آیریس ماریون یانگ

آیریس ماریون یانگ
پادکست مقاله | 🡇 noicon

آیریس ماریون یانگ؛ فیلسوف سیاسی و نظریه‌پرداز فمینیست آمریکایی.

آیریس ماریون یانگ (به انگلیسی: Iris Marion Young) فیلسوف سیاسی و نظریه‌پرداز فمینیست آمریکایی بود که به‌دلیل مشارکت‌های پیشگامانه در حوزه‌های عدالت اجتماعی، نظریه دموکراتیک، فلسفه فمینیستی و اخلاقیات شناخته می‌شود. پژوهش‌های او تأثیر عمیقی بر اندیشه سیاسی معاصر، به‌ویژه در نقد نظریه‌های عدالت توزیعی و بسط مفهوم ساختاری و چندبعدی ستم گذاشت. آیریس ماریون یانگ به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نمایندگان موج سوم فمینیسم شناخته می‌شود و بیشترین تمرکزش بر مفهوم ستم و نابرابری اجتماعی بود. چارچوب «پنج چهره ستم» او به یک ابزار استاندارد تحلیلی در علوم اجتماعی، مطالعات جنسیت، نژاد و مطالعات اجتماعی تبدیل شد. اندیشمندان مسلمان با اشاره به خاستگاه غربی اندیشهٔ یانگ و محدودیت‌های نظری آن، عدالت را مفهومی چندبعدی و پیوسته با کمال معنوی انسان می‌دانند.

زندگی‌نامه

آیریس ماریون یانگ در ۲ ژانویه ۱۹۴۹م در نیویورک به دنیا آمد. او در سال ۱۹۷۰م مدرک کارشناسی خود را در رشته فلسفه از کالج کوئینز، دانشگاه شهر نیویورک دریافت کرد و سپس تحصیلات تکمیلی خود را در دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا ادامه داد. در سال ۱۹۷۴ با دفاع از رساله‌ای دربارهٔ مناسبات درونی نظریه دانش و ارزش در اندیشه کارل مارکس، موفق به اخذ درجه دکتری در فلسفه شد. یانگ در سال‌های پایانی زندگی خود با سرطان مری دست‌وپنجه نرم کرد. تجربه شخصی او از بیماری، منجر به مشارکت فعال در جنبش آگاهی‌بخشی سرطان پستان و نوشتن دربارهٔ اخلاقیات بیماری و مسئولیت اجتماعی در قبال سلامت عمومی شد. او یکی از بنیان‌گذاران جنبش بین‌المللی صدمه‌دیدگان از سرطان پستان بود. یانگ پس از سال‌ها پژوهش و آموزش در مراکز معتبر علمی، در ۵۷ سالگی پس از یک دورهٔ ۱۸ ماهه مبارزه با سرطان در شیکاگو درگذشت.

فعالیت آکادمیک

آیریس ماریون یانگ به مدت نه سال نظریه سیاسی را در مدرسهٔ عالی امور عمومی و بین‌المللی دانشگاه پیتسبورگ و نیز فلسفه را در چندین مؤسسه دانشگاهی ازجمله مؤسسه پلی‌تکنیک ووستر و دانشگاه میامی تدریس کرد. در تابستان ۱۹۹۵م او به‌عنوان استاد فلسفه در دانشگاه یوهان ولفگانگ گوته در فرانکفورت آلمان فعالیت کرد. یانگ همچنین بورس‌های تحقیقاتی مهمان در تعدادی از دانشگاه‌ها و مؤسسات معتبر جهانی ازجمله مؤسسه مطالعات پیشرفته در پرینستون، مؤسسهٔ علوم انسانی وین، دانشگاه ملی استرالیا، دانشگاه کانتربری در نیوزیلند و شورای پژوهش علوم انسانی آفریقای جنوبی دریافت کرده بود.

نظریه‌ها و دیدگاه‌ها

آیریس یانگ در آثار خود استدلال می‌کند که درک رایج از عدالت در دنیای غرب به‌ویژه آمریکا، بیشتر بر نابرابری در توزیع منابع متمرکز است. در مقابل، او بی‌عدالتی را در دو مفهوم ستم و سلطه در دنیای سرمایه‌داری ریشه‌یابی می‌کند که فراتر از توزیع، به قلمرو فرهنگ، تقسیم کار و فرآیندهای تصمیم‌گیری گسترش می‌یابد. از همین رو، بسیاری از نابرابری‌های ساختاری مدرن که جنبش‌های اجتماعی به آنها اعتراض می‌کنند، در گفتمان عمومی دیده نمی‌شود.

مهم‌ترین و اثرگذارترین دیدگاه یانگ، چارچوب پنج چهره ستم است که در کتاب مشهورش به نام «عدالت و سیاست تفاوت» (۱۹۹۰م) ارائه شد. او استدلال کرد که درک محدود از ستم به‌عنوان سلطه آشکار یا محرومیت از منابع کافی نیست. ستم ساختاری است و به شکل‌های متعدد و درهم‌تنیده‌ای ظاهر می‌شود:

• بهره‌کشی: استخراج منافع از کار یک گروه برای منفعت گروه دیگر.
• انزوای مرزی: محروم کردن یک گروه از مشارکت کامل در زندگی اجتماعی و محصور کردن آن در مشاغل کم‌اعتبار.
• ناتوان‌سازی: محروم کردن افراد از قدرت تصمیم‌گیری در کار و زندگی خود.
• فرهنگ‌پردازی: تمسخر، کلیشه‌سازی و تحقیر فرهنگ، شیوه زندگی و هویت یک گروه.
• خشونت: تهدید سیستماتیک یا کاربرد واقعی خشونت فیزیکی یا روانی بر اعضای یک گروه.

نقد عدالت توزیعی و مسئولیت سیاسی

یانگ در آثار بعدی خود، به‌ویژه در کتاب «مسئولیت برای عدالت» (۲۰۱۱م)، نظریه‌های غالب عدالت مانند نظریه جان رالز را که صرفاً بر توزیع عادلانه کالاها متمرکز بودند، مورد نقد قرار داد. او استدلال کرد که عدالت باید فراتر از توزیع رفته و به ساختارهای نهادی، فرآیندهای تصمیم‌گیری و روابط اجتماعی که نابرابری را تولید و بازتولید می‌کنند، بپردازد. وی مفهوم «مسئولیت سیاسی» را مطرح کرد که بر اساس آن، افراد نه به‌دلیل تقصیر شخصی، بلکه به‌دلیل مشارکت در ساختارهای اجتماعی ناعادلانه، مسئولیت اخلاقی برای مبارزه با ستم دارند. یانگ تأکید می‌کند که استثمار تنها به رابطهٔ طبقاتی سرمایه‌دار و کارگر محدود نمی‌شود، بلکه در قالب‌های جنسیتی و نژادی نیز رخ می‌دهد؛ برای مثال، کار خانگی و مراقبتی زنان که بدون دستمزد یا با دستمزد ناچیز انجام می‌شود، یا مشاغل خدماتی پست که به گروه‌های نژادی خاص محول می‌شود، شکل‌هایی از استثمار هستند که قدرت و انرژی یک گروه را به سود گروه دیگر منتقل می‌کنند. بی‌عدالتی در اینجا علاوه‌بر توزیع نابرابر ثروت در ساختار رابطه بین گروه‌ها نیز نهفته است.

حاشیه‌نشینی

بیکاران طولانی‌مدت، سالمندان، برخی گروه‌های نژادی و کم‌توانان نه‌تنها با فقر مادی، بلکه با محرومیت از حق شهروندی کامل مواجه‌اند. آنان اغلب تحت کنترل نهادهای دیوان‌سالار و رفتارهای تحقیرآمیز قرار می‌گیرند. یانگ استدلال می‌کند که حتی با تأمین رفاه مادی، بی‌عدالتی حاشیه‌نشینی باقی می‌ماند، زیرا این افراد از فرصت پرورش استعدادها و مشارکت در فعالیت‌های بهره‌ور جامعه محروم می‌شوند. راه‌حل او نه فقط بازتوزیع درآمد، بلکه بازتعریف ساختار کار و مشارکت اجتماعی است.

بی‌قدرتی

بی‌قدرتی به موقعیتی اشاره دارد که در آن افراد فاقد اختیار در محیط کار، فرصت رشد مهارت‌ها و احترام اجتماعی هستند. این ستم ویژهٔ کسانی است که در تقسیم کار، کارهای تکراری و غیرحرفه‌ای را انجام می‌دهند. یانگ بین «حرفه‌ای‌ها» که از استقلال نسبی، امکان پیشرفت و آبرومندی اجتماعی برخوردارند و «غیرحرفه‌ای‌ها» تمایز قائل می‌شود. بی‌قدرتی تنها فقدان درآمد یا امکانات نیست، بلکه فقدان اقتدار در تصمیم‌گیری‌های مؤثر بر زندگی و تحقیر در تعاملات روزمره است. این شکل ستم، تقسیم سنتی جامعه به برنامه‌ریزان و مجریان را به چالش می‌کشد.

امپریالیسم فرهنگی

یانگ معتقد است امپریالیسم فرهنگی زمانی رخ می‌دهد که تجربه، ارزش‌ها و نمادهای گروه مسلط به‌عنوان هنجار همگانی و طبیعی تحمیل شود و تجربیات گروه‌های دیگر نادیده گرفته یا به‌عنوان تفاوت، تحقیر شود. رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی، دیدگاه گروه مسلط را بازتولید می‌کنند و گروه‌های زیردست را یا نامرئی می‌کنند یا در قالب کلیشه‌های تحقیرآمیز نمایش می‌دهند. این امر منجر به دوگانه‌شناسی در میان ستم‌دیدگان می‌شود: احساس هویت دوپاره بین فرهنگ خودی و فرهنگ مسلط. بی‌عدالتی اینجا نفی حق بیان و بازنمایی تجربه زیسته گروه‌های تحت ستم است.

خشونت نظام‌مند

یانگ خشونت را عادت اجتماعیِ نظام‌مند علیه زنان، سیاه‌پوستان، اقلیت‌های قومی و مذهبی تحلیل می‌کند. ویژگی این خشونت، فراگیری، عادی‌شدن و مصونیت نسبی مرتکبان از مجازات است. در این وضعیت، تمام اعضای گروه هدف، زیر سایه دائمی ترس زندگی کنند و آزادی و امنیت آنان نقض شود. این خشونت اغلب در ترس و نفرت ناخودآگاه و نیز در کلیشه‌های فرهنگی تغذیه‌شده توسط امپریالیسم فرهنگی، ریشه دارد.

شهروندی متمایز

شهروندی متمایز در پی بنا نهادن سیاستی است که بر هستی‌شناسی تفاوت استوار بوده و فراتر از برابری صرفاً حقوقی و رسمی حرکت می‌کند. این نظریه استدلال می‌کند که ادعای بی‌طرفی و جهان‌شمولی لیبرالیسم در عمل، تفاوت‌های ساختاری و فرهنگی گروه‌های مختلف را نادیده می‌گیرد و به سرکوب نامرئی آنان می‌انجامد. در مقابل، شهروندی متمایز بر به رسمیت‌شناسی مثبت این تفاوت‌ها تأکید می‌ورزد. برابری واقعی با پذیرش و تعدیل نهادینهٔ تفاوت‌ها محقق می‌شود و هدف آن تصحیح نظام قدرت و قوانینی است که فرهنگ مسلط را به‌عنوان هنجار جهانی بازتولید می‌کند. عدالت، مستلزم آن است که گاهی حقوق خاص یا توجه متفاوت به گروه‌های محروم اعطا شود تا موقعیت نابرابر تاریخی و اجتماعی آنان جبران گردد.

انتقادها به آیریس ماریون یانگ

محققان با بررسی آرای آیریس ماریون یانگ خاطرنشان می‌سازند که چارچوب نظری او، از جمله مفهوم کلیدی «عدالت به‌مثابهٔ مبارزه با ستم ساختاری»، به‌طور عمده در پاسخ به مسائل و بافتار جوامع غربی و نظام سرمایه‌داری متأخر شکل گرفته است. از این منظر، دامنه شمول پنج چهره ستم، محدود ارزیابی می‌شود.

همچنین درحالی که مدل رایج عدالت توزیعی در گفتمان غربی بیشتر بر سه شاخص مساوات، نیاز و تناسب متمرکز است، در الگوهای برآمده از اندیشهٔ اسلامی، شاخص‌های عدالت توزیعی ابعادی چون مراتبی بودن بازده‌ها بر اساس مسئولیت‌پذیری، بسترسازی برای خودیابی و تعالی انسان، توجه توأمان به اعمال و نیات و لزوم پرهیز از اسراف در توزیع را نیز دربر می‌گیرد. عدالت در منظومهٔ اسلامی غایتی فراتر از تنظیم روابط مادی و حل ستم‌های ساختاری دنیوی دارد و به کمال معنوی فرد و جامعه گره خورده است؛ این نظام با تأکید بر مفاهیمی چون تکلیف‌گرایی، مسئولیت انسان در برابر خدا، پاداش و کیفر اخروی و هدفمندی آفرینش، چارچوبی فراتر از محاسبات صرفاً دنیوی و توزیعی ارائه می‌دهد.

آثار

آثار آیریس ماریون یانگ به‌طور عمده در دو قالب اصلی کتاب و مقاله منتشر شده است. کتاب‌های او، بیشتر به طرح و بسط نظام‌مند نظریه‌های اصلی وی در حوزه‌هایی چون عدالت، دموکراسی، مسئولیت و فمینیسم می‌پردازند. در این میان، کتاب‌های «عدالت و سیاست تفاوت»، «شمول و دموکراسی» و «مسئولیت برای عدالت» از آثار کلیدی و جامع او به‌شمار می‌روند. شهرت اصلی یانگ با انتشار کتاب «عدالت و سیاست تفاوت» در بافت تاریخی پسافروپاشی بلوک شرق و سیطرهٔ سیاست‌های نئولیبرالی تاچریسم و ریگانیسم تثبیت شد. وی در این اثر با نقد چارچوب‌های توزیعی محض در نظریه‌های عدالت، بر اهمیت به رسمیت‌شناختن گروه‌های اجتماعی و مبارزه با ستم ساختاری تأکید کرد.

مقالات آکادمیک یانگ نیز که در مجلات معتبر فلسفی و فمینیستی منتشر شده، بیشتر به ارائه و شرح ایده‌های او اختصاص دارند. مقالاتی چون «پرتاب‌کردن مانند یک دختر: پدیدارشناسی رفتار، حرکت و فضایندی بدن زنانه» و «نظام سیاسی و تفاوت گروهی: نقدی بر آرمان شهروندی جهان‌شمول» از جمله نوشته‌های او محسوب می‌شوند که حول محورهای ثابتی مانند نقد ساختارهای ستم، دفاع از دموکراسی مبتنی بر تفاوت و تأکید بر مسئولیت جمعی در قبال بی‌عدالتی‌های ساختاری است.

جوایز و افتخارات

در بزرگداشت آیریس ماریون یانگ، مجموعه‌ای از جوایز و اقدامات یادبود به نام او ایجاد شده است.

• مرکز مطالعات جنسیت دانشگاه شیکاگو، سلسله سخنرانی‌های برجستهٔ خود را به نام او نام‌گذاری کرد.
• دانشگاه پیتزبورگ نیز جایزه‌ای برای مشارکت سیاسی به نام او بنیان نهاد.
• در دانشگاه ایالتی پن، جایزه‌ای برای حمایت از دانشجویان گروه‌های کمتر نماینده‌شده در فلسفه، به‌نام «جایزه تنوع آیریس ماریون یانگ» تأسیس شد.
• کتابی با عنوان «رقصیدن با آیریس» توسط انتشارات آکسفورد به تحلیل اندیشه‌های او اختصاص یافت.
• انجمن علوم سیاسی آمریکا جایزهٔ نظریهٔ فمینیستی سیاسی خود را به افتخار او و سوزان مولر اُکین، «جایزه اُکین-یانگ» نام‌گذاری کرده است.

منابع

• «آلیسون یانگ و پنج شکل ستمکاری»، خبرگذاری دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۳ تیر ۱۴۰۰ش.
• افجه، سیدعلی اکبر، و دیگران، «مدل جامع عدالت سازمانی با رویکرد اسلامی»، فصلنامه علمی–پژوهشی مطالعات مدیریت (بهبود و تحول)، شمارهٔ ۷۴، ۱۳۹۳ش.
• براتعلی‌پور، مهدی و زیرکی حیدری، علی، «چندفرهنگ‌گرایی لیبرالی؛ نگرشی انتقادی»، فصلنامه مطالعات سیاسی، سال هفتم، شماره ۲۷، بهار ۱۳۹۴ش.
• «پرتاب‌کردن مانند یک دختر / آیریس ماریون یانگ»، وب‌سایت نقد اقتصاد سیاسی، تاریخ بازدید: ۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
• توانا، محمدعلی، «برابری جنسیتی در نظریه شهروندی متمایز آیریس ماریون یانگ»، مجلهٔ زن در توسعه و سیاست، شمارهٔ ۴، ۱۳۹۱ش.
• حاتمی، روح‌الله، «آیریس ماریون یانگ و پنج شکل ستمکاری»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۳ امرداد ۱۴۰۰ش.
• «گستره محدود نظریه‌های عدالت توزیعی: نگاهی به نقد آیریس یانگ و پیامدهای آن برای حرکت‌های عدالت طلبانه در ایران»، وب‌سایت سیدعلی‌رضا بهشتی، تاریخ بازدید: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• ماریون یانگ، آیریس، «پنج چهره ستم دیدگی»، ترجمهٔ منیژه نجم عراقی، ماهنامه زنان امروز، شمارهٔ 38، ۱۳۹۸ش.
• والزر، مایکل، حوزه‌های عدالت در دفاع از کثرت‌گرایی و برابری، ترجمهٔ صالح نجفی، تهران، ثالث، ۱۳۹۴ش.
• «۵ چهرهٔ ستمدیدگی»، وب‌سایت انصاف‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۴ش.

• Dancing with Iris: The Philosophy of Iris Marion Young. Studies in Feminist Philosophy. Oxford University Press. 2009-10-08. ISBN 9780195389128. Archived from the original on 2017-12-30. Retrieved 2017-12-14.
• "Iris Marion Young Award". Rock Ethiics Institute, The Pennsylvania State University. Archived from the original on 2 April 2015. Retrieved 23 March 2015.
• Young, Iris Marion (1990), Justice and the Politics of Difference (New Jersey: Princeton University Press.