بلوغ
بلوغ، پایان دوران کودکی، رسیدن به سن تکلیف و توانایی باروری.
بلوغ پدیده‌ای صرفاً زیستی نیست، بلکه یکی از نشانه‌های رشد فکری و اجتماعی است. بلوغ نشانهٔ برای آمادگی پذیرش مسئولیت در زندگی فردی و اجتماعی به‌شمار می‌رود. مسئله بلوغ به سبب این که در بیشتر ابواب فقه موضوع حکم قرار گرفته است، مهم و ضروری است. علاوه بر این که شرطیت بلوغ برای تکالیف و معاملات مهم به حساب می‌آید در ابواب دیگر فقه مانند: حدود نیز تأثیرگذار است.
از منظر آموزه‌های اسلام، انسان از بَدو تولد تا زمانی که از نظر جسمی رشد کاملی نداشته باشد و عقلش کامل نشده باشد، در پیشگاه خدا مسئولیتی ندارد. اما زمانی‌که از نظر جسمی و عقلی رشد کند و بالغ شود آمادگی پذیرش مسئولیت کارهایش را در برابر خدا پیدا می‌کند. آدمی در این حالت، مخاطب خدای خود قرار گرفته و با عمل کردن به دستوراتش و اجتناب از کارهای حرام و ناشایست می‌تواند به مرحلهٔ رستگاری دست یابد.
مفهوم‌شناسی
بلوغ به‌معنای رسیدن و اتمام است.[۱] به انتهای مقصد رسیدن یا انجام دادن کاری در پایان زمان و مکانی معیّن هم بلوغ گفته می‌شود. گاهی نیز مقصود از بلوغ یعنی به پایان رسیدن، تسلّط یافتن و اشراف داشتن به چیزی، هر چند که به انتهای آن نرسیده باشد.[۲][۳] همچنین بلوغ به‌معنای بالغ‌شدگی پسر و دختر،[۴] رسیدن به سن رشد یا سن قانونی هم آمده است.[۵] بلوغ در لغت‌نامه دهخدا رسیدن به سن رشد معرفی شده است.[۶]
پایان محجوریت کودک، بلوغ است.[۷][۸] برخی آن را زمانی می‌دانند که بچه بالغ شود؛ یعنی علائم بلوغ در او پیدا شود (مانند اینکه محتلم شود) و تکلیف بر عهده‌اش بیاید.[۹][۱۰] برخی رسیدن به قابلیت و استعداد نزدیکی کردن را بلوغ می‌دانند، قابلیتی که شهوت از آنان برانگیخته شده و غسل بر آنان مترتب شود و آن را اولین مرتبهٔ مردانگی در جنس مذکر و اولین مرحله از زن بودن در جنس مؤنث بیان می‌کنند.[۱۱] برخی فقها بلوغ را رسیدن به مرز ازدواج می‌دانند؛ به عقیدهٔ آنها بلوغ کمال طبیعی انسان است که به‌واسطهٔ آن نسل باقی می‌ماند و عقل با آن تقویت می‌شود و حالتی که خردسالان با رسیدن به حد کمال، در زمرهٔ مردان و زنان داخل می‌شوند.[۱۲] بلوغ در اصطلاح حقوقی نیز رشد جسمانی و فیزیکی و سرآغاز تحوّل فکری دانسته شده است.[۱۳]
بلوغ جسمی-جنسی
مغز انسان در هنگام بلوغ، هورمون‌هایی را ترشح می‌کند که باعث تغییراتی در بدن او می‌شود. این هورمون‌ها هم در بدن دختران و هم در بدن پسران، متناسب با جنسیت آنها، ترشح می‌شود و تغییراتی در آن قسمت‌ها پدیدمی‌آورد.[۱۴] بلوغ و تغییرات برآمده از آن، پایه‌گذار زندگی انسان در بزرگسالی است. به عقیدهٔ کارشناسان این حوزه، توجه به بهداشت جسمی و سلامت روحی، در این دوران از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.[۱۵]
از نظر دانش پزشکی، دوران بلوغ دختران در محدودهٔ سنی ۸–۱۳ سالگی و بلوغ پسران در محدودهٔ سنی ۱۰–۱۵ سالگی آغاز می‌شود. بعضی از افراد کمی زودتر و بعضی دیگر، کمی دیرتر بالغ می‌شوند. هر فردی بر اساس آناتومی بدن خودش دوران بلوغ را سپری می‌کند.[۱۶]
نشانه‌ها
آغاز نوجوانی معمولاً از سن ۱۲ سالگی است و تا آخرین سال‌های دههٔ دوم زندگی که رشد جسمانی کم و بیش کامل می‌شود، ادامه می‌یابد. واژه بلوغ به اولین مرحله نوجوانی گفته می‌شود، به‌طور دقیق‌تر زمانی که هورمون‌ها زیاد و نشانه‌های آن نمودار می‌شود. با ازدیاد هورمون‌ها، نمود آن در دختران به شکل بزرگ شدن تخمدان‌ها و سینه‌ها و در پسرها با بزرگ شدن بیضه‌ها و درآوردن ریش و غیره بروز می‌کند.[۱۷] هنگام بلوغ، غدد نخاعی که در پایهٔ مغز قرار دارد، هورمون مخصوصی را ترشح می‌کند که به هورمون «گنادوتروییک» معروف است. بر اثر دخالت این غده است که بیضه در پسران و تخمدان در دختران شروع به فعالیت می‌کند و عواطف جنسی به‌وسیلهٔ تخیل که یک عامل درونی است و نیز عامل بیرونی (به کمک مغز) تحریک می‌شود.[۱۸] همچنین رشد اسکلتی و عضلانی به‌سرعت اتفاق می‌افتد؛ ابتدا طول پاها به حداکثر خود می‌رسد و به دنبال آن رشد عرضی بدن و پهن شدن شانه‌ها پیش می‌آید.[۱۹]
بلوغ شرعی
از دیدگاه منابع فقهی اسلامی، بلوغ یعنی رسیدن کودک به سنّ تکلیف.[۲۰] برای واجب‌شدن عبادت‌های شرعی، بلوغ شرط است و شرط بلوغ، محتلم‌شدن در مردان و دیدن خون حیض در زنان است. یکی از بهترین راه‌های شناخت سن بلوغ در دختران، حیض است و حداقل سن برای حیض شدن و تعیین سن بلوغ، اتمام نه سالگی است.[۲۱]
در قرآن کریم سه نوع بلوغ بیان شده است؛ بلوغ نکاح،[۲۲] بلوغ حُلُم[۲۳] و بلوغ اشُدّ[۲۴] که در ادامه توضیح هر یک می‌آید:
- بلوغ نکاح؛ مراد از آن رسیدن به سنی است که توانایی نکاح و زناشویی پیدا می‌شود حتی اگر بالفعل احتلام صورت نگیرد.[۲۵]
- بلوغ حُلُم؛ حُلُم در لغت به‌معنای خواب دیدن است.[۲۶] مراد از تعبیر قرآنی «بلوغ حُلُم» رسیدن به آغاز بلوغ جنسی با احتلام است.[۲۷]
- بلوغ اشُدّ؛ برخی مفسران آن را احتلام و بالغ شدن دانسته‌اند[۲۸] و بعضی دیگر مراد از آن را کامل شدن قوای جسمانی و بدنی یا کمال عقل ذکر کرده‌اند.[۲۹]
نشانه‌ها
بلوغ به عنوان یکی از شرایط تکلیف در فقه جایگاه ویژه‌ای دارد؛ بدین جهت، سنّ بلوغ، سنّ تکلیف نامیده شده است. در شرع مقدّس برای بلوغ نشانه‌هایی تعیین شده که وجود هر یک از آنها دلیل بر بالغ شدن فرد است. برخی از این نشانه‌ها مشترک میان دختر و پسر و برخی خاصّ دختر است.[۳۰] در موارد شک در تحقّق بلوغ، اصل عدم آن است.[۳۱] نشانه‌های بلوغ شرعی در منابع اسلامی چنین گزارش شده‌اند:
- احتلام؛ یعنی بیرون آمدن منی (مراد توانایی جسمانی فرد برای آن است)[۳۲][۳۳]
- اِنبات؛ روییدن موی ضخیم بر شرمگاه.[۳۴][۳۳]
- سن؛ بنابر مشهور پسر در پانزده و دختر در نه سال تمام قمری بالغ می‌شود. اگر کودکی به این سن رسید ولی نشانه‌هایی از رویش مو بر شرمگاه و احتلام را نداشت، باز با رسیدن به سن مذکور، حکم به بلوغ فرد می‌شود.[۳۵][۳۳][۳۶] بر اساس متون فقهی شیعه، چنانچه تا آن زمان هیچ‌یک از دو نشانه پیشین تحقّق نیافته باشد با رسیدن به سنّ یاد شده حکم به بلوغ فرد می‌شود. برخی سنّ بلوغ پسر را آغاز پانزده سالگی و برخی دیگر ابتدای چهارده سالگی و بعضی سنّ بلوغ دختر را اتمام ده سال دانسته‌اند.[۳۷]
- سیستم بارداری دختران: حیض و بارداری[۳۸]
- صدا در پسران: بم و کلفت شدن صدا[۳۹]
آثار بلوغ شرعی
با اثبات بلوغ، کودک به مرحله‌ای از رشد جسمی و عقلانی می‌رسد که مخاطب تکالیف، مسئولیت‌ها و حقوق می‌شود و این رشد سبب اصلی وجوب احکام است.[۴۰][۴۱] بنابر روایات، فرد با رسیدن به این مرحله مکلف به رعایت برنامه‌های اعتقادی و عملی دین می‌شود و از دیگر سو، تمام احکام حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بر او بار می‌شود و در نهایت در روز جزاء، نظر به همین رشد مورد بازخواست قرار می‌گیرد.[۴۲] عهده‌داری امامت جماعت،[۴۳] منصب قضاوت از دیگر مسائلی است که بلوغ در آنها شرط است.[۴۴]
بلوغ شرط وجوب عباداتی همچون نماز و روزه است؛ لیکن در اینکه مشروعیت عبادات نیز مشروط به آن است، اختلاف می‌باشد. بنابر شرطیت، بر عبادات غیر بالغ ممیّز، اجر و پاداشی مترتّب نمی‌گردد ولی بنابر عدم شرطیت، عبادت وی مستحب و بر آن اجر و پاداش اخروی مترتّب می‌گردد. قول دوم به مشهور نسبت داده شده است.[۴۵][۴۶]
تصرف در اموال و حقوق مالی، از دیگر آثار بلوغ است.[۴۷] غیر بالغ از تصرّف در اموالش ممنوع است. برای تصرّف در اموال و انجام دادن معاملات و رفع محجوریت فرد، علاوه بر بلوغ باید توانایی (رشد و عدم سفاهت) وی نسبت به انجام دادن معاملات محرز شود.[۴۸] بلوغ در افعال نوع دوم شرط نیست، لیکن در نوع نخست، مشهور قائل به شرطیت بلوغ در صحّت عقود و ایقاعات- جز در موارد استثنایی- شده‌اند. احکام وضعی دوگونه است. منشأ آن، دوگونه بودن افعال صادر از انسان است که موضوع احکام وضعی قرار می‌گیرد.
- افعالی که قصد و اراده فاعل در موضوع قرار گرفتن آنها برای احکام شرعی دخیل است، مانند عقود و ایقاعات.
- افعالی که بدون قصد و اراده فاعل موضوع احکام شرعی‌اند، مانند آمیزش، مباشرت نجاست و تلف کردن مال دیگری که به ترتیب، موضوع جنابت، نجاست و ضمان هستند.[۴۹]
اثبات بلوغ
برای اثبات بلوغ سه راه ذکر شده است.
- ادّعای بلوغ: نوجوانی که ادّعای بلوغ می‌کند اگر منشأ آن احتلام باشد چنانچه خروج منیّ در حقّ او محتمل باشد، از او پذیرفته می‌شود. برخی بر ثبوت بلوغ در این صورت به صرف ادّعای فرد، اشکال کرده‌اند. بعضی ادّعای بلوغ به سبب حیض از جانب دختر را- همچون ادّعای بلوغ به سبب احتلام- در صورتی که حیض در حقّ وی محتمل باشد، قابل پذیرش دانسته‌اند.
- مشاهده: ادّعای بلوغ به سبب روییدن موی درشت بر شرمگاه پذیرفته نمی‌شود بلکه صحّت ادّعا با مشاهده زهار مدّعی بررسی می‌گردد، چنانچه مشاهده ادّعا را تصدیق کند، پذیرفته می‌شود.
- بیّنه: از مدّعی بلوغ به سبب سنّ، بیّنه مطالبه می‌شود. با اقامه آن، بلوغ اثبات می‌گردد.[۵۰]
بلوغ قانونی
قانون مدنی ایران، از میان علامت‌های ذکر شده برای بلوغ؛ فقط سن را ملاک قرار داده است. ماده ۱۲۱۰ اصلاحی قانون مدنی، سن بلوغ در پسر را پانزده سال تمام قمری و در دختر، نه سال تمام قمری می‌داند. (الحاقی مصوب ۱۴/۸/ ۱۳۷۰) اما برای برخی امور، سن دیگری در قوانین مربوط مقرر شده است. در مورد مسائل کارگری، به کار گماردن دختر و پسر کمتر از سن پانزده سال؛ طبق قانون ۷۹ قانون کار، ممنوع است. برای استخدام دولتی؛ طبق قانون ۱۴ استخدام کشوری، حداقل سن استخدام برای خدمت رسمی، هجده سال تمام است. از جهت صدور گذرنامه، طبق قانون ۱۸ گذرنامه، حداقل سن ۱۸ سال است و قبل از آن مشروط به موافقت ولی می‌باشد. در مورد اخذ گواهینامه، هجده سال تمام لازم است. در مورد حقوق سیاسی و انتخابات نیز هجده سال تمام نیاز هست.[۵۱]
پانویس
- ↑ ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج8، ص419.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، 1412ق، ص144.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، 1412ق، ص144؛ فیومی، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیرللرافعی، 1414ق، ج1، ص61.
- ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ بلوغ.
- ↑ معین، فرهنگ معین، 1382ش، ذیل واژهٔ بلوغ.
- ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بلوغ.
- ↑ عاملی جبعی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، 1413ق، ص140.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج2، ص 135
- ↑ طریحی، مجمع البحرین، 1375ش، ج5، ص7.
- ↑ مهریزی، بلوغ دختران، 1376ش، ص 85
- ↑ جناجی حلّی نجفی، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغرّاء،1380ش، ج1،ص251.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام،1400ق، ج26، ص4.
- ↑ جعفری لنگرودی، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، 1382ش، ج۲، ص۸۸۲.
- ↑ «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.
- ↑ «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.
- ↑ «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.
- ↑ عطاری کرمانی، این‌گونه فرزندتان را تریبت کنید، 1383ش، ص۲۶۸.
- ↑ هارفیلد، روان‌شناسی کودک و بالغ، 1377ش، ص125.
- ↑ مرویان حسینی، کودک و نوجوان و تربیت جنسی، 1394ش، ص94.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج2، ص 135
- ↑ الحلی، الجامع للشرایع، ج1، در وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، ص153.
- ↑ سورهٔ نساء، آیهٔ 6.
- ↑ سورهٔ نور، آیهٔ 58 -59.
- ↑ سوره یوسف، آیه 22؛ سورهٔ انعام، آیهٔ 152؛ سوره اسراء، آیهٔ 34؛ سورهٔ قصص، آیهٔ 14؛ سورهٔ احقاف، آیهٔ 15.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1372ش، ج3، ص16.
- ↑ ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، 1404ق، ج2، ص93.
- ↑ طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن،1412ق، ج18، ص126.
- ↑ فخررازی، التفسیر الکبیر، 1420ق، ج23، ص205.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1372ش، ج7، ص114.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج2، ص135
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج2، ص136.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، 1400ق، ج26، ص10-11.
- ↑ ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ ۳۳٫۲ مروج، اصطلاحات فقهی، ۱۳۷۹ش، ص95.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، 1400ق، ج26، ص5-10.
- ↑ https://lib.eshia.ir/10088/26/16
- ↑ سعیدی، «آغاز سن تکلیف پسران و دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج2، ص 135
- ↑ طوسی، المبسوط فی فقه الإمامیة، 1387ق، ج2، ص282.
- ↑ زحیلی، الفقه الإسلامی وأدلته، بی‌تا، ج6، ص4474.
- ↑ زرقاء، المدخل الفقهی العام، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۷۷۷ –780.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج2، ص136.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، 1412ق، ج۱، ص۴۲-45.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ج13، ص325.
- ↑ محقق حلی، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، 1408ق، ج4، ص59.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج2، ص 136
- ↑ انصاری، المکاسب، 1383ش، ج3، ص 278 – 279.
- ↑ سورهٔ نساء، آیهٔ 6.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج2، ص136
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج2، ص137
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج2، ص136.
- ↑ وزیری، حقوق متقابل کودک و ولی در اسلام، 1387ش، ص57-58
منابع
- قرآن کریم
- «آشنایی با جشن بلوغ دختران کره ای»، وب‌سایت ساعد نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۳۹۹ش.
- «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۸۶ش.
- «جشن آیین سِدره پوشی، کُشتی بستن»، وب‌سایت جشن‌ها، آیین‌ها و گاه‌شمارهای آیین باستانی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۳۸۸ش.
- «جشن بلوغ جوانان در ژاپن»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۰ش.
- «جشن تکلیف از چه زمانی باب شد؟»، جام‌جم آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۳۹۴ش.
- «جشن تکلیف، آغاز مشق بندگی و زندگی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۷ش.
- ابن‌فارس، أحمد، معجم مقاییس اللغة، به‌تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، به‌تحقیق جمال‌الدین میردامادی، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع- دار صادر، ۱۴۱۴ق.
- الحلی، یحیی بن سعید، الجامع للشرایع، در وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، سال ۱۴۰۵ق.
- الزحیلی، وهبة، الفقه الإسلامی و أدلته، دمشق، دارالفکر، بی‌تا.
- بلوغ، پایان دوران کودکی، رسیدن به سن تکلیف و توانایی باروری.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، ۱۳۸۲ش.
- جناجی حلّی نجفی (کاشف الغطاء)، جعفر بن خضر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغرّاء، به‌تحقیق مکتب الإعلام الإسلامی، قم، مرکز انتشارات و دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، ۱۳۸۰ش.
- حلّی، نجم‌الدین، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، به‌تحقیق عبدالحسین محمد علی بقال، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
- دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۵ آذر ۱۴۰۱ش.
- رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، به‌تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالشامیة، چ اول، ۱۴۱۲ق.
- رحمانی، جبار، «جشن بلوغ: در میانه بدن و شرع»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۳۹۷ش.
- سعیدی، احمد، «آغاز سن تکلیف پسران و دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۳۹۹ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، به‌تصحیح فضل‌الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر الطبری)، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
- طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، به‌تحقیق احمد حسینی اشکوری، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۵ش.
- طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه، ۱۳۸۷ق.
- عاملی جُبَعی (شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی بن احمد، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۳ق.
- عطاری کرمانی، عباس، این‌گونه فرزندتان را تربیت کنید، تهران، آسیم، ۱۳۸۳ش.
- فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم، مؤسسه دارالهجرة، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- کریمی، اصغر، «بلوغ»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۸ دی ۱۳۹۸ش.
- مروج، حسین، اصطلاحات فقهی، قم، بخشایش، ۱۳۷۱ش.
- مرویان حسینی، سید محمود و سید محمدباقر حجتی، کودک و نوجوان و تربیت جنسی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۴ش.
- معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، زرین، ۱۳۸۲ش.
- مهریزی، مهدی، بلوغ دختران: مجموعه مقالات، قم، ۱۳۷۶ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۰ق.
- وزیری، مجید، حقوق متقابل کودک و ولی در اسلام و موارد تطبیقی آن، تهران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ۱۳۸۷ش.
- هارفیلد، جی. ای، روان‌شناسی کودک و بالغ، ترجمه مشفق همدانی، تهران، صفی علیشاه، ۱۳۷۷ش.
- هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، مرکز پژوهشهای فارسی الغدیر قم، ۱۴۲۶ ق.