آذرمیدخت صفوی؛ بنیانگذار و رئیس مؤسسه تحقیقات زبان فارسی در دانشگاه اسلامی علیگر هند.
آذرمیدخت صفوی، زادهٔ ۱۹۵۲م در شمسآباد، هند، پژوهشگر، استاد دانشگاه و از چهرههای برجستهٔ زبان و ادبیات فارسی در شبهقاره هند است. وی که تبارش به خاندان صفوی در ایران میرسد، بنیانگذار و رئیس مرکز تحقیقات زبان فارسی در دانشگاه اسلامی علیگر و رئیس انجمن استادان زبان فارسی در هند است. صفوی با تألیف بیش از ۳۰ کتاب و ۱۰۰ مقاله در حوزههای ادبیات، عرفان و روابط فرهنگی ایران و هند، نقش بسزایی در حفظ و ترویج زبان فارسی در هند ایفا کرده و از سوی چهرههای ادبی با عنوان «بانوی اول زبان فارسی در هند» شناخته میشود. دریافت نشان ریاستجمهوری هند، جایزه جشنواره بینالمللی فارابی و عضویت افتخاری در فرهنگستان زبان و ادب فارسی ایران ازجمله افتخارات علمی او بهشمار میرود.
تولد و خانواده
آذرمیدخت صفوی در سال ۱۹۵۲م در منطقهٔ شمسآباد، از توابع اوتار پرادش در شمال هند متولد شد.[۱] وی از نوادگان خاندان صفوی در ایران است.[۲] این خاندان که نیای آنان شیخ صفیالدین اردبیلی است، بیش از دویست سال بر ایران حکومت کردند.[۳] نیاکان آذرمیدخت صفوی در زمان نادرشاه افشار و هنگامی که صفویان در تنگنا قرار گرفتند، به هند مهاجرت کردند و نقش مؤثری در گسترش زبان فارسی در هند ایفا کردند.[۴] رحمتالله شاهصفوی، از نیاکان آذرمیدخت صفوی، در سال ۱۷۳۷م و در عهد محمدشاه گورکانی به هند مهاجرت کرد.[۵] ایرانیان مقیم هند در طول سالها با زنان هندی ازدواج کردند و بدینترتیب ریشهٔ فرزندانشان بهتدریج ایرانی-هندی شد.[۶]
محمدصادق صفوی، پدر آذرمیدخت، از پژوهشگران برجستهٔ زبان و ادبیات فارسی بود. وی مدرک کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه علیگر دریافت کرد. مقالههای او در مجلههای یغما و سخن در ایران به چاپ میرسید. او با نویسندگان و مورخانی همچون محمدعلی جمالزاده، ایرج افشار، حبیب یغمایی و محمدابراهیم باستانی پاریزی ارتباط داشت.[۷] مادرش، ممتازجهان، دختر یک پزشک نامدار هندی و زنی تحصیلکرده و روشنفکر بود.[۸] همچنین نوابالدوله شمسآبادی، پدربزرگ آذرمیدخت، نویسندهای شناختهشده در هند بود که بیش از ۳۰ جلد کتاب به زبان فارسی تألیف کرد.[۹]
تحصیلات
آذرمیدخت صفوی، پدر خود را نخستین معلمش میداند. پدرش از کودکی اشعار فارسی را از کتابهایی همچون گلستان، بوستان، شاهنامه، دیوان حافظ، اسکندرنامهٔ نظامی، اخلاق جلالی، دیوان خاقانی و ظهیرالدین فاریابی برای آذرمیدخت میخواند و خواندن شعر را نیز به او میآموخت.[۱۰] آذرمیدخت از کودکی به زبان فارسی دلبسته شد و در جوانی با تشویقهای پدرش به تحصیلات عالی در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی پرداخت. وی در سال ۱۹۷۵م از پایاننامهٔ خود با عنوان «سعدی شاعر غزلسرا و انساندوست» دفاع کرد و دکترای خود را در این رشته دریافت کرد. استاد راهنمای پایاننامهٔ او نذیر احمد، ایرانشناس و مدرس زبان فارسی در هند بود.[۱۱] رسالهٔ دکتری آذرمیدخت به مطالعهٔ تطبیقی و مقایسهٔ غزلسرایی سعدی و حافظ اختصاص داشته است.[۱۲]
ازدواج
آذرمیدخت صفوی در سال ۱۹۸۱م با سید محمدعباس رضوی، استاد گروه مهندسی دانشگاه علیگر ازدواج کرد. وی پس از ازدواج به مدت چهار سال، همراه همسرش به انگلیس رفت و به مطالعهٔ نسخ خط فارسی پرداخت و تعدادی کتاب را به انگلیسی ترجمه کرد.[۱۳]
سفر به ایران
آذرمیدخت، پس از اخذ دکترا به ایران سفر کرد و شش ماه در دانشگاه تهران از محضر استادانی چون بدیعالزمان فروزانفر، سید جعفر شهیدی، جلال همایی، حبیب یغمایی، پرویز ناتل خانلری و محمدابراهیم باستانی پاریزی بهره برد و با زبان محاورهای و جدید فارسی آشنایی پیدا کرد.[۱۴] پس از آن دکتر صفوی به ایران سفرهای زیادی داشته است.[۱۵] در مراسم دیدار شاعران و اساتید ادبیات فارسی در نوروز ۱۴۰۳ش، آذرمیدخت صفوی هم به دیدار رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران رفت. وی سید علی خامنهای را شخصیتی نادر میداند که سیاست و ادبیات را در خود جمع کرده است.[۱۶]
تأسیس مرکز تحقیقات فارسی علیگر
آذرمیدخت در سال ۲۰۰۶م، مرکز تحقیقات زبان فارسی را در دانشگاه اسلامی علیگر هند تأسیس کرد تا در حفظ و نگهداری زبان فارسی بکوشد.[۱۷] در این مرکز، افزون بر امور ادبی، پژوهشهای بینرشتهای در حوزههایی همچون فلسفه، طب، بازرگانی، موسیقی، معماری و تاریخ انجام میشود. آذرمیدخت صفوی بر این باور است که زبان فارسی بیش از هشتصد سال زبان رسمی هند بوده است؛ از اینرو، منابع فارسی حاوی اطلاعات ارزشمندی در این رشتهها است که باید از آنها و تجربیات نهفته در آنها بهره گرفت.[۱۸] هماکنون دانشجویان بسیاری در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا در این دانشگاه مشغول به تحصیل هستند.[۱۹]
فعالیتها
- رئیس گروه زبان فارسی در دانشگاه علیگر به مدت ۶ سال؛
- رئیس دانشکده ادبیات دانشگاه علیگر؛
- عضو هیئت تحریریه مجلات قند پارسی و ایندوایرانیکا؛
- رئیس و مؤسس مرکز تحقیقات فارسی دانشگاه علیگر؛
- مدیریت مجلهٔ فکر و نظر؛
- تدریس و راهنمایی پایاننامههای دانشجویان دورهٔ کارشناسی ارشد و دکترا؛
- رئیس انجمن استادان زبان فارسی در هند.[۲۰]
آثار
آذرمیدخت صفوی تاکنون بیش از ۳۰ کتاب و ۱۰۰ مقاله به زبانهای فارسی، انگلیسی و اردو با موضوعاتی مانند ادبیات، نظم و نثر، فرهنگ و جامعهشناسی نگارش کرده است؛ ازجمله:
- ادبیات انقلاب اسلامی پس از ۱۹۷۹م (این کتاب به زبان انگلیسی و فارسی منتشر شده است)؛
- سلک السلوک[۲۱]
- تشریح الاقوام
- اخبار الجمال
- تذکره بحر زخّار
- چهل ناموس
- معنویت مولانا در عصر حاضر
- تاریخ محمدی
- ادبیات داستانی فارسی
- عرفات العاشقین، تصحیح و تدوین
- کوچهٔ عشق (ترجمه داستانهای کوتاه فارسی)[۲۲]
- میراث مکتوب هند و ایران
- نظم گزیده تصحیح و تدوین
- نقش غزل در ادبیات فارسی (تدوین)
- حدیث هند در ادبیات فارسی
- صفویان در شمسآباد هند
- تصوف و عرفان در ادبیات فارسی
- تذکرهنویسی در ادبیات فارسی
- نقش مثنوی در ادبیات فارسی
- انسانگرایی و اخوت جهانی در شعر و ادب فارسی (تدوین)
- اعجاز خسروی (ترجمه انگلیسی) ج۱، یو. ایس. ای
- مخ المعانی (تصحیح و تدوین)
- تاریخ احمدی، ترجمه انگلیسی
- سعدی مرد بشردوست
- نقشهای رنگرنگ
- حدیث هند در ادبیات فارسی
- نفوذ فرهنگ و زبان و ادب فارسی در هند
- روابط هند و ایران
- نقش زبان و ادبیات فارسی در فرهنگ مشترک هند
- ادبشناسی
- مجموعه مقالات دربارهٔ شعر فارسی اسدالله خان غالب.[۲۳]
جوایز و افتخارات
- اعطای جایزهٔ ویژه در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران به مناسبت بزرگداشت او در سال ۱۳۸۴ش؛[۲۴]
- دریافت نشان از رئیسجمهور هند در سال ۲۰۰۵م؛
- دریافت جایزهٔ بینالمللی از سوی دولت ایران در سال ۲۰۰۸م؛
- دریافت جایزهٔ ادبی سعدی در سال ۲۰۱۰م و جایزه غالب از خانهٔ فرهنگ در سال ۲۰۱۳م؛
- جایزهٔ مخصوص استادی ممتاز از سوی دانشگاه علیگر در سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۲م؛
- دریافت جایزه ادبی میکش (از شاعران بزرگ معاصر در هند) در سال ۲۰۱۴م؛
- عضویت در شورای علمی دانشنامه زبان و ادب فارسی در شبهقاره از سوی ریاست فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال ۱۳۹۰ش؛[۲۵]
- دریافت حکم عضویت افتخاری در فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال ۱۳۹۹ش؛[۲۶]
- هدیه جشنواره بینالمللی فارابی در سال ۱۴۰۲ش.[۲۷]
ویژگیهای اخلاقی
آذرمیدخت صفوی علاوه بر سوابق علمی، به دلیل ارتباط مؤثر با دانشجویان و ویژگیهای شخصیتی، در محافل آکادمیک و فرهنگی مورد توجه و احترام است. همکاران و شاگردان وی، او را شخصیتی متواضع، سرشار از عشق و تأثیرگذار در عرصههای علمی و اجتماعی توصیف کردهاند.[۲۸]
دیدگاه دکتر صفوی دربارهٔ زبان فارسی
آذرمیدخت صفوی ایران و هند را دارای اشتراکات فراوان فرهنگی و زبانی دانسته و آن را نشانهٔ همبستگی و ارتباط تنگاتنگ ایرانیان و هندیها از گذشتههای دور عنوان میکند.[۲۹] او زبان فارسی را زبانی ارزشمند در هند شمرده و براساس منابع تاریخی بیان میکند: قدمت زبان فارسی در هند به دوران پیش از اسلام بازمیگردد و زبان باستانی ایران با سانسکریت هند اشتراکات ادبی زیادی دارد. در زمان محمود غزنوی تعداد زیادی از شاعران ایرانی همراه او به هند میآیند و ساکن هند میشوند. دورهٔ گورکانیان دوران اوج شکوفایی زبان فارسی در هند است،[۳۰] ازجمله شاعرانی که در آن دوره، شعر فارسی سرودهاند میتوان به امیرخسرو دهلوی اشاره کرد که به طوطی هند شهرت داشته است.[۳۱] با سلطهٔ انگلیسیها بر هند، زبان فارسی که بیش از هشت قرن، زبان و عامل پیوستگی و وحدت بین هندیها بود، با افول مواجه شد و زبان انگلیسی جایگزین آن شد و همین موجب اختلاف بین هندوها و مسلمانان شد.[۳۲] پس از استقلال هند، بسیاری از دولتمردان هند به زبان فارسی و احیای آن اهتمام ورزیدند.[۳۳] وی همچنین معتقد است که هندیها برای آگاهی و شناخت کامل از تاریخ و فرهنگ خود باید به زبان فارسی آشنایی داشته باشند، زیرا بسیاری از منابع تاریخی آنها به فارسی بوده و برای استخراج اطلاعات از این منابع اصیل، باید با زبان فارسی آشنا باشند.[۳۴]
آذرمیدخت رشتهٔ ادبیات فارسی پس از انقلاب اسلامی را برای اولین بار در دانشگاه علیگر، بهمنظور آشنایی دانشجویان با اشعار شاعران معاصر ایران مانند قیصر امینپور، موسوی گرمارودی و عبدالجبار کاکایی راهاندازی کرد.[۳۵] او در سخنرانیها و مصاحبههای خود بارها از دلبستگی عمیق خود به زبان فارسی سخن گفته و تأکید کرده است که خدا را شاکر است که جنون شعر فارسی دارد. وی به این جنون افتخار میکند و خود را خدمتگزار کوچکی در عرصهٔ زبان فارسی میداند.[۳۶]
دیدگاهها دربارهٔ دکتر صفوی
غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، از دکتر صفوی بهعنوان چشم و چراغ استادان زبان و ادبیات فارسی و بانوی اول زبان فارسی در هند، یاد کرده و معتقد است؛ تمام کسانی که در چهار دههٔ اخیر دغدغهٔ زبان و ادب فارسی داشتهاند، بدون تردید وی را در هند میشناسند. همچنین مهدی محقق، رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، در مراسم تجلیل از آذرمیدخت صفوی، وی را از خادمان زبان فارسی در هند خواند و به پیوند دیرینهٔ ایران و هند اشاره کرد.[۳۷] محمود عابدی، عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نیز ایران را به مادری نیکخَلق تشبیه کرده که دختر نیکخَلق خود را در هند به یادگار گذاشته است.[۳۸]
انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در ایران به پاس تلاشهای آذرمیدخت صفوی، کتاب «زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی» را تدوین و منتشر کرده است.[۳۹]
پانویس
- ↑ قنبری، زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی، 1394ش، ص8.
- ↑ «گفتوگو با آذر میدخت صفوی؛ رئیس مرکز تحقیقات فارسی هند»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «حکومت صفویان در تاریخ ایران»، وبسایت دلتا.
- ↑ دهلوی و صفوی، «این قند پارسی (گفتوگو با دکتر اظهر دهلوی و دکتر آذر میدخت صفوی، استادان زبان و ادبیات فارسی در هند)»، 1390ش، ص113.
- ↑ قنبری، زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی، 1394ش، ص8.
- ↑ «گفتوگو با آذر میدخت صفوی؛ رئیس مرکز تحقیقات فارسی هند»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «گفتوگو با آذر میدخت صفوی؛ رئیس مرکز تحقیقات فارسی هند»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ قنبری، زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی، 1394ش، ص9.
- ↑ قنبری، «پروفسور آزرمیدخت صفوی»، وبسایت سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
- ↑ قنبری، زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی، 1394ش، ص9.
- ↑ «گفتوگو با آذر میدخت صفوی؛ رئیس مرکز تحقیقات فارسی هند»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «حافظ را باید بر اساس موازین ادبی جدید جهان نقد کرد»، خبرگزاری آنا.
- ↑ قنبری، زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی، 1394ش، ص11.
- ↑ قنبری، زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی، 1394ش، ص10.
- ↑ «بزرگداشت بانوی دانشمند پروفسور دکتر آذرمیدخت صفوی»، وبسایت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- ↑ «آرزوی بانوی شاعر هندوستانی که برآورده شد (خانم آذرمیدخت صفوی از شعرای هندوستان)»، وبسایت راسخون.
- ↑ قنبری، زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی، 1394ش، ص12.
- ↑ دهلوی و صفوی، «این قند پارسی (گفتوگو با دکتر اظهر دهلوی و دکتر آذر میدخت صفوی، استادان زبان و ادبیات فارسی در هند)»، 1390ش، ص110.
- ↑ «پژوهش در زبان فارسی مورد نیاز هند است»، وبسایت بنیاد سعدی.
- ↑ قنبری، زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی، 1394ش، ص15.
- ↑ «حافظ را باید بر اساس موازین ادبی جدید جهان نقد کرد»، خبرگزاری آنا.
- ↑ قنبری، «پروفسور آزرمیدخت صفوی»، وبسایت سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
- ↑ «پژوهش در زبان فارسی مورد نیاز هند است»، وبسایت بنیاد سعدی.
- ↑ «بزرگداشت بانوی دانشمند پروفسور دکتر آذرمیدخت صفوی»، وبسایت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- ↑ قنبری، زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی، 1394ش، ص13.
- ↑ «استادانی که عضو افتخاری فرهنگستان زبان شدند+فیلم»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «تقدیم هدیه جشنواره بینالمللی فارابی به استاد آذرمیدخت صفوی»، وبسایت جشنواره بینالمللی فارابی.
- ↑ قنبری، زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی، 1394ش، ص15.
- ↑ «گزارشی از مراسم بزرگداشت «آذرمیدخت صفوی» در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی»، وبسایت آخرین خبر.
- ↑ «پژوهش در زبان فارسی مورد نیاز هند است»، وبسایت بنیاد سعدی.
- ↑ «گفتوگو با آذر میدخت صفوی؛ رئیس مرکز تحقیقات فارسی هند»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ دهلوی و صفوی، «این قند پارسی (گفتوگو با دکتر اظهر دهلوی و دکتر آذر میدخت صفوی، استادان زبان و ادبیات فارسی در هند)»، 1390ش، ص111.
- ↑ «پژوهش در زبان فارسی مورد نیاز هند است»، وبسایت بنیاد سعدی.
- ↑ دهلوی و صفوی، «این قند پارسی (گفتوگو با دکتر اظهر دهلوی و دکتر آذر میدخت صفوی، استادان زبان و ادبیات فارسی در هند)»، 1390ش، ص111.
- ↑ «پژوهش در زبان فارسی مورد نیاز هند است»، وبسایت بنیاد سعدی.
- ↑ «حدادعادل، پروفسور صفوی را چشم و چراغ اساتید زبان فارسی هند خواند/ استاد دانشگاه علیگر: خدا را شاکرم که جنون شعر فارسی دارم»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «حدادعادل، پروفسور صفوی را چشم و چراغ اساتید زبان فارسی هند خواند، استاد دانشگاه علیگر: خدا را شاکرم که جنون شعر فارسی دارم»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «بزرگداشت بانوی دانشمند پروفسور دکتر آذرمیدخت صفوی»، وبسایت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- ↑ «زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی»، وبسایت کتابخانه تخصصی ادبیات.
منابع
- «آرزوی بانوی شاعر هندوستانی که برآورده شد (خانم آذرمیدخت صفوی از شعرای هندوستان)»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۴۰۳ش.
- «استادانی که عضو افتخاری فرهنگستان زبان شدند+فیلم»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۳۹۹ش.
- «بزرگداشت بانوی دانشمند پروفسور دکتر آذرمیدخت صفوی»، وبسایت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تاریخ بازدید: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- «بزرگداشت بانوی دانشمند پروفسور دکتر آذرمیدخت صفوی»، وبسایت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۳۹۸ش.
- «پژوهش در زبان فارسی مورد نیاز هند است»، وبسایت بنیاد سعدی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۷ش.
- «تقدیم هدیه جشنواره بینالمللی فارابی به استاد آذرمیدخت صفوی»، وبسایت جشنواره بینالمللی فارابی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۴۰۲ش.
- «حافظ را باید بر اساس موازین ادبی جدید جهان نقد کرد»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
- «حدادعادل، پروفسور صفوی را چشم و چراغ اساتید زبان فارسی هند خواند، استاد دانشگاه علیگر: خدا را شاکرم که جنون شعر فارسی دارم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
- «حکومت صفویان در تاریخ ایران»، وبسایت دلتا، تاریخ بازدید: ۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- دهلوی، اظهر و صفوی، آذرمیدخت، «این قند پارسی (گفتوگو با دکتر اظهر دهلوی و دکتر آذر میدخت صفوی، استادان زبان و ادبیات فارسی در هند)»، کتاب ماه ادبیات، سال چهارم، شماره ۴۸، ۱۳۹۰ش.
- «زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی»، وبسایت کتابخانه تخصصی ادبیات، تاریخ بازدید: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- قنبری، امید، «پروفسور آزرمیدخت صفوی»، وبسایت سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، تاریخ درج مطلب: ۴ مهر ۱۳۹۶ش.
- قنبری، امید، زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۹۴ش.
- «گزارشی از مراسم بزرگداشت «آذرمیدخت صفوی» در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی»، وبسایت آخرین خبر، تاریخ بهروزرسانی: ۳۰ آبان ۱۳۹۴ش.
- «گفتوگو با آذرمیدخت صفوی؛ رئیس مرکز تحقیقات فارسی هند»، وبسایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مهر ۱۳۹۴ش.