چفیه
 دختر ایرانی با چفیه | |
پادکست مقاله | 🡇
|
چَفیه؛ سربندی رایج و سنتی در کشورهای عربی و برخی کشورهای غیرعربی.
چفیه (چَپیه) پوششی سنتی از پارچههایی با جنسهای متفاوت است که بیشتر اعراب بنا به خصوصیات جغرافیایی و منطقهای ویژۀ خود، از آن استفاده میکنند. این پوشش با حفظ ظاهر کلی، تفاوتهایی جزئی پیدا کرده و بهدنبال آن نامهای خاصی را به خود اختصاص داده است.
مفهومشناسی
چفیه دستار چهارگوشهای است که مردان عرب روی سر خود میاندازند.[۱] یکی از نامهای این دستار کوفیه است و برخی تعبیر آن به لفظ چفیه را اشتباه میدادند. بسیاری تاریخچۀ پیدایش کوفیه و علت نامگذاری آن را شهر کوفه میدانند.[۲] برخی نیز این نامگذاری را بهسبب بافتن آن در شهر کوفه میدانند؛ زیرا از دورۀ خلافت عباسیان تاکنون، کوفیههای کوفه بهسبب بافت مرغوبشان مشهور بوده است.[۳]
این دستار و سربند را در عربی عامیانۀ عراق و عربی رایج در خوزستان چفیه و در فارسی عامیانه، چپیه گویند.[۴]
کاربرد
مردم در برخی مناطق گرمسیری برای پوشاندن سر و صورت در برابر آفتابسوختگی و همچنین برای مقابله با گرد و خاکهای شدید از چفیه ستفاده میکنند. علاوه بر کشورهای گرم و خشک عربی، بومیان مناطق کویری نیز برای مانعشدن از ورود شن به چشمها و نواحی تنفسی از این پوشش بهره میگیرند. همچنین در این مناطق بهدلیل گرمای طاقتفرسا، تعریق چند برابر حالت عادی است، بدین منظور مردم چپیه را برای خشککردن عرق نیز استفاده میکنند.[۵]
در جنگ ایران و عراق چپیه کاربردهای فراوانی همچون پوشاندن صورت برای استتار، بند اسلحه و فانسقه، کمربند، شالگردن، حوله، سجادۀ نماز، سفره، خنک نگهداشتن ناحیۀ سر و صورت، وسیلهای برای جلوگیری از استنشاق گازهای سمی و باند برای بستن زخم ترکشها داشته است.
همچنین چفیه در دوران دفاع مقدس بهعنوان نشان ایثار و مقاومت شناختهشده و امروزه بسیجیان، جانبازهای دوران دفاع مقدس و نیروهای جهادی از آن استفاده میکنند.[۶]
در مراسم مختلفی از جمله روز ارتش هر سال عربهاي ايران با لباسهای محلي و چفیۀ سفید «الغَتِرَه» و «عِقال» رژه ميروند. چفيه بين جوانان به یک نماد و نشان حرکتهاي جنبشي تبديل شده است. در جنبشهای انقلابی در کشورهاي عربي، جوانان مصر، تونس، شيعيان بحرين و ديگر کشورها، چفيه را بر سر و گردن میاندازند. مردم فلسطین نیز بهعنوان نماد مقاومت کشورهای اسلامی از چفیه بسیار استفاده میکنند.[۷]
انواع
چفیهها انواع مختلفی دارند که مشهورترین آنها عبارتاند از:
چفیه فلسطینی
چفیۀ فلسطینی، مشهورترین و پرطرفدارترین نوع این پوشش در جهان محسوب میشود.[۸] چفیه فلسطینی با طرحهای سیاه و سفید به نمادی جهانی از مقاومت و هویت ملی فلسطین بدل شده است. این شال که ابتدا بهعنوان پوششی برای محافظت کشاورزان فلسطینی از شرایط آبوهوایی به کار میرفت، در جریان قیام 1936م علیه استعمار انگلیس به سمبل ایستادگی و مبارزه تبدیل شد. از آن زمان، چهرههای شاخصی چون یاسر عرفات و لیلا خالد، چفیه را بهعنوان نمادی از مقاومت و اتحاد به تن کردهاند.[۹]
چفیه سفید معمولی (الغَتِرَه)
این نوع چفیه بیشتر در کشورهای عربی بهعنوان بخشی از لباس رسمی مورد استفاده قرار میگیرد و اعراب جنوب ایران نیز از این نوع پوشش بهره میگیرند. این چفیه، به کمک رشتهای به نام عقال که بیشتر به رنگ مشکی است، روی سر محکم بسته میشود و معمولاً از چفيههاي نقشدار مانند «شِماغ» سبکتر است و بنا به جنسهای متفاوت و مرغوب نسبت به انواع چفیه قیمت بالاتری دارد.[۱۰]
چفیه شِماغ (اَمجوته)
به اعتقاد برخی از ترکها کلمه «شِماغ» برگرفته از کلمۀ ترکی «یاسماک» (YASMAK) بهمعنای چیز بسته شده است.[۱۱] این نوع چفیه بیشتر در بین اعراب کشور عربستان مورد استفاده قرار میگیرد و وهابیها برای متمایزکردن خود از سایر افراد از این نوع پوشش بهره میگیرند. این نوع از چفيه اغلب به رنگ آبی و قرمز است، رنگ آبي در عراق، بوستان و شادگان ديده ميشود. در خوزستان نیز به آن «اَمجوته» گویند.[۱۲]
علاوه بر اعراب، در لباس اقوام کرد، بلوچ و پَشْتون هم چیزی شبیه به چفیه وجود دارد که بهعنوان شماغ پاکستانی شناخته شده و سبز رنگ است و خطوط روی آن با چفیه یا کوفیۀ فلسطینی تفاوت دارد.[۱۳]
کردهای ایران در منطقۀ اورامان چفیه سیاه و سفید را جامَهدانی و چفیۀ رنگ سرخ و سفید را «سورمور» میگویند. [۱۴]
چفیه چریکی
نظامیان و طبیعتگردها، با توجه به شرایط کاری خود، از این نوع چفیه بهره میگیرند.[۱۵]
مَصار
چفیۀ طرحدار که بیشتر اعراب کشورهای عمان، یمن، امارات، عربستان سعودی، قطر، جزایر و سواحل خلیجفارس و عربهای خوزستان نیز از آن استفاده میکنند.[۱۶]
لنگوته[۱۷]
نوع دیگری از چفیه که دارای طرح چهارخانههای بزرگ به رنگهای سبز و سفید است.[۱۸]
ورود چفيه به بازار کشورهای اروپایی
امروزه چفيه در اکثر کشورهاي جهان مورد استفادۀ بسياري از دختران و پسران است. در ويترين مغازههاي کشورهاي غربي براى تزيين مانكنهاى پلاستيكى و یا در فستيوال مد و لباس بسیار از چفيه استقبال شده است. چفيههايي با رنگ سياهوسفيد با قيمتهاي بسيار بالا در این کشورها عرضه ميشود.[۱۹] در روسيه نیز آن را با نام «عرفاتكا» مىشناسند.[۲۰]
نحوه بستن چفیه
کوفیه یا چفیه به روشها و اشکال مختلفی بسته میشود که به فرهنگ و آدابورسوم هر کشور بستگی دارد. گاه بهعنوان سربند برای محافظت در برابر آفتاب و گردوخاک به سر بسته میشود. گاه گوشههای این پوشش را روی هم قرار داده و به شکل سهگوش درآورده و روی سر میاندازند و بهعنوان تکمیلکنندۀ لباس به کمک عقال روی سر قرار میگیرد و گاه بههمین صورت سهگوش درآورده و پس از قرار گرفتن روی سر، گوشهها را هر کدام روی شانههای طرف مقابل هم میاندازند این روش بیشتر در جنوب کشور ایران و کشور امارات مرسوم است. چفیه در بسیاری از کشورها نیز بهعنوان عمامه بسته میشود.[۲۱]
معنی رنگ و طرح چفیه
برخي پژوهشگران در عرصۀ لباس بر این اعتقاد هستند که ترکيب رنگ به کار رفته در چفيه به تمدنهاي کهن بينالنهرين برميگردد و ساختارهاي ترکيبي آن برگرفته از شکل تورهای ماهيگيري يا خوشههاي گندم است.[۲۲] رنگ چفیهها بسته به سنتها و اعتقادات در هر کشور متفاوت است. در برخی اقوام و طوایف برای شناسایی و تشخیص قوم و قبیلهای خاص از رنگهای متفاوت و منحصربهفردی استفاده میشود.[۲۳]
جنس چفیه
چفیه را با جنسهای متفاوتی ازجمله نخ پنبه، کتان، ابریشم، گلابتون، کرباس، ابریشم زربافت و یا مخلوطی از نخ و ابریشم میبافند.[۲۴] از پرطرفدارترینهای جنس چفیه، جنس پنبه است که دوام و عمر زیادی دارد. مرغوبترین آن، ابریشم طبیعی است که قیمت بالایی دارد.[۲۵]
ابعاد چفیه
چفیه با توجه به نوع استفاده اندازههای متفاوتی دارد. معمولاً چفیه پارچهای مربع شکل در ابعاد ۱۵۰×۱۵۰ سانتیمتر، یا مستطیل شکل در ابعاد ۱۲۰×۱۵۰ سانتیمتر است.[۲۶] اگر بهعنوان شالگردن استفاده شود عرض چفیه اهمیت زیادی ندارد؛ اما اگر برای محافظت از سر و صورت باشد باید سایز آن بزرگ انتخاب شود بهطوری که بستن آن بهصورت مدلهای مختلف ممکن باشد. [۲۷]
دور دوزی چفیه
برخی چفیهها دور ریشه پرزی و برخی دیگر دورهای منگولهای دارند که بسته به سلیقۀ فرد انتخاب میشوند.[۲۸]
پانویس
- ↑ «چفيه؛ از تعريف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا».
- ↑ نجفی، غلط ننویسیم: فرهنگ دشواریهای زبان فارسی، 1373ش، ص317.
- ↑ اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان،1367ش، ج3، ص 1622.
- ↑ عواد، الذخائر الشرقیة، 1999م، ج1، ص391.
- ↑ عزیزی، راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ کیان، «همه چیز درباره چفیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «چفيه؛ از تعريف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا».
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ «چفیه فلسطینی از پوشش سر تا تبدیل شدن به نماد ملی آزادگان/ معروف ترین افرادی که آن را پوشیدند+ تصاویر»، وبسایت شفقنا.
- ↑ کیان، «همه چیز درباره چفیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «دربارۀ چفیه»، وبسایت ایران آنتیک.
- ↑ «چفيه؛ از تعريف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا».
- ↑ کیان، «همه چیز درباره چفیه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ سلیمی، زمستان در فرهنگ مردم کرد، 1390ش، ص۱۳۴.
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ عزیزی، »راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ Langute
- ↑ «دربارۀ چفیه»، وبسایت ایران آنتیک.
- ↑ «چفيه؛ از تعريف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا».
- ↑ «دربارۀ چفیه»، وبسایت ایران آنتیک.
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ «چفيه؛ از تعريف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا».
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ میرمطهری، «چفیه»، مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ میرمطهری، «چفیه»، مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
- ↑ عزیزی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک.
منابع
- اعتمادالسطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، بهکوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
- «چفيه؛ از تعريف تا استفاده»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۳۹۰ش.
- «چفیه فلسطینی از پوشش سر تا تبدیل شدن به نماد ملی آزادگان/ معروف ترین افرادی که آن را پوشیدند+ تصاویر»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: 9 خرداد 1400ش.
- سلیمی، هاشم، زمستان در فرهنگ مردم کرد، تهران، سروش،۱۳۹۰ش.
- عزیزی، مصطفی، «راهنمای خرید انواع چفیه عربی و فلسطینی»، وبسایت راهنمای خرید کیمیک، تاریخ بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۱ش.
- عواد، کورکیس، الذخائر الشرقیة، بهکوشش جلیل عطیه، بیروت، مطبعة الارشاد، ۱۹۹۹م.
- کیان، مرضیه، «همه چیز درباره چفیه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 2 آذر ۱۴۰۰ش.
- «دربارۀ چفیه»، وبسایت ایران آنتیک، تاریخ بازدید: 20 آبان 1401ش.
- نجفی، ابوالحسن، غلط ننویسیم: فرهنگ دشواریهای زبان فارسی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۳ش.
- میرمطهری، آمنه، «چفیه»، مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1398ش.
ویکی ر
چفیه؛ نوعی سربند رایج در میان مردم عرب.
چفیه، دستاری مثلثی یا مربعی با طرحها و رنگهای متنوع، فراتر از یک پوشش سر برای مردم عربزبان و نمادی از مبارزه و جهاد در فرهنگ فلسطین و ایران است. این پارچه چهارخانه که با عِقال روی سر محکم میشود، در مناطق مختلف، معانی عمیقتری چون حرمت، ارادت مذهبی و حتی یاریخواهی را نیز در خود جای داده است.
مفهومشناس چفیه
چفیه دستار، دستمال یا چارقدی قلابدوزی شده است که مردم عربزبان آن را به شکل مثلث، تا کرده و روی سر خود قرار میدهند.[۱] آنها دو گوشهی چفیه را روی یکدیگر قرار داده و پشت سر میاندازند. گوشههای دیگر چفیه، روی شانه انداخته میشود و با بندی بهنام «عقال» آن را روی سر محکم میکنند.[۲] نام اصلی چفیه، الکوفیه بوده[۳] و برخی علت نامگذاری آن را به الکوفیه بهسبب بافتن چفیه در شهر کوفه میدانند.[۴]
همچنین چفیه پارچهای چهارگوش و چهارخانه بوده که در ایران و فلسطین نماد مبارزه و جهاد است.[۵] چفیه با نامهای دیگری از جمله چپیه، چپیه اگال، چپی اگال، چفیه عقال، چپیه ارگال، کفیه اکل و کوفیه عقال تلفظ میشود. چفیهبافی یکی از انواع صنایع دستی در ایران است که در آن از دستگاه نساجی سنتی و نخ پنبهای، استفاده میشود.[۶]
شکل ظاهری چفیه
چفیه پارچهای مربعی شکل با ابعاد ۱۵۰ سانتیمتر است. گاهی آن را به شکل مستطیل با عرض ۱۲۰ سانتیمتر و طول ۱۵۰ سانتیمتر میبافند. چفیه دارای طرحهای راهراه، چهارخانه، شطرنجی و ساده در رنگهای قرمز تیره، قهوهای، سبز روشن، زرد، آبی، سرخ، سفید یا سیاه است. هر رنگ از چفیه نماد یک منطقه یا اقلیم بوده و بر همین اساس اسامی گوناگونی برای چفیه وجود دارد. اعراب منطقه حجاز از چفیههای قالبزدهشده قرمز و سیاه، سفید و قرمز یا سیاه و سفید استفاده میکنند. مردم سوریه، فلسطین و ایران از چفیههای چهارخانه به رنگ سیاه و سفید استفاده میکنند.[۷]
مردم خرمشهر، آبادان و شادگان، چفیههای سفید با خالهای مشکی میپوشند. جنس چفیه از نخ پنبه، کتان، ابریشم، گلابتون، کرباس، ابریشم زرباف یا ترکیبی از نخ و ابریشم است.[۸]
اجزای کاملکننده چفیه
چفیه بهوسیله عقال (عگال، اگال، ارگال یا اکل) که رشتهای از جنس پشم شتر، ابریشم یا موی بز است با تکه پارچهای نخی در دو ردیف به دور سر پیچیده میشود. عقال موجب محکم شدن چفیه روی سر میشود. مردم عربستان به دلیل وزش بادهای شدید در سرزمین خود از عقال روی چفیه استفاده میکنند؛ اما عربزبانان ایران و عراق کمتر از آن استفاده میکنند.[۹]
روشهای بستن چفیه روی سر
برخی چفیه را تا کرده و بهشکل مورب روی شبکلاه میبندند تا یک گوشه آن به پشت سر و دو گوشه دیگر روی پیشانی قرار گیرد. در برخی از مناطق، مردم روی چفیهی خود عمامه میبندند. آنها گوشههای چفیه را در قسمت پیشانی بر روی عمامه قرار میدهند.[۱۰]
اعراب بدوی، چفیه را بهشکل عمامه دور سر خود میپیچند تا یک گوشه آن پشت سر، و دو گوشه آن در جلوی شانهها قرار گیرد. گاهی یک گوشه از چفیه را از چانه گذرانده و روی شانه میانداختند.[۱۱]
مردم در منطقه دشت آزادگان، چفیه را بهشکل ساده روی سر قرار میدهند. در منطقه اورامان کردستان، مردم از چفیه سیاه و سفیدی که «جامهدانی» مینامند، استفاده میکنند. آنها نوعی چفیه سرخ و سفید با نام «سورمور» را نیز روی سر میاندازند.[۱۲]
چفیه در فرهنگ ایرانیان
مردم نواحی مختلف ایران در مراسم مذهبی بهویژه محرم از چفیه استفاده میکنند. مردم کمیجان در غروب روز تاسوعا بعد از اجرای تعزیه حضرت عباس، مراسم علمکشی برگزار میکنند. در این مراسم به علم، چفیههای رنگارنگ بسته میشود. مردم معتقدند که اگر از زیر علم رد شوند، تا یکسال بیمه امام حسین میشوند.[۱۳]
در گیلان، مردم در مجالس سوگواری شهدای کربلا از چفیه استفاده میکنند.[۱۴] چفیه در میان مردم عرب خوزستان حرمت دارد. در این منطقه زمانیکه فردی به اصطلاح «کارد به استخوانش برسد»، چفیه خود را از سر بر میدارد. در این صورت با درخواست او موافقت میشود. آنها در مراسم مقتلخوانی روز عاشورا به احترام امام حسین چفیه را از سر برمیدارند.
پانویس
- ↑ مصاحب، دایرةالمعارف فارسی، ذیل واژه چفیه.
- ↑ خزائلی، واژهنامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۸۲-۸۴؛ اوبن، ایران امروز ۱۹۰۶-۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۱؛ چیتساز، تاریخ پوشاک ایرانیان، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۲؛ هاشمنیا، فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه)، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۷.
- ↑ شرتونی، اقرب الموارد، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۱۱۱۳.
- ↑ اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، ۱۳۶۷ش، ج۳، ص۱۶۲۲؛ جونز، خاطرات، ۱۳۸۶ش، ص۴۱۴؛ اوبن، ایران امروز ۱۹۰۶-۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۱؛ چیتساز، تاریخ پوشاک ایرانیان، ۱۳۷۹ش، ص۱۰۳؛ حسن، تاریخ الاسلام السیاسی، ۱۹۴۸م، ج۲، ص۲۴۷.
- ↑ واژهنامه آزاد، ذیل واژه چفیه.
- ↑ سیدصدر، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۲.
- ↑ خزائلی، واژهنامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۸۲و۸۴؛ امیدی، دیده و دل و دست، ۱۳۸۲ش، ص۲۰۷؛ اوبن، ایران امروز ۱۹۰۶-۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۱.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه کوفیه؛ جونز، خاطرات، ۱۳۸۶ش، ص۴۱۴؛ دوزی، فرهنگ البسه مسلمانان، ۱۳۴۵ش، ص۳۶۷-۳۶۹؛ اوبن، ایران امروز ۱۹۰۶-۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۱، حاشیه ۱۵.
- ↑ خزائلی، واژهنامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۸۲و۸۴؛ پاکنژاد، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ۱۳۶۵ش، ص۴۹؛ جونز، خاطرات، ۱۳۸۶ش، ص۴۱۴.
- ↑ دوزی، فرهنگ البسه مسلمانان، ۱۳۴۵ش، ص۳۶۷.
- ↑ دوزی، فرهنگ البسه مسلمانان، ۱۳۴۵ش، ص۳۶۹.
- ↑ سلیمی، زمستان در فرهنگ مردم کرد، ۱۳۹۰ش، ص۱۳۴.
- ↑ عارف، کمیجان سرزمین شگفتانگیز تاتها و مادها، ۱۳۹۱ش، ص۱۷۰-۱۷۱.
- ↑ تهیدست، صنایع دستی گیلان، ۱۳۸۷ش، ص۴۸.
منابع
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، بهتحقیق عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
- امیدی، ناهید، دیده و دل و دست، مشهد، به نشر، ۱۳۸۲ش.
- اوبن، اوژن، ایران امروز ۱۹۰۶-۱۹۰۷ ایران و بینالنهرین، بهترجمه علیاصغر سعیدی، تهران، زوار، ۱۳۶۲ش.
- پاکنژاد، رضا، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، یزد، بنیاد فرهنگی شهید پاکنژاد، ۱۳۶۵ش.
- تهیدست، فاطمه، صنایع دستی گیلان، رشت، فرهنگ ایلیا، ۱۳۸۷ش.
- جونز، هارفورد، خاطرات، بهترجمه مانی صالحی علامه، تهران، [بینا]، ۱۳۸۶ش.
- چیتساز، حمیدرضا، تاریخ پوشاک ایرانیان، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها، ۱۳۷۹ش.
- حسن، حسن ابراهیم، تاریخ الاسلام السیاسی، قاهره، [بینا]، ۱۹۴۸م.
- خزائلی، عذرا، واژهنامه پوشش سر در ایران، تهران، [بینا]، ۱۳۸۰ش.
- دوزی، د. پ. آ.، فرهنگ البسه مسلمانان، بهترجمه حسینعلی هروی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۵ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
- سلیمی، هاشم، زمستان در فرهنگ مردم کرد، تهران، سروش، ۱۳۹۰ش.
- سیدصدر، ابوالقاسم، دایرهالمعارف هنرهای صنایع دستی، تهران، سیمای دانش، ۱۳۸۶ش.
- شرتونی، سعید، اقرب الموارد، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۳ق.
- عارف، محمد، کمیجان سرزمین شگفتانگیز تاتها و مادها، تهران، طهوری، ۱۳۹۱ش.
- مصاحب، غلامحسین، دایرهالمعارف فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
- هاشمنیا، محمود و لکمحمدی، ملوک، فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه)، بیجار، مولف، ۱۳۸۰ش.
ویکی ز