خانواده در اسلام

خانواده در اسلام

مجید شهریاری، دانشمند هسته‌ای ایرانی، در حال اقامه نماز جماعت به همراه فرزندانش.
مشخصات مفهوم
نوع مفهوم	خانواده
معنای اصطلاحی	گروهی از افراد که از طریق پیوندهای سببی، نسبی یا فرزندخواندگی به هم مرتبط بوده و زیر یک سقف زندگی می‌کنند
اهمیت و ارتباط
اهمیت	اصلی‌ترین نهاد اجتماعی و زیربنای جوامع
مرتبط با	ازدواج

خانواده در اسلام؛ مهم‌ترین نهاد برای تربیت، رشد و تعالی بشر.

خانواده از ابتدای تاریخ بشر تاکنون به‌عنوان اصلی‌ترین نهاد اجتماعی، زیربنای جوامع و خاستگاه فرهنگ‌ها، تمدن‌ها و تاریخ بشر بوده است. نهاد خانواده را باید اولین نهاد اجتماعی نامید که انسان به آن پایبندی نشان داده است و عقل و شرع بر آن صحه گذارده‌اند. اسلام توجه خاصی به مقام والای خانواده دارد و هدف از تشکیل خانواده را امنیت، کمال و بقای نسل بشری می‌داند. اصالت، ایمان، آگاهی، مدیریت، شیوه صحیح زندگی و تربیت نسل صالح از ویژگی‌های خانواده در اسلام است. از دیدگاه قرآنی، حیات و کمال انسان، در محیط خانواده سامان می‌یابد و انسان به‌تنهایی نمی‌تواند از ظرفیت‌های وجودی خود بهره‌برداری کند.

خانواده

خانواده در لغت به معنای اهل خانه، خاندان و دودمان است و در اصطلاح، به گروهی از افراد گفته می‌شود که از طریق پیوندهای سببی (خویشاوندی از طریق ازدواج)، نسبی (خویشاوندی خونی) یا فرزندخواندگی به هم مرتبط بوده و زیر یک سقف زندگی می‌کنند. خانواده کوچک‌ترین و درعین‌حال پایدارترین و همگانی‌ترین نهاد اجتماعی در تاریخ بشر محسوب می‌شود. براساس باورهای اسلامی، قدمت تشکیل خانواده به اندازهٔ خلقت انسان و زمان آفرینش آدم و حوا بازمی‌گردد. در طول تاریخ، خانواده به اشکال گوناگونی ظاهر شده است که ازجملهٔ آنها می‌توان به گروه‌های مختلط، خانواده‌های پدرسالار با چند زن، نظام مادرسالاری و خانوادهٔ متشکل از پدر، مادر و فرزندان اشاره کرد.

خانواده به چهار شکل زیر دسته‌بندی شده است:

نوع خانواده	توضیحات
خانوادهٔ هسته‌ای	شامل زن و شوهر بدون فرزند، یا همراه با فرزندان ازدواج‌نکرده؛
خانوادهٔ گسترده	شامل پدر، مادر و فرزندان متأهل آنها که با یکدیگر زندگی می‌کنند.
خانوادهٔ زن و شوهری با ملحقات	اعضای اصلی خانواده به‌همراه خویشاوندان دیگر؛
خانوادهٔ تک‌والد	خانواده‌ای که پدر یا مادر را از دست داده است.

جایگاه خانواده

از نگاه اسلام، خانواده نهادی مهم، مقدس و بی‌همتا است؛ محبوب‌ترین بنا نزد خداوند و بر پایه مودت و رحمت. خانواده کانون تربیت و رشد انسان است و سلامت یا تباهی جامعه به صلاح یا فساد آن بستگی دارد. تشکیل خانواده ریشه در فطرت انسان دارد و ازدواج، سنت پیامبر است که آرامش روانی و معنوی می‌آورد، غریزه جنسی را سالم ارضا می‌کند، به خوش‌خلقی و فضایل اخلاقی کمک می‌کند، انسان را از گناه دور می‌سازد و زمینه رشد معنوی را فراهم می‌کند. از نظر اجتماعی نیز ازدواج باعث افزایش جمعیت، پویایی و اصلاح جامعه، جلوگیری از فساد و انتقال فرهنگ و تمدن از راه تربیت درست فرزندان می‌شود. پس خانواده در اسلام هم نیازهای فردی را پاسخ می‌دهد و هم در سلامت و تعالی تمدن اسلامی نقش اصلی دارد.

هدف از تشکیل خانواده

از نگاه اسلام، هدف خانواده ایجاد هماهنگی و همکاری میان انسان‌ها، رشد و تعالی فرد و جامعه و تأمین امنیت و آرامش است. خانه محیطی امن برای ابراز احساسات، رازها و رفع نیازهای جسمی و روحی است. زن و مرد مکمل یکدیگرند و خداوند میان آنان مودت و رحمت قرار داده تا پیوند خانوادگی محکم‌تر شود. خانواده همچنین در کمال جامعه اثر دارد؛ صلاح یا تباهی آن بر قدرت ملی و سرنوشت ملت‌ها اثر می‌گذارد و وحدت جامعه از وحدت زوجین و اعضای خانواده شکل می‌گیرد. هدف دیگر، بقای نسل بشر است؛ ازدواج بستر تولید و تربیت فرزند است، فرزند میوه وحدت پدر و مادر است و زن همچون کشتزار و مرد همچون بذرافشان مایه بقای نسل‌اند. لذت جنسی نیز پاداشی برای تحمل زحمت تولید و پرورش فرزند است و قرآن انسان را به هدف‌دار کردن رابطه زناشویی و آوردن فرزندان شایسته برای آخرت تشویق می‌کند.

ویژگی‌های خانواده

از نگاه اسلام، خانوادهٔ برتر خانواده‌ای است که ارکان آن با استانداردهای دینی هماهنگ باشند، روابط‌شان بر آموزه‌های اسلامی استوار باشد و نتیجه‌اش انسان‌هایی شایسته و مؤثر برای جامعهٔ اسلامی باشد. ویژگی‌های چنین خانواده‌ای عبارت است از:

• اصالت و پاکی نسب؛
• ایمان و دین‌داری زن و شوهر؛
• آگاهی و علم، هم در امور دینی و هم در مهارت‌های زندگی و خانه‌داری؛
• مدیریت و تقسیم کار: مسئولیت بیرون خانه بر دوش مرد و مدیریت درون خانه بر عهده زن و تصمیم‌های مشترک، با استقلال کامل در احکام خدا؛
• میانه‌روی و پرهیز از تجمل‌گرایی و اسراف؛
• تربیت فرزند صالح از بدو تولد با برنامه‌هایی مانند انتخاب نام نیکو، محبت، آموزش زبان، تعالیم دینی، آداب معاشرت، عدالت‌خواهی و کمک به دیگران.

تحکیم خانواده

خانوادهٔ مسلمان خانواده‌ای خدامحور، ولایت‌مدار و معادباور است که اعضای آن اهل علم و تقوا هستند و برای تحکیم خانواده از تعالیم اسلام پیروی می‌کنند؛ در چنین خانواده‌ای آرامش، شادمانی، رضایت، تدبیر، عقلانیت و مدارا حاکم است و همه حقوق متقابل دارند. زن عنصر اصلی خانه، امانت الهی، مظهر زیبایی و ظرافت و تکیه‌گاه روحی خانواده است و مرد مظهر اعتماد، نقطه اتکا و سرپرست امور خانواده. ارضای نیاز جنسی همسر، حفظ او از انحراف، تربیت فرزندان و خوش‌رفتاری وظایف مشترک زوجین است؛ تأمین امنیت و نیازهای مالی وظیفهٔ مرد و اطاعت از همسر وظیفهٔ زن است.

خانوادهٔ مسلمان فرزند را گلی از بهشت می‌داند، به او محبت می‌کند، برایش دعا و تلاش می‌کند، نیکو تربیتش می‌کند، حلال و حرام را به او می‌آموزد و نام نیکو برایش برمی‌گزیند؛ فرزندان نیز والدین را اطاعت می‌کنند و نسبت به آنان شکرگزار، فروتن، مهربان، نیکوکار، دعاگو و محترم‌اند.

مهم‌ترین عوامل تحکیم خانواده عبارت‌اند از رضایت زوجین و خانواده‌ها از ازدواج، آشنایی با حقوق و وظایف، درک متقابل، حفظ حرمت و شخصیت، تقویت صبر، عفو، صداقت، رازداری، وفاداری، مهرورزی و قناعت، و رابطهٔ خوب با والدین همسر. اگر رابطهٔ عاطفی به‌دلیل پرخاشگری یا بی‌اعتنایی سرد شود، می‌توان با رفع سوءتفاهم، پذیرش عذرخواهی و گذشت مشکل را حل کرد. اگر زن وظایف همسری را رعایت نکند، مرد می‌تواند برای متنبه‌کردن او مراحلی را پیش بگیرد؛ اگر مرد کوتاهی کند، زن می‌تواند با نصیحت یا کمک گرفتن از متخصصان و مراجع قانونی مشکل را حل کند؛ و اگر ترس جدایی باشد، یک داور از طرف مرد و یک داور از طرف زن میان آنان داوری می‌کنند.

منابع

• قرآن.
• «تاریخچه تشکیل خانواده»، مجله ویستا، بازدید: ۲۳ آذر ۱۱۴۰۱ش.
• «راه‌کارهای حل اختلافات خانوادگی بر اساس تعالیم اسلام»، وب‌سایت راسخون، بازدید: ۱ آذر، ۱۴۰۱ش.
• «شکل‌ها و نقش‌های خانوادگی»، پیام زن، شماره ۱۷۷، ۱۳۸۵ش.
• بازیار اصفهانی و دیگران، «مدیریت ارتباط با خانواده اصلی و خانواده همسر از دید مشاوره»، فصلنامه فرهنگی - تربیتی زنان و خانواده، شماره ۲۸، ۱۳۹۸ش.
• بوالحسنی، رحمان و عظیمی‌زاده، احمد، «الگوی سبک زندگی خانواده مسلمان با بهره‌گیری از سبک زندگی خانواده امیر المؤمنین»، چهارمین کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی، ۱۳۹۷ش.
• بهرامی، سیده زهرا و نمازی، اسماعیل، «عوامل تحکیم بنیان خانواده از دیدگاه اسلام»، کنگره بین‌المللی علوم اسلامی و علوم انسانی، ۱۳۹۵ش.
• تقوی، محمدرضا و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، فصلنامه فرهنگی - تربیتی زنان و خانواده، شماره ۳۸، ۱۳۹۶ش.
• جعفری، عابده‌بتول، «وظایف زوجین نسبت به یکدیگر»، نشریه پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، شماره ۱۰، ۱۳۹۰ش
• حاجی بابایی، حمیدرضا، «نقش تربیتی خانواده دراسلام»، فصلنامه خانواده، شماره ۳و۴، سال ۱۳۸۹ش
• حسینی کوهساری، سید اسحاق، «پژوهشی قرآنی در خصوص جایگاه خانواده در اسلام»، اندیشه نوین دینی، شماره ۲، ۱۳۸۴ ش
• حسین‌پور، روح‌الله، «نظر اسلام در حل اختلافات خانوادگی»، راسخون، ۱۳۹۷ش.
• حقانی زنجانی، حسین، «حقوق خانواده در اسلام»، درس‌هایی از مکتب اسلام، شماره ۸، ۱۳۴۶ش
• خامنه‌ای، سیدعلی، «کانون گرم خانواده»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ سخنرانی: ۱۹ آبان ۱۳۸۶ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، بازدید: ۱۹ آذر ۱۴۰۱ش.
• شریفی، عنایت‌الله و لطفی، مهرعلی، «سبک زندگی خانوادگی در قرآن و سنت پیشوایان معصوم»، پژوهش‌نامه معارف قرآنی، شماره ۱۴، ۱۳۹۲ش.
• طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق.
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
• عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، سایت واژه‌یاب، بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
• غفرانی، محمد، «اسلام و خانواده»، نشریه مکتب اسلام، شماره ۷۴، ۱۳۵۴ش.
• قایمی، علی، «بنیاد خانواده در اسلام و غرب»، پیوند، شماره ۲۳۵، ۱۳۷۸ش
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• کمساری، عباس، «نظام خانواده در اسلام»، مبلغان ذی الحجه، شماره ۱۵۸، ۱۴۳۳ق
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• محقق داماد، سید مصطفی و دیگران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج: ۱۸ دی ۱۳۹۸ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، بازدید: ۱۶ آذر ۱۴۰۱ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
• نهج البلاغه، قم، امیر المؤمنین، ۱۳۹۳ش.
• یوسفیان، نعمت‌الله، «ویژگی‌های خانواده برتر در اسلام»، فصلنامه پیام، شماره ۸۵، ۱۳۸۶ ش