پرش به محتوا

آجیده‌دوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:آجیده‌دوزی.jpg|thumb|نمونه‌ای از کوسن‌های آجیده‌دوزی شده]]
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =آجیده‌دوزی.jpg|thumb
| زیرنویس تصویر    =نمونه‌ای از کوسن‌های آجیده‌دوزی شده
| image_alt        =
| فایل پادکست      =آجیده‌دوزی.ogg 
| حجم فایلپادکست    =11/1 
| تاریخ پادکست      =31-2-1405 
| زیرنویس عنوان    = 
 
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
 
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
{{درشت|'''آجیده‌دوزی'''}}؛ نوعی سوزن‌دوزی ظریف و رودوزی سنتی ایرانی بر روی پارچه.
{{درشت|'''آجیده‌دوزی'''}}؛ نوعی سوزن‌دوزی ظریف و رودوزی سنتی ایرانی بر روی پارچه.


آجیده‌دوزی یا [[سوزن‌دوزی]] آجیده، یکی از روش‌های سنتی و هنری در [[صنایع دستی]] ایران است که در آن از نخ‌های رنگی و سوزن برای ایجاد طرح‌های زیبا و متنوع روی پارچه استفاده می‌شود. این هنر بیشتر در مناطق مرکزی ایران، به‌ویژه در شهرهای [[کرمان (شهر)|کرمان]]، [[اصفهان]] و [[کاشان]]، رواج دارد. آجیده‌دوزی به‌دلیل استفاده از گره‌های کوچک و متراکم، با دیگر روش‌های سوزن‌دوزی مانند قلاب‌دوزی یا گل‌دوزی متفاوت است. این گره‌ها باعث می‌شوند طرح‌ها برجسته‌تر و بادوام‌تر به‌نظر برسند. این هنر زیبا نه‌تنها نشان‌دهنده خلاقیت و مهارت هنرمندان ایرانی است، بلکه بخشی از فرهنگ و هویت ایرانی محسوب می‌شود.
آجیده‌دوزی یا [[سوزن‌دوزی]] آجیده، یکی از [[صنایع دستی]] و هنرهای سنتی ایرانیان است که در آن از نخ‌های رنگی و سوزن برای ایجاد طرح‌های زیبا و متنوع روی پارچه استفاده می‌شود. این هنر بیشتر در مناطق مرکزی ایران، به‌ویژه در شهرهای [[کرمان]]، [[اصفهان]] و [[کاشان]]، رواج دارد. آجیده‌دوزی به‌دلیل استفاده از گره‌های کوچک و متراکم، با دیگر روش‌های سوزن‌دوزی مانند [[قلاب‌دوزی]] یا [[گل‌دوزی]] متفاوت است. این گره‌ها باعث می‌شوند طرح‌ها برجسته‌تر و بادوام‌تر به‌نظر برسند. این هنر زیبا نه‌تنها نشان‌دهنده خلاقیت و مهارت هنرمندان ایرانی است، بلکه بخشی از [[فرهنگ ایرانی|فرهنگ]] و [[هویت ایرانی]] محسوب می‌شود.


== واژه‌شناسی آجیده‌دوزی ==
== واژه‌شناسی ==
آجیده در لغت به معنای خلانیده، داخل شده و سوزن فرو برده است. به ناهمواری‌های سطحی یک چیز نیز آجیده گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/آجیده معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه آجیده.]</ref> آجیده با نام‌های دیگری همچون آجده، آژیده، آژده یا آزده نیز خوانده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/آجیده عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه آجیده.]</ref> آجیده‌دوزی، پنبه‌دوزی یا لایه‌دوزی از انواع رودوزی‌های سنتی در ایران است. در این نوع از هنر دستی، مقداری پنبه بین دو لایه پارچه قرار می‌گیرد. سپس، روی پارچه، نقوش و طرح‌هایی ظریف، با نخ و سوزن دوخته می‌شود که برجسته هستند. آجیده در خرده‌فرهنگ‌های مختلف ایران، معنای متفاوتی دارد:
آجیده در لغت به معنای خلانیده، داخل‌شده و سوزن فرو برده است. به ناهمواری‌های سطحی یک چیز نیز آجیده گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/آجیده معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه آجیده.]</ref> آجیده با نام‌های دیگری همچون آجده، آژیده، آژده یا آزده نیز خوانده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/آجیده عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه آجیده.]</ref> آجیده‌دوزی که پنبه‌دوزی یا لایه‌دوزی هم گفته می‌شود، از انواع [[رودوزی|رودوزی‌های]] سنتی در ایران است. در این نوع از هنر دستی، مقداری پنبه بین دو لایه پارچه قرار می‌گیرد. سپس، روی پارچه، نقوش و طرح‌هایی ظریف به‌صورت برجسته، با نخ و سوزن دوخته می‌شود. آجیده در خرده‌فرهنگ‌های ایرانی، معنای متفاوتی دارد:
* رنگ‌کرده، با سوزن یا غیرسوزن خلانیده شده؛<ref>محمدحسین بن خلف تبریزی، برهان قاطع، ۱۳۳۰ش، ذیل آجده.</ref>
* رنگ‌کرده، با سوزن یا غیرسوزن خلانیده شده؛<ref>محمدحسین بن خلف تبریزی، برهان قاطع، ۱۳۳۰ش، ذیل آجده.</ref>
* ناهمواری‌های سطح یک چیز؛
* ناهمواری‌های سطح یک چیز؛
خط ۱۱: خط ۴۰:
* هر چیزی که دان‌دان باشد؛
* هر چیزی که دان‌دان باشد؛
* بخیه‌زدن کوتاه‌تر از شلال؛<ref>رامپوری، غیاث اللغات، ۱۳۷۵ش، ص5؛ نفیسی، فرهنگ، ج1، ۱۳۱۷ش، ص13.</ref>
* بخیه‌زدن کوتاه‌تر از شلال؛<ref>رامپوری، غیاث اللغات، ۱۳۷۵ش، ص5؛ نفیسی، فرهنگ، ج1، ۱۳۱۷ش، ص13.</ref>
* نوعی دوخت لباس و نوعی [[گیوه بافی|گیوه]] که کف آن از چرم است و با نوعی ریسمان به‌هم دوخته می‌شود.<ref>نفیسی، فرهنگ، ج1، ۱۳۱۷ش، ص13؛ آنندراج، محمدپادشاه، ج1، ۱۳۶۳ش، ص46.</ref>
* نوعی دوخت لباس و نوعی [[گیوه بافی|گیوه]] که کف آن از [[چرم]] است و با نوعی ریسمان به‌هم دوخته می‌شود.<ref>نفیسی، فرهنگ، ج1، ۱۳۱۷ش، ص13؛ آنندراج، محمدپادشاه، ج1، ۱۳۶۳ش، ص46.</ref>
 
== پیشینه آجیده‌دوزی ==
=== آجیده‌دوزی در دوران باستان ===
آثار برجای مانده از دوران ایران باستان، نشان از حضور این هنر در آن روزگار دارد. در دوران هخامنشیان، در زیر تسمه‌های تیردان‌ها، از یک لایهٔ پنبه‌دوزی آسترکشی شده استفاده می‌کردند تا سنگینی وزن تیرها، آسان‌تر تحمل شود.<ref>ضیاءپور، پوشاک باستانی ایرانیان از کهن‌ترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان، ۱۳۴۳ش، ص114؛ صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص104.</ref> برگستوان که پوشش جنگی اسب، فیل و انسان بود ازجمله نمونه‌های دیگر استفاده از این هنر در دوران باستان است. در قسمت تنهٔ این وسیله، نوعی لایه‌دوزی شبیه لحاف وجود داشته و از منگوله، قبه و ریشه‌دوزی به‌منظور تزئین آن استفاده می‌شد.<ref>گزنفن، کورش‌نامه، ۱۳۴۲ش، ص۱۳۴؛ گزنفن، سیرت کورش کبیر، ۱۳۵۰ش، ص227.</ref> نگاره‌های برجای مانده از سوارکار پارتی، در دوره [[اشکانیان]] و نقش برجستهٔ پادشاه سوار بر اسب در منطقهٔ طاق بستان، نیز استفاده از برگستوان برای پوشش اسب‌ها در این دوره‌ها را نشان می‌دهد.<ref>ذکاء، ارتش شاهنشاهی ایران از کورش تا پهلوی، ۱۳۵۰ش، ص10، تصویر شماره 74؛ منفرد، «برگستوان»، ج3، ۱۳۷۸ش، ص۱۸۱.</ref>


=== آجیده‌دوزی در دوران اسلامی ===
== پیشینه ==
در سده‌های نخستین پس از ظهور اسلام نیز نمونه‌هایی از آجیده‌دوزی مشاهده شده است. برای مثال، جامهٔ متوکل، از خلفای عباسی، دارای نقوش پنبه‌دوزی شده بود.<ref>حسن، تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی، ج3، ۱۹۵۳م، ص443؛ چیت‌ساز، «تاریخ پوشاک ایرانیان»، (از ابتدای اسلام تا حملهٔ مغول)، ۱۳۸۶ش، ص85.</ref> در دوران [[تیموریان]]، پوشیدن لباس‌های چین‌دار و حاشیه‌دوزی شده مخملی و آجیده رایج بوده است.<ref>کلاویخو، سفرنامه، ۱۳۴۴ش، ص267 و 268.</ref> در سیاحت‌نامه‌هایی از [[صفویه|دوران صفویان]]، به پوشش ایرانیان، جنس پارچه‌های [[ابریشم|ابریشمی]] و کتان آن و نیز قبایی که آستری ضخیم داشتند و میان آستر و رویه از یک لایه [[پنبه]] استفاده می‌شده، اشاره شده است.<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، ج4، ۱۳۳۶ش، ص216.</ref> در آن دوران، پوشیدن جلیقه‌هایی از پارچه‌های لطیف هندی با گل و بوته‌های رنگین و پنبه‌دوزی شده، رواج داشت.<ref>راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، ج6، ۱۳۶۸ش، ص94؛ غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص422.</ref> برخی دیگر نیز بالاپوش‌های خود را پنبه‌دوزی می‌کردند تا صاف‌تر بایستد.<ref>راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، ج7، ۱۳۶۸ش، ص96.</ref>
آثار برجای مانده از دوران [[ایران باستان]]، نشان از حضور این هنر در آن روزگار دارد. در دوران [[هخامنشیان]]، در زیر تسمه‌های تیردان‌ها، از یک لایهٔ پنبه‌دوزی آسترکشی شده استفاده می‌کردند تا سنگینی وزن تیرها، آسان‌تر تحمل شود.<ref>ضیاءپور، پوشاک باستانی ایرانیان از کهن‌ترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان، ۱۳۴۳ش، ص114؛ صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص104.</ref> [[برگستوان]] که پوشش جنگی [[اسب]]، [[فیل]] و [[انسان]] بود ازجمله نمونه‌های دیگر استفاده از این هنر در دوران باستان است. در قسمت تنهٔ این وسیله، نوعی لایه‌دوزی شبیه [[لحاف]] وجود داشته و از [[منگوله]]، [[قبه]] و [[ریشه‌دوزی]] به‌منظور تزئین آن استفاده می‌شد.<ref>گزنفن، کورش‌نامه، ۱۳۴۲ش، ص۱۳۴؛ گزنفن، سیرت کورش کبیر، ۱۳۵۰ش، ص227.</ref> نگاره‌های برجای مانده از سوارکار پارتی، در دوره [[اشکانیان]] و نقش برجستهٔ پادشاه سوار بر اسب در منطقهٔ [[طاق‌بستان]]، نیز استفاده از برگستوان برای پوشش اسب‌ها در این دوره‌ها را نشان می‌دهد.<ref>ذکاء، ارتش شاهنشاهی ایران از کورش تا پهلوی، ۱۳۵۰ش، ص10، تصویر شماره 74؛ منفرد، «برگستوان»، ج3، ۱۳۷۸ش، ص۱۸۱.</ref> در سده‌های نخستین دوران اسلامی نیز نمونه‌هایی از آجیده‌دوزی مشاهده شده است. برای مثال، جامهٔ متوکل، از [[خلافت بنی‌عباس|خلفای عباسی]]، دارای نقوش پنبه‌دوزی شده بود.<ref>حسن، تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی، ج3، ۱۹۵۳م، ص443؛ چیت‌ساز، «تاریخ پوشاک ایرانیان»، (از ابتدای اسلام تا حملهٔ مغول)، ۱۳۸۶ش، ص85.</ref>  


افشاریان و زندیان، ازقباهای پنبه‌دوزی شده که یراق و قیطان بر آن‌ها کار شده بود، استفاده می‌کردند.<ref>غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص513.</ref> در زمان [[قاجاریه]]، شلوارهای پنبه‌دوزی شده، که به آن‌ها جوراب شلواری می‌گفتند، رواج داشت.<ref>غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص۵۶۳؛ ذکاء، لباس زنان ایران از سدهٔ سیزدهم هجری تا امروز، ۱۳۳۶ش، ص26.</ref>
در دوران [[تیموریان]]، پوشیدن لباس‌های چین‌دار و حاشیه‌دوزی شده مخملی و آجیده رایج بوده است.<ref>کلاویخو، سفرنامه، ۱۳۴۴ش، ص267 و 268.</ref> در سیاحت‌نامه‌هایی از دوران [[صفویه|صفویان]] به [[قبا]] در پوشش ایرانیان اشاره شده است که میان آستر و رویه آن از یک لایه [[پنبه]] استفاده می‌شده است.<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، ج4، ۱۳۳۶ش، ص216.</ref> همچنین در آن دوران، پوشیدن جلیقه‌هایی از پارچه‌های لطیف هندی با گل و بوته‌های رنگین و پنبه‌دوزی شده، رواج داشت.<ref>راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، ج6، ۱۳۶۸ش، ص94؛ غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص422.</ref> برخی دیگر نیز بالاپوش‌های خود را پنبه‌دوزی می‌کردند تا صاف‌تر بایستد.<ref>راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، ج7، ۱۳۶۸ش، ص96.</ref> [[افشاریان]] و [[زندیان]]، از قباهای پنبه‌دوزی شده استفاده می‌کردند که [[یراق]] و [[قیطان]] بر آن‌ها کار شده بود.<ref>غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص513.</ref> در زمان [[قاجاریه]]، شلوارهای پنبه‌دوزی شده، که به آن‌ها جوراب‌شلواری می‌گفتند، رواج داشت.<ref>غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص۵۶۳؛ ذکاء، لباس زنان ایران از سدهٔ سیزدهم هجری تا امروز، ۱۳۳۶ش، ص26.</ref>


در دوران صفویان، هنرمندان و خیاط‌های ماهر، به‌منظور زیباتر شدن جامه‌ها، از پارچه‌های قلمکاری شده برای رویهٔ آن استفاده می‌کردند. همچنین، برخی طرح‌های ظریف را روی این پارچه‌ها، بخیه‌دوزی می‌کردند.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص104؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص۶۷.</ref> بخشی از جامه‌های کهن، همچون پوشش سر، در موزه مردم‌شناسی پاریس نگهداری می‌شود که جنس آن‌ها از [[ترمه]]، مخمل، کرباس، کتان، [[ابریشم]] و [[پشم]] است و روی آن‌ها آجیده‌دوزی و گلدوزی‌های زیبایی دیده می‌شود.<ref>شهشهانی، تاریخچهٔ پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص180 و 181.</ref>
در دوران صفویان، هنرمندان و خیاط‌های ماهر، به‌منظور زیباتر شدن جامه‌ها، از پارچه‌های [[قلم‌کاری]] شده برای رویهٔ آن استفاده می‌کردند. همچنین، برخی طرح‌های ظریف را روی این پارچه‌ها، [[بخیه‌دوزی]] می‌کردند.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص104؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص۶۷.</ref> بخشی از جامه‌های کهن، همچون پوشش سر، در موزه مردم‌شناسی پاریس نگهداری می‌شود که جنس آن‌ها از [[ترمه]]، [[مخمل]]، [[کرباس]]، [[کتان]]، [[ابریشم]] و [[پشم]] است و روی آن‌ها آجیده‌دوزی و [[گل‌دوزی|گل‌دوزی‌های]] زیبایی دیده می‌شود.<ref>شهشهانی، تاریخچهٔ پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص180 و 181.</ref>


== آجیده‌دوزی در مناطق مختلف ایران ==
== آجیده‌دوزی در مناطق مختلف ایران ==
[[پرونده:آجیده‌دوزی۱.jpg|thumb|لحاف آجیده دوزی]]
[[پرونده:آجیده‌دوزی۱.jpg|thumb|لحاف آجیده دوزی]]
هنر آجیده‌دوزی از دیرباز میان ایرانیان رایج بوده و امروزه نیز این نوع از رودوزی در [[کرمان]]، [[خراسان]]، [[گلستان (استان)|گلستان]]، [[گیلان]] و [[اصفهان]] رواج دارد. درویشان در خراسان، کلاه خود را از [[پشم]] [[شتر]] به‌صورت نمد درآورده و روی آن را آجیده‌دوزی می‌کردند.<ref>امیدی، دیده و دل و دوست (پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان)، ۱۳۸۲ش، ص۱۵۱.</ref> زنان نیز در این منطقه، مابین دو لایهٔ پارچه لحاف، مقداری [[پنبه]] یا [[پشم]] حلاجی‌شده قرار می‌دهند و روی آن‌ها را نیز آجیده‌دوزی می‌کنند.<ref>امیدی، دیده و دل و دوست (پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان)، ۱۳۸۲ش، ص146.</ref> درویشان [[کرمان|کرمانی]] نیز کلاه‌های خود را با خطوط موازی ظریفی می‌آرایند.<ref>علاء فیروز، «سوزن‌دوزی»، سیری در صنایع دستی ایران، ۱۳۵۶ش، ص221، تصویر شماره 2.</ref> مردان، در مناطق کُردنشین، از کت‌های پنبه‌دوزی شده استفاده می‌کنند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران به روزگار محمدرضا پهلوی، ۱۳۴۶ش، ص72.</ref> مردان [[ترکمن]] نیز، عموماً کلاه‌های آستردار، پنبه‌دوزی شده و لفاف‌دار به سر می‌نهند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران به روزگار محمدرضا پهلوی، ۱۳۴۶ش، ص216.</ref> استفاده از کلاه سفید آجیده‌دوزی، میان قبایل [[بلوچ]] ایران نیز رایج است.<ref>سیار، فرهنگ و پوشاک مردم جنوب خراسان، ۱۳۷۰ش، ص۲۶۳.</ref>
هنر آجیده‌دوزی از دیرباز میان ایرانیان رایج بوده و امروزه نیز این نوع از رودوزی در [[کرمان]]، [[خراسان]]، [[گلستان (استان)|گلستان]]، [[گیلان]] و [[اصفهان]] رواج دارد. درویشان در [[خراسان]]، کلاه خود را از [[پشم]] [[شتر]] به‌صورت [[نمد]] درآورده و روی آن را آجیده‌دوزی می‌کردند.<ref>امیدی، دیده و دل و دوست (پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان)، ۱۳۸۲ش، ص۱۵۱.</ref> زنان نیز در این منطقه، مابین دو لایهٔ پارچه لحاف، مقداری [[پنبه]] یا [[پشم]] حلاجی‌شده قرار می‌دهند و روی آن‌ها را نیز آجیده‌دوزی می‌کنند.<ref>امیدی، دیده و دل و دوست (پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان)، ۱۳۸۲ش، ص146.</ref> درویشان [[کرمان|کرمانی]] نیز کلاه‌های خود را با خطوط موازی ظریفی می‌آراستند.<ref>علاء فیروز، «سوزن‌دوزی»، سیری در صنایع دستی ایران، ۱۳۵۶ش، ص221، تصویر شماره 2.</ref> مردان، در مناطق کُردنشین، از کت‌های پنبه‌دوزی شده استفاده می‌کنند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران به روزگار محمدرضا پهلوی، ۱۳۴۶ش، ص72.</ref> [[سرپوش مردان ترکمن|مردان ترکمن]] نیز، عموماً کلاه‌های آستردار، پنبه‌دوزی شده و لفاف‌دار به سر می‌نهند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران به روزگار محمدرضا پهلوی، ۱۳۴۶ش، ص216.</ref> استفاده از کلاه سفید آجیده‌دوزی، میان قبایل [[قوم بلوچ|بلوچ]] در [[ایران]] نیز رایج است.<ref>سیار، فرهنگ و پوشاک مردم جنوب خراسان، ۱۳۷۰ش، ص۲۶۳.</ref>


== تکنیک‌های آجیده‌دوزی ==
== تکنیک‌های آجیده‌دوزی ==
خط ۳۳: خط ۵۸:
=== آجیده‌دوزی با پنبه ===
=== آجیده‌دوزی با پنبه ===
[[پرونده:آجیده‌دوزی۲.jpg|thumb|بالش پنبه ای آجیده]]
[[پرونده:آجیده‌دوزی۲.jpg|thumb|بالش پنبه ای آجیده]]
برای آجیده‌دوزی با پنبه، ابتدا باید چِلواری را به پارچهٔ رویه دوخت و سپس میان پارچه رویه و آستر، یک لایه از [[پنبه]] قرار داد. در این مرحله، طرح مورد نظر را روی کاغذ پیاده کرده و پس از آن، با سنجاق روی آن را سوراخ‌سوراخ می‌کنند. در مرحله بعدی، از پودر گچ یا زغال (بستگی به روشن یا تیره بودن رنگ پارچه)، برای انتقال نقش به پارچه استفاده می‌کنند. امروزه، از وسایلی همچون کاربن، خط‌کش، نقاله و گونیا برای همین منظور استفاده می‌شود. در مرحله آخر، دوخت شروع می‌شود.<ref>فرخ‌سرشت و دیگران، سوزن‌دوزی صنایع دستی، ۱۳۶۴ش، ص۵۲.</ref>
برای آجیده‌دوزی با پنبه، ابتدا باید چِلواری را به پارچهٔ رویه دوخت و سپس میان پارچه رویه و آستر، یک لایه از [[پنبه]] قرار داد. در این مرحله، طرح مورد نظر را روی کاغذ پیاده کرده و پس از آن، با سنجاق روی آن را سوراخ‌سوراخ می‌کنند. در مرحله بعدی، از پودر گچ یا زغال (با توجه به روشن یا تیره بودن رنگ پارچه)، برای انتقال نقش به پارچه استفاده می‌کنند. امروزه، از وسایلی همچون کاربن، خط‌کش، نقاله و گونیا برای این منظور استفاده می‌شود. در مرحله آخر، دوخت شروع می‌شود.<ref>فرخ‌سرشت و دیگران، سوزن‌دوزی صنایع دستی، ۱۳۶۴ش، ص۵۲.</ref> در مرحله دوخت، هر سه لایه رویه، پنبه و آستر، با سوزن به‌هم دوخته می‌شوند. پس از آن، کار طراحی و دوخت نقش‌ها صورت می‌گیرد.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص۱۰۵؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص69.</ref> برخی، برای ایجاد گرمای بیشتر، پس از اتمام پنبه‌دوزی، لایه میانی را به آن اضافه می‌کنند.<ref>سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص70، تصویر شماره 2.</ref>  
 
=== آجیده‌دوزی لایه‌دار ===
در این روش، بین لایهٔ رویه و آستر، از یک لایه [[پنبه|پنبه‌ای]] استفاده شده و هر سه لایه با سوزن به‌هم دوخته می‌شوند. پس از آن، کار طراحی و دوخت نقش‌ها صورت می‌گیرد.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص۱۰۵؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص69.</ref>
 
=== آجیده‌دوزی لایه‌دار با رویه تکه‌دوزی یا چهل‌تکه ===
در این روش، از طرح‌های درهم و بدون نظم استفاده می‌شد؛ اما امروزه هنرمندان از برش‌های شش‌گوش و منظم برای این منظور استفاده می‌کنند.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص۱۰۵؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص69.</ref>
 
=== پنبه‌دوزی به روش برجسته ===
در این روش، از لایه میانی استفاده نمی‌شود. برخی، برای ایجاد گرمای بیشتر، پس از اتمام پنبه‌دوزی، لایه میانی را به آن اضافه می‌کنند.<ref>سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص70، تصویر شماره 2.</ref> این شیوه، در تزئین روبالشی، لباس، کلاه‌های درویشی، شب‌کلاه، [[بقچه]]، سجاده نماز، روانداز، روتختی، روکرسی، شنل و روکش وسایل [[آشپزخانه]] استفاده می‌شود. هنرمندان، از پارچه‌های [[ابریشم|ابریشمی]]، [[پنبه|پنبه‌ای]]، نخی، مخمل، ساتن، کتان، تافته، اطلس و گاهی از تکه پارچه‌های مختلف برای هنر پنبه‌دوزی استفاده می‌کنند.<ref>فرخ‌سرشت و دیگران، سوزن‌دوزی صنایع دستی، ۱۳۶۴ش، ص۵۲ و 53.</ref>


=== آجیده‌دوزی بدون لایه وسط ===
=== آجیده‌دوزی بدون لایه وسط ===
در این روش، پس از اتصال آستر به پارچه رویه و انتقال طرح، دوخت آجیده با استفاده از سوزن و نخ‌های [[پنبه|پنبه‌ای]] یا [[ابریشم|ابریشمی]] صورت می‌گیرد. در این روش، سوزن به‌صورت عمودی یا مورب از روی پارچه عبور می‌کند و با ایجاد گره‌های کوچک، طرح‌ها را شکل می‌دهد. این گره‌ها به‌گونه‌ای هستند که سطح پارچه را برجسته و زیبا می‌کنند.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص۱۰۵؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص۶۸.</ref>
در این روش، از لایه میانی استفاده نمی‌شود و پس از اتصال آستر به پارچه رویه و انتقال طرح، دوخت آجیده با استفاده از سوزن و نخ‌های [[پنبه|پنبه‌ای]] یا [[ابریشم|ابریشمی]] صورت می‌گیرد. در این روش، سوزن به‌صورت عمودی یا مورب از روی پارچه عبور می‌کند و با ایجاد گره‌های کوچک، طرح‌ها را شکل می‌دهد. این گره‌ها به‌گونه‌ای هستند که سطح پارچه را برجسته و زیبا می‌کنند.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص۱۰۵؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص۶۸.</ref>  


== نقوش آجیده‌دوزی ==
== نقوش آجیده‌دوزی ==
خط ۵۲: خط ۶۸:


== کاربردهای آجیده‌دوزی ==
== کاربردهای آجیده‌دوزی ==
* تزئین لباس‌های محلی و سنتی؛
از آجیده‌دوزی در تزئین روبالشی، لباس‌های محلی و سنتی، کلاه‌های درویشی، شب‌کلاه، [[بقچه]]، سجاده نماز، روانداز، روتختی، روکرسی، شنل و روکش وسایل [[آشپزخانه]] استفاده می‌شود.<ref>فرخ‌سرشت و دیگران، سوزن‌دوزی صنایع دستی، ۱۳۶۴ش، ص۵۲ و 53.</ref>
* ساخت رومیزی، روتختی و پرده‌های تزئینی؛
* تزئین وسایل منزل مانند کوسن و تابلوهای دیواری.<ref>فرخ‌سرشت و دیگران، سوزن‌دوزی صنایع دستی، ۱۳۶۴ش، ص۵۲ و 53.</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==

نسخهٔ کنونی تا ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۴۰

آجیده‌دوزی
پرونده:آجیده‌دوزی.jpg
نمونه‌ای از کوسن‌های آجیده‌دوزی شده


آجیده‌دوزی؛ نوعی سوزن‌دوزی ظریف و رودوزی سنتی ایرانی بر روی پارچه.

آجیده‌دوزی یا سوزن‌دوزی آجیده، یکی از صنایع دستی و هنرهای سنتی ایرانیان است که در آن از نخ‌های رنگی و سوزن برای ایجاد طرح‌های زیبا و متنوع روی پارچه استفاده می‌شود. این هنر بیشتر در مناطق مرکزی ایران، به‌ویژه در شهرهای کرمان، اصفهان و کاشان، رواج دارد. آجیده‌دوزی به‌دلیل استفاده از گره‌های کوچک و متراکم، با دیگر روش‌های سوزن‌دوزی مانند قلاب‌دوزی یا گل‌دوزی متفاوت است. این گره‌ها باعث می‌شوند طرح‌ها برجسته‌تر و بادوام‌تر به‌نظر برسند. این هنر زیبا نه‌تنها نشان‌دهنده خلاقیت و مهارت هنرمندان ایرانی است، بلکه بخشی از فرهنگ و هویت ایرانی محسوب می‌شود.

واژه‌شناسی

آجیده در لغت به معنای خلانیده، داخل‌شده و سوزن فرو برده است. به ناهمواری‌های سطحی یک چیز نیز آجیده گویند.[۱] آجیده با نام‌های دیگری همچون آجده، آژیده، آژده یا آزده نیز خوانده می‌شود.[۲] آجیده‌دوزی که پنبه‌دوزی یا لایه‌دوزی هم گفته می‌شود، از انواع رودوزی‌های سنتی در ایران است. در این نوع از هنر دستی، مقداری پنبه بین دو لایه پارچه قرار می‌گیرد. سپس، روی پارچه، نقوش و طرح‌هایی ظریف به‌صورت برجسته، با نخ و سوزن دوخته می‌شود. آجیده در خرده‌فرهنگ‌های ایرانی، معنای متفاوتی دارد:

  • رنگ‌کرده، با سوزن یا غیرسوزن خلانیده شده؛[۳]
  • ناهمواری‌های سطح یک چیز؛
  • درشتی سوهان؛
  • هر چیزی که دان‌دان باشد؛
  • بخیه‌زدن کوتاه‌تر از شلال؛[۴]
  • نوعی دوخت لباس و نوعی گیوه که کف آن از چرم است و با نوعی ریسمان به‌هم دوخته می‌شود.[۵]

پیشینه

آثار برجای مانده از دوران ایران باستان، نشان از حضور این هنر در آن روزگار دارد. در دوران هخامنشیان، در زیر تسمه‌های تیردان‌ها، از یک لایهٔ پنبه‌دوزی آسترکشی شده استفاده می‌کردند تا سنگینی وزن تیرها، آسان‌تر تحمل شود.[۶] برگستوان که پوشش جنگی اسب، فیل و انسان بود ازجمله نمونه‌های دیگر استفاده از این هنر در دوران باستان است. در قسمت تنهٔ این وسیله، نوعی لایه‌دوزی شبیه لحاف وجود داشته و از منگوله، قبه و ریشه‌دوزی به‌منظور تزئین آن استفاده می‌شد.[۷] نگاره‌های برجای مانده از سوارکار پارتی، در دوره اشکانیان و نقش برجستهٔ پادشاه سوار بر اسب در منطقهٔ طاق‌بستان، نیز استفاده از برگستوان برای پوشش اسب‌ها در این دوره‌ها را نشان می‌دهد.[۸] در سده‌های نخستین دوران اسلامی نیز نمونه‌هایی از آجیده‌دوزی مشاهده شده است. برای مثال، جامهٔ متوکل، از خلفای عباسی، دارای نقوش پنبه‌دوزی شده بود.[۹]

در دوران تیموریان، پوشیدن لباس‌های چین‌دار و حاشیه‌دوزی شده مخملی و آجیده رایج بوده است.[۱۰] در سیاحت‌نامه‌هایی از دوران صفویان به قبا در پوشش ایرانیان اشاره شده است که میان آستر و رویه آن از یک لایه پنبه استفاده می‌شده است.[۱۱] همچنین در آن دوران، پوشیدن جلیقه‌هایی از پارچه‌های لطیف هندی با گل و بوته‌های رنگین و پنبه‌دوزی شده، رواج داشت.[۱۲] برخی دیگر نیز بالاپوش‌های خود را پنبه‌دوزی می‌کردند تا صاف‌تر بایستد.[۱۳] افشاریان و زندیان، از قباهای پنبه‌دوزی شده استفاده می‌کردند که یراق و قیطان بر آن‌ها کار شده بود.[۱۴] در زمان قاجاریه، شلوارهای پنبه‌دوزی شده، که به آن‌ها جوراب‌شلواری می‌گفتند، رواج داشت.[۱۵]

در دوران صفویان، هنرمندان و خیاط‌های ماهر، به‌منظور زیباتر شدن جامه‌ها، از پارچه‌های قلم‌کاری شده برای رویهٔ آن استفاده می‌کردند. همچنین، برخی طرح‌های ظریف را روی این پارچه‌ها، بخیه‌دوزی می‌کردند.[۱۶] بخشی از جامه‌های کهن، همچون پوشش سر، در موزه مردم‌شناسی پاریس نگهداری می‌شود که جنس آن‌ها از ترمه، مخمل، کرباس، کتان، ابریشم و پشم است و روی آن‌ها آجیده‌دوزی و گل‌دوزی‌های زیبایی دیده می‌شود.[۱۷]

آجیده‌دوزی در مناطق مختلف ایران

پرونده:آجیده‌دوزی۱.jpg
لحاف آجیده دوزی

هنر آجیده‌دوزی از دیرباز میان ایرانیان رایج بوده و امروزه نیز این نوع از رودوزی در کرمان، خراسان، گلستان، گیلان و اصفهان رواج دارد. درویشان در خراسان، کلاه خود را از پشم شتر به‌صورت نمد درآورده و روی آن را آجیده‌دوزی می‌کردند.[۱۸] زنان نیز در این منطقه، مابین دو لایهٔ پارچه لحاف، مقداری پنبه یا پشم حلاجی‌شده قرار می‌دهند و روی آن‌ها را نیز آجیده‌دوزی می‌کنند.[۱۹] درویشان کرمانی نیز کلاه‌های خود را با خطوط موازی ظریفی می‌آراستند.[۲۰] مردان، در مناطق کُردنشین، از کت‌های پنبه‌دوزی شده استفاده می‌کنند.[۲۱] مردان ترکمن نیز، عموماً کلاه‌های آستردار، پنبه‌دوزی شده و لفاف‌دار به سر می‌نهند.[۲۲] استفاده از کلاه سفید آجیده‌دوزی، میان قبایل بلوچ در ایران نیز رایج است.[۲۳]

تکنیک‌های آجیده‌دوزی

در هنر آجیده‌دوزی همواره به دو اصل توجه می‌شود: ۱. انتخاب دقیق و هارمونی رنگ‌ها، ۲. به کار بردن قطعات بیشتر.[۲۴]

آجیده‌دوزی با پنبه

پرونده:آجیده‌دوزی۲.jpg
بالش پنبه ای آجیده

برای آجیده‌دوزی با پنبه، ابتدا باید چِلواری را به پارچهٔ رویه دوخت و سپس میان پارچه رویه و آستر، یک لایه از پنبه قرار داد. در این مرحله، طرح مورد نظر را روی کاغذ پیاده کرده و پس از آن، با سنجاق روی آن را سوراخ‌سوراخ می‌کنند. در مرحله بعدی، از پودر گچ یا زغال (با توجه به روشن یا تیره بودن رنگ پارچه)، برای انتقال نقش به پارچه استفاده می‌کنند. امروزه، از وسایلی همچون کاربن، خط‌کش، نقاله و گونیا برای این منظور استفاده می‌شود. در مرحله آخر، دوخت شروع می‌شود.[۲۵] در مرحله دوخت، هر سه لایه رویه، پنبه و آستر، با سوزن به‌هم دوخته می‌شوند. پس از آن، کار طراحی و دوخت نقش‌ها صورت می‌گیرد.[۲۶] برخی، برای ایجاد گرمای بیشتر، پس از اتمام پنبه‌دوزی، لایه میانی را به آن اضافه می‌کنند.[۲۷]

آجیده‌دوزی بدون لایه وسط

در این روش، از لایه میانی استفاده نمی‌شود و پس از اتصال آستر به پارچه رویه و انتقال طرح، دوخت آجیده با استفاده از سوزن و نخ‌های پنبه‌ای یا ابریشمی صورت می‌گیرد. در این روش، سوزن به‌صورت عمودی یا مورب از روی پارچه عبور می‌کند و با ایجاد گره‌های کوچک، طرح‌ها را شکل می‌دهد. این گره‌ها به‌گونه‌ای هستند که سطح پارچه را برجسته و زیبا می‌کنند.[۲۸]

نقوش آجیده‌دوزی

پرونده:آجیده‌دوزی۳.jpg
نقوش روی بالش آجیده

در هنر آجیده‌دوزی، از نقش‌های کهن و مدرن همچون نقوش هندسی، گل و مرغ، گل و بوته، طره‌ای، نیم‌طره‌ای، ترنجی، محرّماتی راست، محرّماتی کج، محرّماتی جناغی، بازوبندی، بندرومی، طبله، دایره‌ای، بیضی، لوزی، ترنج کاسه و نیم‌کاسه، لچکی، شمسه‌ای، نقوش هلالی، اسلیمی، گوشه‌ای، زیگزاگی، گل گلدانی و نیز تصاویر انسان، پرندگان و سایر انواع جانوران استفاده می‌شود.[۲۹]

کاربردهای آجیده‌دوزی

از آجیده‌دوزی در تزئین روبالشی، لباس‌های محلی و سنتی، کلاه‌های درویشی، شب‌کلاه، بقچه، سجاده نماز، روانداز، روتختی، روکرسی، شنل و روکش وسایل آشپزخانه استفاده می‌شود.[۳۰]

پانویس

  1. ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه آجیده.
  2. ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه آجیده.
  3. ↑ محمدحسین بن خلف تبریزی، برهان قاطع، ۱۳۳۰ش، ذیل آجده.
  4. ↑ رامپوری، غیاث اللغات، ۱۳۷۵ش، ص5؛ نفیسی، فرهنگ، ج1، ۱۳۱۷ش، ص13.
  5. ↑ نفیسی، فرهنگ، ج1، ۱۳۱۷ش، ص13؛ آنندراج، محمدپادشاه، ج1، ۱۳۶۳ش، ص46.
  6. ↑ ضیاءپور، پوشاک باستانی ایرانیان از کهن‌ترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان، ۱۳۴۳ش، ص114؛ صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص104.
  7. ↑ گزنفن، کورش‌نامه، ۱۳۴۲ش، ص۱۳۴؛ گزنفن، سیرت کورش کبیر، ۱۳۵۰ش، ص227.
  8. ↑ ذکاء، ارتش شاهنشاهی ایران از کورش تا پهلوی، ۱۳۵۰ش، ص10، تصویر شماره 74؛ منفرد، «برگستوان»، ج3، ۱۳۷۸ش، ص۱۸۱.
  9. ↑ حسن، تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی، ج3، ۱۹۵۳م، ص443؛ چیت‌ساز، «تاریخ پوشاک ایرانیان»، (از ابتدای اسلام تا حملهٔ مغول)، ۱۳۸۶ش، ص85.
  10. ↑ کلاویخو، سفرنامه، ۱۳۴۴ش، ص267 و 268.
  11. ↑ شاردن، سیاحت‌نامه، ج4، ۱۳۳۶ش، ص216.
  12. ↑ راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، ج6، ۱۳۶۸ش، ص94؛ غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص422.
  13. ↑ راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، ج7، ۱۳۶۸ش، ص96.
  14. ↑ غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص513.
  15. ↑ غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص۵۶۳؛ ذکاء، لباس زنان ایران از سدهٔ سیزدهم هجری تا امروز، ۱۳۳۶ش، ص26.
  16. ↑ صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص104؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص۶۷.
  17. ↑ شهشهانی، تاریخچهٔ پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص180 و 181.
  18. ↑ امیدی، دیده و دل و دوست (پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان)، ۱۳۸۲ش، ص۱۵۱.
  19. ↑ امیدی، دیده و دل و دوست (پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان)، ۱۳۸۲ش، ص146.
  20. ↑ علاء فیروز، «سوزن‌دوزی»، سیری در صنایع دستی ایران، ۱۳۵۶ش، ص221، تصویر شماره 2.
  21. ↑ ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران به روزگار محمدرضا پهلوی، ۱۳۴۶ش، ص72.
  22. ↑ ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران به روزگار محمدرضا پهلوی، ۱۳۴۶ش، ص216.
  23. ↑ سیار، فرهنگ و پوشاک مردم جنوب خراسان، ۱۳۷۰ش، ص۲۶۳.
  24. ↑ صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص۱۰۵.
  25. ↑ فرخ‌سرشت و دیگران، سوزن‌دوزی صنایع دستی، ۱۳۶۴ش، ص۵۲.
  26. ↑ صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص۱۰۵؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص69.
  27. ↑ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص70، تصویر شماره 2.
  28. ↑ صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص۱۰۵؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص۶۸.
  29. ↑ صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص۱۰۵؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص۶۸.
  30. ↑ فرخ‌سرشت و دیگران، سوزن‌دوزی صنایع دستی، ۱۳۶۴ش، ص۵۲ و 53.

منابع

  • آنندراج، محمدپادشاه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۳ش.
  • امیدی، ناهید، دیده و دل و دوست (پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان)، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۲ش.
  • چیت‌ساز، محمدرضا، «تاریخ پوشاک ایرانیان»، (از ابتدای اسلام تا حملهٔ مغول)، تهران، سمت، ۱۳۸۶ش.
  • حسن، ابراهیم حسن، تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی، قاهره، مکتب النهضه المصریه، ۱۹۵۳م.
  • ذکاء، یحیی، لباس زنان ایران از سدهٔ سیزدهم هجری تا امروز، تهران، بی‌نا، ۱۳۳۶ش.
  • ذکاء، یحیی، ارتش شاهنشاهی ایران از کورش تا پهلوی، تهران، شورای ارتش، ۱۳۵۰ش.
  • رامپوری، غیاث‌الدین محمد، غیاث اللغات، به‌تحقیق منصور ثروت، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۵ش.
  • راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، مرتضی راوندی، ۱۳۶۸ش.
  • سیار، فاطمه، فرهنگ و پوشاک مردم جنوب خراسان، پایان‌نامهٔ تحصیلی رشتهٔ طراحی لباس، دانشگاه الزهراء (دانشکدهٔ هنر)، تهران، ۱۳۷۰ش.
  • سیدصدر، ابوالقاسم، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، تهران، سیمای دانش، ۱۳۸۶ش.
  • شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، ترجمهٔ محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۶ش.
  • شهشهانی، سهیلا، تاریخچهٔ پوشش سر در ایران، تهران، مدبر، ۱۳۷۴ش.
  • صبا، منتخب، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، تهران، منتخب صبا، ۱۳۷۰ش.
  • ضیاءپور، جلیل، پوشاک باستانی ایرانیان از کهن‌ترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان، تهران، بی‌نا، ۱۳۴۳ش.
  • ضیاءپور، جلیل، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران به‌روزگار محمدرضا پهلوی، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۶ش.
  • علاء فیروز، ایران، «سوزن‌دوزی»، سیری در صنایع دستی ایران، تهران، بانک ملی ایران، ۱۳۵۶ش.
  • عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۷ دی ۱۴۰۰ش.
  • غیبی، مهرآسا، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، تهران، هیرمند، ۱۳۸۴ش.
  • کلاویخو، روی گنزالس، سفرنامه، ترجمهٔ مسعود رجب‌نیا، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۴ش.
  • گزنفن، سیرت کورش کبیر، ترجمهٔ ع. وحید مازندرانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۵۰ش.
  • گزنفن، کورش‌نامه، ترجمهٔ رضا مشایخی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۲ش.
  • فرخ‌سرشت، مهین و دیگران، سوزن‌دوزی صنایع دستی، تهران، چاپ و نشر ایران، ۱۳۶۴ش.
  • محمدحسین بن خلف تبریزی، برهان قاطع، به‌تحقیق محمد معین، تهران، زوار، ۱۳۳۰ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۷ دی ۱۴۰۰ش.
  • منفرد، افسانه، «برگستوان»، دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران، ۱۳۷۸ش.
  • نفیسی، علی‌اکبر، فرهنگ، تهران، خیام، ۱۳۱۷ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=آجیده‌دوزی&oldid=47162»