد ۱۳۸۲ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «خطبه‌های نماز جمعه تهران»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ انتشار: ۱۷ بهمن ۱۳۶۵ش.
• خرمشاد، محمدباقر و یاسر برخورداری، «کاربست مؤلفه مدارای سیاسی در راهبرد رهبری امام‌خمینی»، در فصلنامه راهبرد، شماره ۹۰، ۱۳۹۸ش.
• خضریان، علی، «امام (ره) با معارضین چگونه مواجه می‌شد؟»، پایگاه روزنامه فرهیختگان، تاریخ انتشار: ۲۰ خرداد ۱۳۹۷ش.
• داسه، حاصل و ملک یحیی صلاحی و مجید توسلی رکن آبادی، «مدارای سیاسی-اجتماعی در ایران معاصر چشم‌اندازی نظری به آسیب‌شناسی مفهومی و انضمامی»، در فصلنامه مجلس و راهبرد، شماره ۹۷، ۱۳۹۸ش.
• رضایی، زهره، «ضدانقلاب»، پایگاه دانشنامه امام‌خمینی، تاریخ انتشار: ۷ دی ۱۴۰۱ش.
• شجاعی، هادی، «مدارای سیاسی در چارچوب‌های کلان فلسفه سیاسی اسلامی»، در فصلنامه علوم سیاسی، شماره ۷۹، ۱۳۹۶ش.
• قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، پایگاه شورای نگهبان، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۴ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۶ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، بهترین‌ها و بدترین‌ها از دیدگاه نهج‌البلاغه، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۶۸ش.
• ولایتی، علی‌اکبر، «تعریف نرمش قهرمانانه و نظم جدید جهانی از دیدگاه ولایتی»، پایگاه دکتر علی‌اکبر ولایتی، تاریخ انتشار: ۵ مهر ۱۳۹۲ش.