جلوه‌نمایی زنان

جلوه‌نمایی زن؛ ظاهرشدن زن در جامعه و مکان‌های عمومی با آرایش و لباس‌های زینتی.

جلوه‌نمایی زن در ادبیات دینی با عنوان تبرّج، از خصلت‌های جاهلی دانسته شده است. فقهای مسلمان، تبرج را در مباحث گوناگون فقه اسلامی مانند طهارت، صلات، نکاح و شهادات، مورد توجه قرار داده‌اند. جلوه‌نمایی زن همواره در جوامع مختلف به شیوه‌های گوناگون مانند پوشیدن لباس‌های نازک و کوتاه، ناز و کرشمه در صحبت‌کردن و شبیه‌شدن به مردان، وجود داشته است.

مفهوم‌شناسی

خودنمایی به‌معنای تظاهر، جلوه‌گری، ظاهرسازی نمایش، و خوش‌نمایاندن خویش در برابر دیگران به کمک آرایش، ناز، کرشمه و دلبری است. در خودنمایی تلاش می‌شود تا برتری‌های حقیقی یا ساختگی، آشکارا به نمایش گذاشته شود. در فرهنگ دینی مسلمانان از جلوه‌نمایی با عنوان «تَبَرُّج» یاد شده است. تبرّج آن است که زن زیبایی‌های خود را برای دیگران آشکار کند، همان‌گونه که برج در میان ساختمان‌های دیگر جلوهٔ خاصّی دارد و برای همه آشکار است. جلوه‌نمایی با آشکار ساختن زیبایی‌های پنهان، خودنمایی در راه رفتن و دلبری‌کردن برای تصاحب قلب دیگری، نمود می‌یابد.

اهداف و دلایل

کارشناسان و پژوهشگران، مهم‌ترین هدف خودنمایی را به‌ویژه از سوی زنان، دیده‌شدن در جامعه و گاهی فریب دیگران، دانسته‌اند.

از دیدگاه برخی کارشناسان، علل فردی خودنمایی عبارتند از: ضعف حیا و عزت نفس، بحران هویت و ضعف ایمان افراد. علل اجتماعی آن کسب موقعیت و شهرت در فضای اجتماعی، تقلید از سبک زندگی غربی، گرایش به جنس مخالف، مدگرایی و افزایش حس رقابت است.

جلوه‌نمایی در ادیان

یهودیت

در تلمود، دربارهٔ زنی که با نقض هنجارهای جامعه یهودی، بدون پوشش سر به میان مردم و مکان‌های عمومی برود، با هر سنخی از مردان هم‌سخن شود یا صدایش فراتر از خانه شنیده شود، چنین حکم شده است که شوهر می‌تواند بدون پرداخت مهریه، او را طلاق دهد. همچنین از کاربرد لوازم و لباس مردانه توسط زن و بالعکس، نهی شده و چنین کاری نزد خدا، ناپسند معرفی شده است. رعایت عفت و پرهیز از جلوه‌گری در دین یهود از چنان اهمیتی برخوردار است که در عهد عتیق به زنانی که حدود الهی را رعایت نکرده و از قوانین شرعی سرپیچی می‌کنند، هشدار نزول عذاب داده شده است.

مسیحیت

در رساله پطرس رسول، به پرهیز زنان از آشکار ساختن زینت ظاهری و نیز به لزوم بهره گرفتن زنان از پوششی که فسادانگیز نباشد، اشاره شده که هر دو، مخصوص زنان مقدس و مؤمن است. چنین زنانی زینت خود را تنها بر شوهر خویش عرضه می‌کنند. زنان در انجیل به خِردورزی، عفت، خانه‌نشینی و اطاعت شوهر، سفارش شده‌اند. از منظر رهبران دینی کلیسا نیز پوشاندن صورت برای زنان الزامی بوده و تزیین موی سر، سوراخ‌کردن گوش‌ها و آویختن گلوبند، خلخال، طلا و دستبند قیمتی، رنگ‌کردن مو و تغییر صورت ممنوع بوده است.

اسلام

در قرآن، برای خودنمایی زن که زیبایی‌های خود را برای مردان آشکار می‌کند، از واژهٔ «تبرج» استفاده شده است. قرآن، تبرج را از خصلت‌های زنان عصر جاهلی دانسته و آرایش زن در بیرون منزل و در مقابل مردان را نکوهش کرده است. در قرآن به خودنمایی در امور عبادی نیز با مفهوم «ریا» و «شرک» توجه شده و از صفات منافقان و کافران معرفی شده است. بر اساس آموزه‌های اسلامی، اگر انسان اعمال نیک خود را نه برای رضای خداوند، بلکه برای نشان‌دادن به مردم انجام دهد، عمل او باطل است. مفسران قرآن در بیان مصادیق خودنمایی به نحوه پوشش زنان، سخن‌گفتن همراه با عشوه‌گری و نازک‌کردن صدا و شیوه راه‌رفتن آنها نزد مردان و جلب توجه نامحرمان اشاره کرده‌اند. خودنمایی در قالب اعمال عبادی نیز انجام می‌شود. مانند اینکه افراد اعمال دینی خود مثل نماز، روزه، خمس، انفاق، حج و جهاد را برای جلب توجه مردم انجام دهند. به اعتقاد اندیشمندان اجتماعی با گسترش فضای مجازی و دسترسی آسان و عمومی به آن، مظاهر خودنمایی زنان دستخوش تحولات زیادی شده که این امر منجر به شکل‌گیری مدهای متنوع و به‌دنبال آن تلاش برای بیشتر دیده‌شدن، در بین جوانان و زنان شده است.

از منظر اندیشمندان مسلمان، دین اسلام برای مقابله با تندروی‌ها و کندروی‌هایی که در طول تاریخ برای پوشش زنان وجود داشته است، تلاش کرده تا قلمرو مسئلهٔ پوشش را معین کند و آن را بدون افراط و تفریط و متناسب با طبیعت زن و حمیت مرد در حفظ حریم خانواده، عرضه کرده است. اسلام با توجه به غریزه خودنمایی و جلوه‌نمایی زن، برای آن حدود و چارچوب مشخص کرده است.

با توجه به غریزی بودن جلوه‌گری زنان، اسلام برای آن چارچوبی تعریف کرده و آن را محدود به خانواده دانسته است. آموزه‌های اسلام، تبرج زن در خانواده و در مقابل محارم را توصیه کرده و جلوه‌نمایی و تبرّج زن برای همسر را از صفات پسندیده به‌شمار آورده است. آرایش‌کردن، پوشیدن لباس‌های زیبا و متنوع و خوشبوکردن، از جمله موارد تبرج برای همسر است. توجه زن به آرایش و زیبایی ظاهری نزد همسر، پاسخی به غریزه او در جلوه‌نمایی و جلب توجه دیگران است و او با جلب توجه همسر، از جلوه‌گری برای مردان نامحرم بی‌نیاز می‌شود. بر اساس آموزه‌های اسلام، زن در عرصه اجتماع باید بدن خود را به‌جز صورت و دست‌ها، بپوشاند و از نشان‌دادن جذابیت‌ها، زینت‌ها و نیز جلب توجه مردان بپرهیزد. بر این اساس، زن مسلمان از تبرّج، خودنمایی و به نمایش گذاشتن جاذبه‌های جنسی خود در برابر نامحرم نهی شده است.

دیدگاه‌ها

برخی ارباب کلیسا با تحسین پوشش زنان مسلمان، از زنان مسیحی می‌خواهند که ذهن خود را از اسارت آرایش‌ها و زیورها برهانند. آنها با اشاره به حکم خدا دربارهٔ پوشیدگی زن، به زنان مسیحی یادآوری می‌کنند که جلوه‌گری و آشکار ساختن زیبایی‌ها و زینت‌ها در جامعه، از خصوصیات زنان بی‌شرم و حیا است. چارلی چاپلین، کارگردان و بازیگر معروف سینمای کمدی جهان در نامه‌ای که به او منسوب است به دخترش یادآوری کرده است که هیچ‌کس و هیچ‌چیز در این جهان، شایستهٔ آن نیست که دختری ناخن پای خود را به‌خاطر آن عریان کند مگر شوهری که روح عریانش از آن زن باشد. خانم گاندی، از رهبران جامعه هند نیز آرایش و جلوه‌گری زن به‌منظور جلب نظر مردان را گونه‌ای از خفّت و خواری دانسته که شایسته هیچ زنی نیست.

جلوه‌نمایی در جهان

در ایران

نمونه‌ها و مصادیق جلوه‌نمایی و تبرج زنان در جامعه امروزی شامل هرگونه پوشش و رفتاری می‌شود که توجه مردان بیگانه را جلب کند. این کنش‌ها به‌تناسب فرهنگ و سبک زندگی، متغیر است. پژوهشگران در بررسی خودنمایی و تبرج زنان ایرانی به موارد زیر توجه کرده‌اند: ظاهر شدن با آرایش و لباس‌های زینتی در مجامع عمومی؛ پوشیدن لباس‌های نازک و بدن‌نما، پاره یا جذب و چسبان که حجم بدن را نمایان می‌سازد؛ پریشان‌کردن مو نزد مردان بیگانه؛ کاشت ناخن و پیرسینگ بینی و گوش و نمایش آن نزد نامحرمان؛ حضور در محل کار با آرایش‌های غلیظ و پوشش نامناسب؛ پوشیدن لباس‌هایی با رنگ خاص که باعث جلب توجه نامحرم شود؛ استفاده از مدل‌های خاص مو و برجسته کردن آن؛ صحبت‌کردن با نامحرمان با حالت ناز و کرشمه؛ شبیه شدن به مردان.

آثار و پیامدها

جامعه‌شناسان بر این باور هستند که حضور فریبندهٔ زنان در اجتماع، زمینه‌ساز فساد اجتماعی و تهدید امنیت خانواده‌ها می‌شود. همچنین خودنمایی با تشدید حس رقابت زنان، به چشم‌وهم‌چشمی، مصرف‌گرایی و تنش بین همسران می‌انجامد.

درمان و مدیریت

از منظر آموزه‌های اسلام، خودنمایی از نیازهای طبیعی زن و مورد تأیید اسلام است که باید در جایگاه مناسب خود ظهور یابد و اسباب هوس‌بازی بیماردلان نشود. اگر زن، در محیط خانواده و برای همسر، خود را زینت کند و با این عمل سلامت روان خانواده را تأمین کند، بعد عاطفی و روانی مرد را تقویت کرده و به تعالی خانواده کمک می‌کند؛ چنین زنانی بهترین زنان امت مسلمان محسوب می‌شوند که در نگاه قرآنی به مروارید محجوب و پوشیده در صدف یا جواهرات اصلی مانند یاقوت و مرجان تشبیه شده‌اند. قرآن، نمایش‌گری جاهلی‌گونهٔ زنان در اجتماع که موجب جلب توجه نامحرم می‌شود را نهی کرده است. از منظر مفسران قرآن، ارزش و احترام زن در نشان‌دادن زیبایی‌ها نیست، بلکه حفظ حیا و عفت و نمایش وقار و متانت، ارزش تلقی می‌شود.

منابع

• قرآن کریم.
• «تبرج»، دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۵ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «تبرج»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۰ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «چرا زنان آرایش و خودنمایی می‌کنند؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۳۹۴ش.
• «ریا»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۱۷ خرداد ۱۴۰۲.
• «عاقبت خودنمایی و فریب مردم در نگاه اسلام چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
• «فلسفه حجاب زنان»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «مظاهر ریا و خودنمایی در یک انسان»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۳۹۷ش.
• بروجردی، مرتضی، مستند العروة الوثقی‏، تقریر بحث سید ابوالقاسم خوئی، قم، لطفی، ۱۳۶۵ش.
• دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن؛ ترجمه احمد آرام، تهران، اقبال، ۱۳۷۸ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• رجبی، «حیا و خودآرایی و نقش آن‌ها در سلامت روانی زن»، نشریه معرفت، سامانه نشریات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، تاریخ بارگذاری: ۶ آذر ۱۳۸۹ش.
• رفعت‌خواه، مریم، «هویت انسانی زن در چالش آرایش و مد»، مطالعات راهبردی زنان (کتاب زنان)، ش۳۸، ۱۳۸۶ش.
• صالحی ارمکی، علی و دیگران، «بررسی تطبیقی دو مؤلفه جاهلیت اولی، تبرج وخشونت علیه زن، با جاهلیت مدرن از منظر قرآن»، مطالعات قرآنی، دوره ۱۲، ش۴۵، ۱۴۰۰ش.
• طاهری‌نیا، احمد، «زن و کیفیت حضور او در اجتماع از منظر قرآن»، نشریه معرفت، سامانه نشریات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، تاریخ بارگذاری: ۲۷ مرداد ۱۳۸۹ش.
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
• عاملی، شیخ حرّ، وسائل‌الشیعه، قم، موسسة آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
• علوی‌زاده، سیدمحمد، «آیا قانون حجاب متضاد با نیاز طبیعی زن به خودنمایی است؟»، وب‌سایت گناه‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۴۰۱ش.
• فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، دارالهجره، ۱۳۶۶ش.
• قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ‏۱۳۸۸ش‏.
• قرشی بنابی، علی‌اکبر، قاموس قرآن، ‏ تهران، دار الکتب الإسلامیة، ‏۱۳۷۱ش.
• کتاب مقدس، انگلیس، انجمن پخش کتب مقدسه، ۱۹۸۰م.
• کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۷ش.
• گروهی از نویسندگان، جوان، هیجان و خویشتنداری، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، بی‌تا.
• مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰ش.
• معنوی، زینب سادات و طاهری، مسلم، «خودنمایی زنان در فضای مجازی به‌مثابه یک آسیب اجتماعی و راه‌کارهای مقابله با آن»، مطالعات اسلامی آسیب‌های اجتماعی، دانشگاه شاهد، ۱۴۰۰ش.