اسلام

اسلام؛ آخرین دین توحیدی ابراهیمی، مبتنی بر قرآن و رسالت محمد

اِسلام دینی یکتاپرستانه، ابراهیمی و وحیانی است که بر محوریت خداوند، کتاب آسمانی قرآن و آموزه‌های محمد بن عبدالله پیامبر اکرم بنا شده است. مسلمانان به‌عنوان پیروان این دین، اسلام را تجلی تسلیم مطلق در برابر پروردگار و نسخۀ نهایی و خاتم آیین توحیدی پیامبران پیشین می‌دانند. این مکتب جامع، بر سه رکن بنیادین باورها، ارزش‌ها و هنجارها استوار است. اسلام تنها یک مسیر معنوی و فردی نیست؛ بلکه با اتکا به منابع شناختی خود، دربردارندهٔ نظام‌های منسجم سیاسی، اجتماعی و حقوقی است. پویایی این دین در بستر تاریخ، به شکوفایی علوم متنوع اسلامی و پیدایش طریقت‌ها و مذاهب گوناگون به‌ویژه تسنن و تشیع با دو کلان‌روایتِ خلافت و امامت در عرصه حاکمیت انجامید. امروزه اسلام با حدود دو میلیارد پیرو، دومین دین بزرگ جهان است. پیوند عمیق این آیین پس از خروج از شبه‌جزیرهٔ عربستان با تمدن‌های کهن به‌ویژه فرهنگ و نبوغ ایرانی خالق عصر طلایی اسلام بود؛ دورانی پرشکوه که با دستاوردهای بی‌بدیل در علوم، حکمت، شاهکارهای معماری و گنجینه‌های ادبیات، تأثیری شگرف و ماندگار بر تاریخ تمدن بشری نهاد.

واژه‌شناسی

واژهٔ اسلام از ریشهٔ عربی «س-ل-م» گرفته شده و به معنای صحت، عافیت، دوری از عیب و فساد، انقیاد، اطاعت کلی و بی‌قید و شرط و تسلیم محض بودن است. پیش از ظهور اسلام، این واژه میان اعراب برای دست کشیدن شخص از چیزی گران‌بها و واگذاری آن به دیگری به کار می‌رفت. در کاربرد قرآنی و اصطلاحی، اسلام به معنای تسلیم اراده بنده در برابر اراده خدای سبحان است. در قرآن اسلام هم به معنای مطلق دین الهی و هم به معنای دین حضرت محمد به کار رفته است. نخستین کسی که این آیین را اسلام و پیروان آن را مسلمان نامیده، حضرت ابراهیم بوده است. در مباحث کلامی و فقهی، برای ورود به دایرهٔ اسلام، ادای «شهادتین» کافی است؛ هرچند این اقرار زبانی مرحله‌ای متفاوت و ظاهری‌تر نسبت به ایمان به‌عنوان باور و اعتقاد باطنی و قلبی در نظر گرفته می‌شود.

پیامبر، کتاب آسمانی و منابع استنباط احکام

بنیان‌گذار اسلام، حضرت محمد بن عبدالله است که در سال ۵۷۰ میلادی در شهر مکه از قبیله قریش به دنیا آمد. مسلمانان ایشان را آخرین فرستادهٔ خداوند (خاتم‌النبیین)، معصوم از خطا و برترین الگو می‌دانند که در ۴۰ سالگی و با نزول نخستین آیات وحی در غار حرا به پیامبری مبعوث شد. کتاب مقدس مسلمانان و معجزه پیامبر اسلام، قرآن است که در ۱۱۴ سوره دسته‌بندی شده است. طبق تعالیم اسلام این کتاب، کلام مستقیم خداوند است که از طریق فرشته وحی (جبرئیل) بر پیامبر نازل شده و هیچ‌گونه باطل، اشتباه یا تحریفی در آن راه نیافته است.

برای استنباط احکام اسلامی، منابع مختلفی در اسلام وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: قرآن، سنت به معنای گفتار، رفتار و تقریر پیامبر، عقل و اجماع است. از نظر شیعه سنت امامان معصوم هم حجت است و گفتار صحابه اعتباری ندارد و قابل نقد است. در میان مذاهب فقهی اهل‌سنت منابع دیگری چون قیاس، استحسان، مصالح مرسله، استصحاب، سدزرایع نیز حجت است. مهم‌ترین منابع روایی شعیان الکافی نوشته کلینی؛ من لا یحضره الفقیه نوشته شیخ صدوق؛ تهذیب الاحکام و الاستبصار نوشته شیخ طوسی است. صحاح سته اهل‌سنت عبارت‌اند از: صحیح بخاری؛ صحیح مسلم؛ سنن نسائی؛ سنن ابن ماجه؛ سنن ابی داود و صحیح ترمذی.

از سوی دیگر طبیعت، تاریخ و ضمیر انسان به‌عنوان منابع شناخت و نقل، عقل، قلب و تجربه به‌عنوان ابزار شناخت در اسلام پذیرفته شده است.

اصول و فروع اسلام

در یک نگاه بنیادین، معارف اسلام به دو بخشِ اصول و فروع دین تقسیم شده است. اصول دین عبارتند از: توحید، نبوت محمد به‌عنوان آخرین پیامبر و معاد اصول. در مذهب تشیع، علاوه بر سه اصل فوق، امامت و عدالت نیز از ارکان اعتقاد مذهب به‌شمار می‌روند. فروع دین به معنای شاخه‌ها و تکالیف عملی شامل ده رکن است: نماز، روزه، حج، زکات، خمس، جهاد، امر به معروف، نهی از منکر، تَوَلّی و تَبَرّی.

هندسه معارف و ابعاد اسلام

از منظر دیگر محتوایی، اسلام به‌عنوان یک دین جامع و واقع‌گرا که به تمام شؤون حیات انسان اعم از دنیوی، اخروی، جسمی، روحی، عقلی، فکری، احساسی، عاطفی، فردی و اجتماعی توجه کرده است، به سه بُعد تقسیم شده است:

1. باورها: متفکران اسلامی برای تبیین جامع جهان‌بینی اسلام، مجموعهٔ این عقاید را در پنج موضوع خداشناسی، راهنماشناسی (نبوت و امامت)، جهان‌شناسی و غیب‌باوری، انسان‌شناسی و فرجام‌شناسی دسته بندی کرده‌اند.
2. بُعد اخلاقی: شامل تعالیمی است که به چگونه بودن انسان و پرورش روح می‌پردازد. دستوراتی نظیر رعایت تقوا، عدالت‌ورزی، امانت‌داری، مهرورزی و دوری از حسادت، دروغ و تکبر در این بخش جای می‌گیرند که هدف آن‌ها تزکیه و سلامت روان است. ابوحامد محمد غزالی در احیاء علوم‌الدین و کیمیای سعادت، مباحث اخلاقی را در چهار رُبع عِبادات، عادات، مُهلِکات و مُنجِیات دسته بندی کرده است. در سنت فلسفه اسلامی، متفکرانی چون ابن مسکویه (در تهذیب الاخلاق) و خواجه نصیرالدین طوسی (در اخلاق ناصری)، با تلفیق حکمت عقلی و تعالیم اسلامی، اخلاق را ذیل حکمت عملی و بر اساس گسترهٔ روابط انسان به سه شاخه تهذیب اخلاق، تدبیر مُدُن، سیاست مُدُن دسته‌بندی کرده است. برخی براساس قلمروهای پنچگانه: تعامل انسان با خود، تعامل انسان با هم‌نوعان، تعامل مردم و نظام اسلامی، تعامل انسان با حیوانات و تعامل انسان با خلقت زیست‌محیطی دسته‌بندی کرده است.
3. بُعد هنجاری: شامل قوانین و مقرراتی است که به چگونه عمل کردن انسان مربوط می‌شود. این بخش تمام رفتارهای فردی و اجتماعی مؤمنان را در بر می‌گیرد و در دانشی به نام فقه تبیین می‌شود. از یک منظر این این احکام به صورت زیر دسته‌بندی شده است:

بخش	زیربخش	موضوعات و مسائل
1. احکام عبادی	-	نماز، روزه، حج، عمره و اعتکاف
2. احکام اقتصادی	الف. اموال عمومی و دولتی	انفال، خمس، زکات و مالیاتها
	ب. اسباب شرعی تملک و تعمیم و حفاظت ثروت	احیای موات، حیازت، صید و ذباحه، ارث، ضمانات، وقف، هبه، صدقه، نذر، کفاره، حفاظت اموال جامعه(حجر)
	ج. بازرگانی و سایر قراردادهای اقتصادی	بیع، تجارت، شرکت، مضاربه، مزارعه، مساقات، اجاره، شفعه، جعاله، صلح، رهن، قرض، بیمه، سرقفلی
3. احکام مربوط به آداب شخصی و اجتماعی	-	نکاح، طلاق، خلع، مبارات، ظهار، لعان، ایلاء، عبید و رماء، وصیت، احکام اموات، ودیعه، عاریه، ایمان، لقطه
4. احکام قضایی و جزایی	-	قضا و شهادات، اقرار، غصب، حدود، دیات، قصاص، منازعات
5. احکام سیاسی	-	ولایت فقیه، جنگ و صلح، سبق و رمایه، امر به معروف و نهی از منکر، حقوق اقلیتها، روابط بین الملل

مشخصات عمدۀ اسلام

مرتضی مطهری، ویژگی‌های اسلام را در سه عرصهٔ بنیادی شناخت‌شناسی، جهان‌بینی و ایدئولوژی به تفکیک زیر بیان کرده است:

الف) مشخصات شناخت‌شناسی

1. امکان شناخت
2. منابع شناخت: طبیعت، انسان، تاریخ، عقل، قلب و آثار علمی گذشتگان.
3. ابزارهای شناخت: حواس، قوه تفکر و استدلال، تزکیه و تصفیه نفس و مطالعه آثار علمی.
4. موضوعات شناخت: خداوند، جهان، انسان، جامعه و زمان.

ب) مشخصات جهان‌بینی (هستی‌شناسی)

1. ماهیتِ «از اویی» جهان
2. حدوث زمانی و حرکت مستمر جهان
3. واقعیات این جهان، مرتبهٔ نازلهٔ جهان غیب
4. ماهیت «به‌سوی اویی» جهان
5. استواری جهان بر نظام علّی و معلولی
6. عدم انحصار نظام علّت و معلول به علل مادی
7. حکم‌فرمایی سنن و قوانین لایتخلّف بر عالم
8. هدایت‌شده بودن جهان
9. اصالت خیر (و تَبَعی بودن شر)
10. زنده بودن جهان و عکس‌العمل آن (قانون مکافات)
11. وجود جهان دیگر (ابدیت)
12. جاودانگی روح انسان
13. ثبات و جاودانگی اصول انسانی و اخلاقی
14. جاودانگی حقیقت
15. برپایی جهان به حق و عدل
16. پیروزی نهایی حق بر باطل
17. مساوات انسان‌ها در خلقت
18. وجود استعدادهای فطری در انسان
19. استعداد توبه و بازگشت در تمام انسان‌ها
20. تضاد درونی انسان (عقل و نفس)
21. مختار و آزاد بودن انسان
22. مرکب حقیقی بودن جامعه و تضادهای درونی آن
23. تغییر سرنوشت جوامع به دست خود مردم
24. غنای بالذات و کمال مطلق خداوند
25. وحدت جهان (مانند وحدت ارگانیک موجود زنده)

ج) مشخصات ایدئولوژی (بایدها و هنجارها)

1. همه‌جانبگی
2. اجتهادپذیری
3. سَماحت و سهولت
4. زندگی‌گرایی (نفی رهبانیت)
5. اجتماعی بودن اسلام
6. پذیرش حقوق و آزادی فرد
7. تقدّم حق جامعه بر حق فرد
8. اصل شورا
9. منتفی بودن ضرر
10. اصالت فایده
11. اصالت خیر در مبادلات
12. عقیم بودن سرمایهٔ راکد (حرمت ربا)
13. آگاهی در مبادلات (بطلان غَرَر)
14. ضدیت با ضدّ عقل
15. ضدیت با ضدّ اراده
16. کار و مبارزه با بیکارگی
17. قداست شغل و حرفه
18. ممنوعیت استثمار
19. ممنوعیت اسراف و تبذیر
20. مجاز بودن توسعه در زندگی
21. حرمت رشوه
22. حرمت احتکار
23. درآمد بر پایهٔ مصلحت، نه مطلوبیتِ صِرف (مکاسب محرّمه)
24. قداست دفاع از حقوق
25. اصلاح‌جویی و مبارزه دائم با فساد
26. توحید در همه‌چیز
27. الغاء وسائط در پرستش
28. امکان همزیستی با اهل توحید
29. مساوات و نفی تبعیض
30. دوجنسی بودن حقوق، تکالیف و مجازات‌ها

انشعاب‌ها، مذاهب و فرقه‌های اسلامی

مسلمانان بر سر مسائلی چون خلافت، استنباط احکام شرعی، و مباحث کلامی نظیر جبر و اختیار، حُسن و قُبح، و صفات خدا به مذاهب و فرقه‌های مختلفی تقسیم شده‌اند. در یک دسته‌بندی کلی، مذاهب اسلامی در سه شاخهٔ کلامی، فقهی و طریقت‌های عرفانی طبقه‌بندی شده است:

۱. مذاهب و فرقه‌های کلامی

فرقه‌های کلامی و اعتقادی مسلمانان

شاخه اصلی	فرقه کلامی	بنیان‌گذار / ریشه	گستره و ویژگی‌های اعتقادی
تشیع	امامیه (اثنی‌عشریه)	اعتقاد به ۱۲ امام	بزرگ‌ترین شاخه شیعه (حدود ۲۵۰ میلیون نفر). معتقد به نصب الهی، عصمت و علم غیب امامان. اکثریت در ایران، عراق، جمهوری آذربایجان، بحرین و لبنان.
	اسماعیلیه	اسماعیل بن جعفر	پذیرش امامت تا امام صادق (ع) و سپس فرزندش اسماعیل. به دو شاخهٔ نزاریان (تأکید بر تأویل و کمرنگ شدن شریعت ظاهری) و طیبیان (پایبند به شریعت) تقسیم می‌شوند.
	زیدیه	زید بن علی	معتقدند هر شخص از نسل فاطمه (س) که عالم و عادل باشد و قیام مسلحانه کند، امام است (فاقد باور به عصمت). از نظر کلامی متأثر از معتزله هستند (اکثریت در یمن).
اهل سنت	اشاعره	ابوالحسن اشعری	بزرگ‌ترین فرقه کلامی اهل سنت (حدود ۴۵۰ میلیون نفر). تأکید بر ظاهر آیات و محدودیت عقل. اکثریت در شمال آفریقا و جنوب شرق آسیا (دانشگاه الازهر پایگاه مهم آن‌هاست).
	ماتریدیه	ابومنصور ماتریدی	پذیرش حُسن و قُبح عقلی (نزدیک به شیعه و معتزله). اکثر پیروان فقه حنفی در آسیای میانه، شبه‌قاره هند و شرق ایران از این مکتب کلامی پیروی می‌کنند.
	معتزله	واصل بن عطا	مکتبی عقل‌گرا که در قرن دوم ق تأسیس شد و تا قرن هفتم رواج داشت. امروزه بیشتر به عنوان یک روش (نومعتزلیان در شمال آفریقا) مطرح است و فرقهٔ منسجمی ندارد.
	اصحاب حدیث (سلفیه)	احمد بن حنبل / ابن‌تیمیه	تأکید افراطی بر ظواهر متون، کنار گذاشتن عقل در عقاید و مخالفت با علم کلام. مکتب سلفیه و وهابیت در امتداد این جریان شکل گرفته‌اند.
خوارج	اباضیه	عبدالله بن اباض	معتدل‌ترین و تنها فرقهٔ باقی‌مانده از خوارج. در کلام به معتزله و در فقه به حنفیان نزدیک‌اند. اکثریت مطلق در کشور عمان و اقلیت‌هایی در لیبی و الجزایر.

۲. مذاهب فقهی (شریعت)

مذاهب فقهی در اسلام

شاخه اصلی	مذهب فقهی	جمعیت و پراکندگی جغرافیایی	ویژگی فقهی بارز
شیعه	فقه جعفری	مذهب فقهی اصلی شیعیان امامیه و اسماعیلیه.	استنباط احکام بر پایه قرآن، سنت (پیامبر و ائمه معصومین)، عقل و اجماع.
	فقه زیدی	شیعیان یمن (حوثی‌ها و سلفی‌ها).	فقهی بینابین مکتب جعفری و مکتب حنفی اهل سنت.
اهل سنت	حنفی	حدود ۴۵۰ میلیون نفر (ترکیه، آسیای میانه، شبه‌قاره هند و شرق ایران).	عقل‌گراترین مکتب فقهی اهل سنت؛ تکیه بر قیاس و رأی در استنباط احکام.
	شافعی	حدود ۳۵۰ میلیون نفر (مصر، فلسطین، اندونزی و غرب و جنوب ایران).	رویکردی میانه و تلفیقی بین اتکا به حدیث و استفاده از استدلال فقهی.
	مالکی	حدود ۱۵۰ میلیون نفر (شمال آفریقا، الجزایر، مراکش، لیبی).	تکیه بر سنت و عملِ مردم مدینه. (در نماز دستان خود را نمی‌بندند).
	حنبلی	حدود ۵۰ میلیون نفر (عربستان سعودی و بخش‌هایی از شامات).	نقل‌گرا و ظاهرگراترین مکتب فقهی؛ پایه‌گذار فقه وهابیت.

۳. طریقت‌های عرفانی و تصوف

تصوف جریانی است که از دلِ «اخلاق» و «باطنِ دین» جوشیده است. در جهان اسلام امروزه بیش از یکصد طریقت صوفیانه با جمعیتی بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون نفر وجود دارد.

• طریقت‌های سنی‌مذهب: اکثریت مطلق صوفیان جهان را تشکیل می‌دهند (مانند طریقت‌های قادریه و نقشبندیه).
• طریقت‌های شیعی‌مذهب: جمعیتی حدود ۲۰ میلیون نفر دارند (مانند سلسله‌های نعمت‌اللهی، گنابادی و نوربخشیه).

۴. فرقه‌های منتسب به اسلام (غُلات و باطنیان)

گروه‌هایی وجود دارند که به دلیل داشتن باورهای التقاطی، تناسخ، یا غُلوّ درباره جایگاه امامان (ربوبیت و الوهیت)، نه در دسته‌بندی سنتیِ شیعه می‌گنجند و نه اهل سنت. با این حال، به دلیل وابستگی تاریخی، به اسلام منتسب هستند:

• نُصَیریه (علویان سوریه): با جمعیتی حدود یک میلیون نفر. ائمه را قبول دارند اما نگاهی غلوآمیز و خدایی به امام علی (ع) دارند.
• علویان ترکیه: حدود ۱۴ تا ۲۰ میلیون نفرند. برخی از آن‌ها در احکام شرعی تابع فقه حنفی‌اند، اما بخشی دیگر به دلیل باورهای غلوآمیز، مناسک شرعی (نظیر نماز و حضور در مسجد) را انجام نمی‌دهند.
• اهل حق (یارسان): به تناسخ و حلول روح خداوند در اشخاص (از جمله امام علی) معتقدند. جمعیت آن‌ها حدود یک میلیون نفر در غرب ایران، عراق و ترکیه است.
• شیخیه: پیروان شیخ احمد احسایی (در بخش‌هایی از ایران و عراق) که معتقدند امامان علت فاعلیِ آفرینشِ جهان هستند.

تاریخ حکومت‌های اسلامی

تاریخ اسلام به ادوار زیر تقسیم‌ شده است:

• دوران مکه و مدینه: پیامبر اسلام دعوت خود را از مکه آغاز کرد و پس از ۱۳ سال تحمل آزار، به یثرب (مدینه) هجرت کرد. این هجرت مبدأ تاریخ مسلمانان (هجری قمری) شد. پیامبر در مدینه نخستین حکومت اسلامی را بنا نهاد، در جنگ‌هایی نظیر بدر، احد و خندق پیروز شد و پس از فتح مکه، نامه‌هایی برای دعوت سران دیگر حکومت‌ها (مانند ساسانیان و بیزانس) به اسلام ارسال کرد.
• خلفای راشدین و علی ابن ابی‌طلب: پس از پیامبر، ابوبکر، عمر و عثمان خلیفه شدند که با فتوحات گسترده، قلمرو اسلام تا شام، مصر و ایران کشیده شد. سپس حضرت علی به خلافت رسید که دوران ایشان با سه جنگ داخلی (جمل، صفین و نهروان) همراه بود و با ترور ایشان توسط خوارج به پایان رسید.
• امویان و عباسیان: بنی‌امیه خلافت را موروثی کرده و مرزها را تا اندلس (اسپانیا) گسترش دادند. بنی‌عباس با انتقال پایتخت به بغداد، زمینه‌ساز شکوفایی علمی شدند. این سلسله با حمله مغول در سال ۶۵۶ق سقوط کرد.
• حکومت‌های پسین: قدرت‌هایی نظیر فاطمیان در مصر، و بعدها امپراتوری عثمانی که با تصرف قسطنطنیه و بالکان نقش بسزایی در گسترش اسلام در اروپا داشت، شکل گرفتند.
• حکومت‌های منطقه‌ای و دولت‌های شیعی: با افول قدرت عباسیان، قدرت‌های منطقه‌ای و مستقلی ظهور کردند. حکومت شیعی آل بویه توانست بغداد را فتح کرده و نخستین حکومت خودمختار را شکل دهد[cite: 2]. هم‌زمان حکومت شیعی و اسماعیلی‌مذهب فاطمیان نیز در مصر و شمال آفریقا تأسیس شد که رقیبی جدی برای عباسیان به‌شمار می‌رفت. در همین دوران، دولت‌های سُنی‌مذهبِ دیگری چون سلجوقیان، غزنویان و ایوبیان در شرق و خاورمیانه، و حکومت‌های مرابطون و موحدون در مغرب اسلامی (شمال آفریقا) بر سر کار آمدند.
• امپراتوری‌های دوران متأخر: در قرون پانزدهم و شانزدهم میلادی، سه امپراتوری بزرگِ هم‌زمان در جهان اسلام شکل گرفتند؛ امپراتوری عثمانی که با فتح قسطنطنیه و بخش‌هایی از بالکان نقش بسزایی در گسترش اسلام در اروپا داشت، امپراتوری صفویان که مذهب تشیع را در ایران رسمیت بخشید، و امپراتوری گورکانیان (مغول‌ها) که در هند ظهور کردند.
• دوران مدرن و حکومت‌های معاصر: پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی با لغو نهاد خلافت توسط آتاترک، جوامع اسلامی وارد عصر دولت‌های ملی شدند. در این دوران، پادشاهی آل سعود با تکیه بر آیین وهابیت در عربستان شکل گرفت. در ایران نیز پس از انقلاب مشروطه و تغییرات سیاسی، سرانجام با رهبری روح‌الله خمینی، جنبشی اسلام‌گرا به پیروزی رسید که منجر به تأسیس نظام «جمهوری اسلامی» شد. امروزه با فراهم آمدن شرایط سیاسی، علاوه بر ایران در کشورهایی چون افغانستان (جمهوری اسلام و امارت اسلامی) و سودان نیز جمهوری‌های اسلامی روی کار آمده‌اند.

تمدن، علوم، هنر و ادبیات

تمدن اسلامی به‌ویژه در «دوران طلایی»، شاهد پیشرفت‌های شگرفی بود. با آغاز نهضت ترجمه، آثار متفکران تمدن‌های پیشین به عربی برگردانده شد و دانشمندان مسلمان در پزشکی، نجوم و ریاضیات ابداعاتی خلق کردند. شاخه‌های علوم اسلامی نظیر علم تفسیر، فقه، علوم حدیث، کلام، عرفان و فلسفه اسلامی توسعه یافتند. در عرصه هنر، به دلیل محدودیت‌های شرعی در نقاشی انسانی و پیکرتراشی، هنرهایی نظیر خوشنویسی، تذهیب و همچنین معماری مساجد به اوج زیبایی‌شناسی رسیدند. آموزه‌ها و عواطف اسلامی تأثیری شگرف بر شکوفایی ادبیات در زبان‌های عربی، فارسی و ترکی برجای گذاشت.

جغرافیا و جمعیت‌شناسی

اسلام پرسرعت‌ترین گروه مذهبی در حال رشد در جهان است. بر اساس گزارش مؤسسه تحقیقاتی پیو (Pew)، در سال ۲۰۲۰ میلادی جمعیت مسلمانان به حدود ۲ میلیارد نفر معادل ۲۶ درصد جمعیت کل جهان رسید. نزدیک به ۶۲ درصد از مسلمانان در منطقه آسیا و اقیانوسیه ساکن هستند. پرجمعیت‌ترین کشورهای مسلمان جهان عبارت‌اند از: اندونزی (۲۳۱ میلیون)، پاکستان (۲۱۲ میلیون)، هند (۲۰۰ میلیون) و بنگلادش (۱۵۳ میلیون). کشورهایی نظیر ایران، ترکیه، الجزایر، افغانستان و یمن دارای بیش از ۹۹ درصد جمعیت مسلمان هستند.

منابع

• ابن فارس، احمد، معجم المقاییس فی اللغة، تحقیق شهاب‌الدین ابوعمرو، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
• ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، قم، ادب الحوزه، ۱۴۰۵ق.
• احمدیاقی، اسماعیل، دولت عثمانی از اقتدار تا انحلال، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش.
• ایزوتسو، توشیهیکو، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران، نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۴ش.
• باقلانی، ابوبکر، الانصاف فیما یجب اعتقاده و لا یجوز الجهل به، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۰۷ق.
• بدوی، عبدالرحمن، تاریخ اندیشه‌های کلامی در اسلام، ترجمه حسین صابری، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۴ش.
• بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ترجمه محمد توکل، تهران، نقره، ۱۳۳۷ش.
• برجی، یعقوبعلی، «نگاهی به دسته بندی بابهای فقه»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ بارگذاری: 1388/10/29ش.
• پتروشفسکی، ایلیا، اسلام در ایران، ترجمه کریم کشاورز، تهران، انتشارات پیام، ۱۳۵۳ش.
• جمعی از نویسندگان، فرهنگ نامه اصول فقه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1389ش.
• جوادی آملی، عبدالله، مفاتیح الحیات، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۹۱ش.
• رشیدالدین المیبدی، ابوالفضل، کشف الاسرار و عدت الابرار، تهران، امیرکبیر، 1371ش.
• شهابی، محمود، ادوار فقه، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد، ۱۳۶۶ش.
• شهیدی، سید جعفر، تاریخ تحلیلی اسلام، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۹۰ش.
• شیبانی، محمد بن حسن، السیر الکبیر، قاهره، معهد المخطوطات، ۱۹۵۸م.
• شیخ مفید، محمد بن محمد، الاعتقادات، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۴ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۸ش.
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ق.
• طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، ۱۳۷۵ش.
• طوسی، نصیرالدین، اخلاق ناصری، تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری، تهران، خوارزمی، ۱۳۵۶ش.
• عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم (ص)، قم، دارالحدیث، ۱۴۱۵ق.
• غزالی، ابوحامد محمد، احیاء علوم‌الدین، ترجمه مؤیدالدین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۶ش.
• غزالی، ابوحامد محمد، کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
• فرمانیان کاشانی، «فرقه‌ها و مذاهب فعال در جهان اسلام»، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: 1388/6ش.
• قرآن کریم؛ ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه از بهاءالدین خرمشاهی، تهران، انتشارات جامی و نیلوفر.
• گرگوریان، وارتان، اسلام، قطعه‌قطعه، نه یک‌پارچه، ترجمه حمید بخشنده و محمد محقق، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۸۶ش.
• ماوردی، ابوالحسن، الاحکام السلطانیة و الولایات الدینیة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۰۶ق.
• مدیرشانه‌چی، کاظم، علم الحدیث، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۱ش.
• مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات قرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۴ش.
• مصطفی، ابراهیم و دیگران، المعجم الوسیط، قم، دارالدعوة، ۱۹۸۹م.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار (مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی)، تهران، انتشارات صدرا، 1374ش.
• مطهری، مجموعه آثار (بخش عقاید)، تهران، انتشارات صدرا، 1375ش.
• «مؤلفان کتب أربعه و صحاح سِتّه اهل کجا بودند؟»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بارگذاری: 1404/5/5ش.
• نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
• نصر، سید حسین، آرمان‌ها و واقعیت‌های اسلام، ترجمه انشاءالله رحمتی، تهران، جامی، ۱۳۸۲ش.
• نصر، سید حسین، سنت عقلانی اسلامی در ایران، ترجمه سعید دهقانی، تهران، قصیده سرا، ۱۳۸۳ش.
• نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایة الارب فی فنون الادب، قاهره، دار الکتب المصریه، ۱۳۴۲ق.
• نهج البلاغه؛ تصحیح صبحی صالح، قم، مرکز البحوث الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
• هاشمی رفسنجانی، اکبر و پژوهشگران، فرهنگ قرآن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش.
• Esposito, John L. (1999). The Oxford History of Islam. New York, Oxford University Press.
• Pew Research Center (2009-2022). Various demographic reports including: Mapping the Global Muslim Population (2009), Why Muslims are the world’s fastest-growing religious group (2017), and Religious Composition by Country (2022).
• World Population Review (2023). Muslim Population by Country 2023.