پرش به محتوا

ازدواج در آیین زرتشت: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
imported>زهرا زارعی
جز زهرا زارعی صفحهٔ ازدواج در آئین زرتشت را به ازدواج در آیین زرتشت منتقل کرد
زهرا غلامی (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۰۴۰ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =
| زیرنویس تصویر    =
| image_alt        =
| فایل پادکست      =ازدواج در آیین زرتشت.ogg
| حجم فایلپادکست    =۱۱
| تاریخ پادکست      =۱-۳-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان    =
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''ازدواج در آیین زرتشت'''؛ انگاره‌های آیین زرتشت دربارهٔ ازدواج.


'''ازدواج در زرتشت'''؛ تاکید به ازدواج به جهت نظم به کارهای دنیا، جلوگیری از فساد اخلاقی.
ازدواج در آیین زرتشت، وظیفه‌ای دینی، درون‌قومی و مقدس برای مبارزه با شر و بقای نسل است. دختر پس از ۱۵ سالگی در انتخاب همسر حق تصمیم دارد و رضایت پدر نیز شرط است. مراسم ازدواج با حلقهٔ مهر همراه بوده و مرد موظف به پرداخت نفقه است. چندهمسری در آموزه‌ها مجاز نیست مگر در صورت نازایی همسر با رضایت او، و طلاق نیز تنها با رضایت زن و در موارد خاصی جایز شمرده شده است.


آیین زرتشت  برای [[ازدواج]] منزلت والایی قائل است. [[زناشویی]] به منظور زندگی خوش، اتحاد، زیاد شدن نسل و تشکیل [[خانواده]] است. [[ازدواج]] چنان چه بر پایه صحیح و محکم استوار شود خود به خود ضامن بقا و دوام زندگی مشترک و برقراری  مهر و محبت بین [[زن]] و [[شوهر]] می‌شود.
== جایگاه ازدواج در زرتشت ==
==جایگاه [[ازدواج]] در زرتشت==
آیین زرتشت، همچون سایر ادیان جهان، به نقش [[زن]]، نهاد ازدواج و بقای نسل، توجهی ویژه داشته و جایگاه والایی برای زن قائل است. زرتشتیان ازدواج را عملی دینی، واجب و پسندیده می‌شمارند و تجرد و سرپیچی از آن را ناپسند می‌دانند.<ref>وحیدی، شناخت زرتشت، 1390ش، ص176.</ref>
دین زرتشت، مانند دیگر ادیان جهان، بر اهمیت [[زن]]، [[ازدواج]] و تداوم نسل تأکید فراوان داشته، همواره جایگاه بسیار رفیعی برای [[زن]] در نظر گرفته است. بنابراین زرتشتیان، [[ازدواج]] را امری دینی، واجب و پسندیده می‌دانستند و سرپیچی از آن و به حالت [[تجرد]] زیستن را ناپسند به حساب می‌آوردند. <ref>وحیدی، شناخت زرتشت، 1390ش، ص176</ref>
زرتشتیان معتقدند که ازدواج  باید درون قومی  صورت بگیرد. لذا علت اصلی که این دین را برای بیش از سه هزار سال زنده نگاه داشته، [[ازدواج]] درون قومی است. از نظر زرتشتیان، [[ازدواج]] با غیر زرتشتیان دین را
ضعیف می‌کند. <ref>هارتس، ادیان جهان: آیین زرتشت، 1400ش، ص70</ref>
==اهداف زرتشتیان از [[ازدواج]]==
در آیین زرتشت هدف از [[ازدواج]]  فقط [[تولید مثل]] نبوده، طبق آموزه‌های زرتشت، انسان‌ها برای مبارزه با شر تن به امر [[ازدواج]] می‌دادند. انسان برای مبارزه با شر، تقویت و پشتیبانی از نیروهای خیر پا به عرصۀ جهان گذاشته است. بر این اساس، عامل اصلی خلقت، شکست نیروهای شر و تجدید حیات روحانی و خیریّت جهان است. این تجدید حیات به تدریج و از فرآیند تجدید نسل‌ها حاصل می‌شود. به همین دلیل، [[ازدواج]] در نظر زرتشتیان امری بسیار مقدس است. <ref>[https://www.sid.ir/paper/190171/fa لطیفی، «جایگاه زن و احکام ازدواج در دین مزدایی»، ص9]</ref>


==انواع [[ازدواج]] در آیین زرتشت==
از دیدگاه زرتشتیان، ازدواج باید درون‌قومی باشد و این عامل اصلی، سبب ماندگاری این آیین برای بیش از سه هزار سال شده است. به باور آنان، ازدواج با غیرزرتشتیان موجب تضعیف دین می‌شود.<ref>هارتس، ادیان جهان: آیین زرتشت، 1400ش، ص70.</ref>
در آیین زرتشت برای صورت‌های مختلف [[ازدواج]]، نام‌های مخصوصی دارد:  


«[[زن|پادشاه زن]]»؛  دوشیزه‌ای که پس از رسیدن به سن بلوغ با موافقت خانواده خویش با پسری [[ازدواج]] می‌کند. در این نوع [[ازدواج]]، [[زن]] از کامل‌ترین حقوق و مزایای زندگی بهره‌مند می‌شود و پیوند [[زناشویی]] ناگسستنی است؛ به طوری که در دنیای واپسین هم همراه یکدیگر هستند. <ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320</ref>
== اهداف زرتشتیان از ازدواج ==
در آیین زرتشت، هدف از ازدواج تنها تولیدمثل نیست؛ بلکه بر پایهٔ آموزه‌های این دین، انسان برای مبارزه با نیروهای شر دست به ازدواج می‌زند. آدمی به دنیا آمده است تا با تقویت جبههٔ خیر، به نبرد با شر رود. از این رو، غایت آفرینش، پیروزی بر شر و تجدید حیات روحانی و خیریّت جهان است. این تجدید حیات به‌تدریج و از فرایند تجدید نسل‌ها تحقق می‌یابد. به همین دلیل، ازدواج در اندیشهٔ زرتشتی از قداست والایی برخوردار است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/190171/fa لطیفی، «جایگاه زن و احکام ازدواج در دین مزدایی»، ۱۳۸۷ش، ص۹.]</ref>


«[[چاکر زن]]»؛ [[زنی]] که پس از فوت [[شوهر]] نخست خود، با فرد دیگری [[ازدواج]] می‌کند.<ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320</ref>
== انواع ازدواج در آیین زرتشت ==
در آیین زرتشت برای صورت‌های مختلف ازدواج، نام‌های مخصوصی دارد:
«[[ایوک زن]]»؛ [[ازدواج]] تنها [[دختر]] یا کوچک‌ترین [[دختر]] [[مردی]] که پسر نداشته باشد. <ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320</ref>
* '''پادشاه زن:''' دوشیزه‌ای که پس از رسیدن به سن بلوغ با موافقت '''[[خانواده|خانوادهٔ]]''' خویش با پسری ازدواج می‌کند. در این نوع ازدواج، زن از کامل‌ترین حقوق و مزایای زندگی بهره‌مند می‌شود و پیوند زناشویی ناگسستنی است؛ به‌طوری که در دنیای واپسین هم همراه یکدیگر هستند.
* '''چاکر زن:''' زنی که پس از فوت شوهر نخست خود، با فرد دیگری ازدواج می‌کند.
* '''ایوک زن:''' ازدواج تنها دختر یا کوچک‌ترین دختر مردی که پسر نداشته باشد.
* '''سترزن:''' وقتی که فرد بالغی پیش از ازدواج فوت می‌کرد، بستگان او موظف بودند که به خرج خود، دختری را به ازدواج پسری درآورند؛ شرط این ازدواج آن بود که زوجین یکی از پسران خود را به فرزندخواندگی فرد درگذشته درآورند تا نام او باقی بماند.
* '''خود سرزن:''' اگر دختر و پسر بالغی برخلاف میل والدین خود خواستار ازدواج با یکدیگر می‌شدند، این ازدواج منع قانونی نداشت؛ ولی دختر از ارث محروم می‌شد و والدینش فقط طبق میل خودشان چیزی به او می‌دادند. ایوک زن، سترزن و چاکرزن مزایای کمتری نسبت به شاه زن داشتند.<ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320.</ref>


«[[سترزن]]»؛ وقتی که فرد بالغی پیش از [[ازدواج]] فوت می‌کرد، بستگان او موظف بودند که به خرج خود، [[دختری]] را به [[ازدواج]] پسری درآورند؛ شرط این [[ازدواج]] آن بود که [[زوجین]] یکی از پسران خود را به فرزند خواندگی فرد درگذشته درآورند تا نام او باقی بماند. <ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320</ref>
== ازدواج با محارم (خویدوده) ==
براساس شواهدی که از متون و کتیبه‌های زرتشتی به دست آمده، ازدواج '''مردان''' با نزدیکان خود (مادر، خواهر، دختر) در زمرهٔ رسوم پیروان این آیین بوده است؛ از برکات، آثار نیک، دلایل دینی و اجتماعی آن سخن گفته شده است. در سده‌های اخیر، زرتشتیان سنت ازدواج با نزدیکان در این آیین را به‌شدت تکذیب و انکار می‌کنند؛ البته عده‌ای آن را از نظر تاریخی پذیرفته و منحصر در میان پادشاهان دانسته‌اند و برخی دیگر آن را امری رایج در تمدن‌های پیشین، ایزدان و اسطوره‌های دینی می‌دانند و توجیه می‌کنند. حفظ خانواده، پاکی نژاد و سلسله خاندان‌های موبدی، ازجمله توجیه‌های چنین ازدواجی عنوان شده است.<ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320.</ref>


«[[خود سرزن]]»؛ اگر [[دختر]] و پسر بالغی برخلاف میل [[والدین]] خود خواستار [[ازدواج]] با یکدیگر می‌شدند، این [[ازدواج]] منع قانونی نداشت؛ ولی [[دختر]] از ارث محروم می‌شد و [[والدین|والدینش]] فقط طبق میل خودشان چیزی به او می‌دادند. [[ایوک زن]]، سترزن و [[چاکرزن]] مزایای کمتری نسبت به [[شاه زن]] داشتند. <ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320</ref>
== سن ازدواج ==
در آیین زرتشت، شایسته است کسی که به سن بلوغ رسیده، همسری برای خود برگزیند. ازدواج در ایران باستان چنان والا و مقدس شمرده می‌شده که دیگران خود را موظف می‌دانستند زمینه‌های ازدواج را برای همنوعان خود فراهم آورند.<ref>[https://haftasman.urd.ac.ir/article_66704.html قائم‌مقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی براساس کتب فقهی و حقوقی»، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۴.]</ref> در برخی متون دینی زرتشتی، از نامزدی دختر و پسر در سنین کودکی به‌شدت نکوهش شده است. دربارهٔ کمترین [[سن ازدواج]] برای دختران، گاه نه سال، و گاه دوازده یا پانزده سال عنوان شده است.<ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320.</ref>


==[[ازدواج]] با محارم (خویدوده) ==
== رضایت دختر در امر ازدواج ==
بر اساس شواهدی که از متون و کتیبه‌های زرتشتی به دست آمده، [[ازدواج]] [[مردان]] با نزدیکان خود (مادر، خواهر، [[دختر]] و ...) در زمره رسوم پیروان این آیین بوده است؛ از برکات، آثار نیک، دلایل دینی و اجتماعی آن سخن گفته شده است.
در متون زرتشتی، نظر دختر در امر ازدواج اهمیتی بسیار داشته است. اگر دختر مایل به ازدواج با فردی نبود، پدر حق نداشت برخلاف میل او، وی را شوهر دهد. دختر پس از پانزده سالگی می‌توانست همسر خود را برگزیند.
در سده‌های اخیر، زرتشتیان سنت [[ازدواج]] با نزدیکان در این آیین را به شدت تکذیب و انکار می‌کنند؛ البته عده‌ای آن را از نظر تاریخی پذیرفته و منحصر در میان پادشاهان دانسته‌اند و برخی دیگر آن را امری رایج در تمدن‌های پیشین، ایزدان و اسطوره‌های دینی می‌دانند و توجیه می‌کنند. حفظ [[خانواده]]، پاکی نژاد و سلسله خاندان‌های موبدی، از جمله توجیه‌های چنین [[ازدواج|ازدواجی]] عنوان شده است. <ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320</ref>
==سن [[ازدواج]]==
در دین زرتشت، شایسته است فردی که به حد بلوغ رسیده، برای خود [[همسری]] برگزیند. امر [[ازدواج]] در ایران باستان آن قدر تقدس داشته که افراد دیگر وظیفه داشتند امکانات [[ازدواج]] دیگران را فراهم کنند.  
<ref>[https://haftasman.urd.ac.ir/article_66704.html قائم‌مقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی» ص114]</ref> در برخی متون دینی زرتشتی، از نامزد کردن [[دختر]] و پسر در سنین کودکی به شدت انتقاد شده و کمترین سن [[ازدواج]] برای [[دختران]]، نه سالگی، و در جای دیگر دوازده و پانزده سال عنوان شده است. <ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320 به نقل از وندیداد، فرگرد 14، بند1</ref>


==رضایت [[دختر]] در امر [[ازدواج]]==
در این آیین، پدر یا بزرگ‌تر خانواده موظف به انتخاب همسر مناسب برای دختر است، اما دختر ناگزیر به پذیرش فرد پیشنهادی نیست. پدر نمی‌تواند دختر را به ازدواج مجبور کند، او را از ارث محروم سازد، یا مجازاتی برایش در نظر گیرد. همچنین پدر حق ندارد هزینهٔ روزانه‌ای را که به دختر می‌پرداخته، قطع کند. پدر باید جهیزیهٔ دختر را تهیه کند و هرگاه دختر همسر شایسته‌ای برگزید، پدر وظایف خود را در قبال ازدواج او انجام دهد.<ref>ماتیکان، هزار دستان، 1386ش، ص117.</ref>
نظر [[دختر]] در امر [[ازدواج]] اهمیت زیادی داشت و اگر [[دختر]] مایل به [[ازدواج]] با فردی نبود، [[پدر]] حق نداشت برخلاف میل [[دختر|دخترش]] او را [[شوهر]] دهد. دختر پس از پانزده سالگی می‌توانست به انتخاب [[شوهر]] بپردازد. [[پدر]] یا بزرگ‌تر مکلّف به انتخاب [[همسر]] مناسب برای [[دختر]] خویش‌ هستند. ولی [[دختر]] ناگزیر به پذیرفتن کسی که برای [[همسری]] به وی پیشنهاد شده نیست. [[پدر]] نمی‌تواند وی را به امر [[ازدواج]] مجبور سازد یا از ارث محروم کند، یا مجازات دیگری برایش در نظر بگیرد. حتی نباید پولی را که به [[دختر|دخترش]] به عنوان مخارج روزانه می‌پرداخته است، از وی  قطع کند. [[پدر]] باید به تهیه جهیزیه بپردازد و هرگاه [[دختر]] [[شوهر]] مناسب خود را انتخاب کرد [[پدر]] باید وظایف خویش را دربارۀ [[ازدواج]] انجام دهد. <ref>ماتیکان، هزار دستان، 1386ش، ص117</ref> اگر دوشیزه‌ای می‌خواست برخلاف میل [[والدین]] خود، با پسری [[ازدواج]] کند [[پدر]] و [[مادر]] او نمی‌توانستند از این کار جلوگیری کنند و موبدان بدون رضایت [[والدین]] [[دختر]] نیز به تقاضای آن‌ها بر طبق قانون ترتیب اثر می‌دادند. <ref>آذرگشسب، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، 1375ش، ص169</ref>


==خواستگاری==
در شرایطی که دوشیزه‌ای می‌خواست برخلاف میل والدین خود با پسری ازدواج کند، پدر و مادر نمی‌توانستند از این کار جلوگیری کنند. موبدان نیز بدون نیاز به رضایت والدین، به تقاضای آن دختر و پسر بر پایهٔ قانون ترتیب اثر می‌دادند.<ref>آذرگشسب، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، 1375ش، ص169.</ref>
هرگاه [[دختر|دختران]] جوان به سن بلوغ می‌رسیدند، از اهورامزدا می‌خواستند [[شوهری]] دانا، زیبا و تندرست نصیب آنان بکند. زرتشت از [[دختر|دختران]] و پسران می‌خواهد در انتخاب [[همسر]]، خرد و دانایی را یکی از شرایط انتخاب [[همسر]] قرار دهند. [[دختر|دختران]] حق داشتند در مورد [[همسر]] آینده خود تصمیم بگیرند؛ البته اجازه [[پدر]] نیز یکی از شروط [[ازدواج]] بوده است. <ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص321</ref>
نخستین گام در پیوند [[زناشویی]]، خواستگاری است. غالبا رسم بر این است که [[خانواده]] پسر نامه‌ای جهت خواستگاری، خطاب به [[پدر]] [[دختر]] می‌نویسد و داماد امضا می‌کند و به منزل [[دختر]] می‌برند. چند روز بعد، جواب نامه توسط [[خانواده]] عروس به منزل داماد برده می‌شد. پس از صحبت کوتاهی بین دو [[خانواده]]، قرار روزی مشخص گذاشته می‌شد و به خانه [[دختر]] می‌روند. <ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص321</ref>


==مراسم عروسی==
== خواستگاری ==
پس از مراسم خواستگاری، مرحله نامزدی و سپس پیوند [[زناشویی]] است که ابتدای مراسم با «وکیل پرسان» (گرفتن رضایت [[دختر]]) اجرا می‌شد. بعد مراسم «گواه گیران» با حضور هفت زرتشتی برپا می‌شد که به عنوان شاهد، دفتر [[ازدواج]] را امضا کنند. بعد موبد رضایت طرفین و [[والدین]] آنها را می‌گرفت و خطبه عقد را می‌خواند. موبد، عروس و داماد را به رعایت وظایف دینی و اخلاقی سفارش می‌کرد. پس از جشن و ضیافت، عروس را به خانه داماد می‌برند.
بر پایهٔ متون زرتشتی، دختران جوان هنگام رسیدن به سن [[بلوغ]] از اهورامزدا درخواست می‌کردند که شوهری دانا، زیبا و تندرست نصیب‌شان کند. زرتشت به دختران و پسران سفارش می‌کند که خرد و دانایی را از شرایط اصلی انتخاب همسر قرار دهند. دختران حق داشتند دربارهٔ همسر آینده خود تصمیم بگیرند، هرچند اجازهٔ پدر نیز یکی از شرایط ازدواج به‌شمار می‌رفت.<ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص321.</ref>
پیوند [[زناشویی]] نشانی از مهر است و لذا عروس و داماد حلقه‌ای از فلزی گران بها را که «حلقه مهر» نامیده می‌شود، به یکدیگر هدیه می‌دهند. به جز این هدیه، [[مهریه]] در قوانین این دین جایی نداشت. [[نفقه]] نیز در زمره [[حقوق زنان]] زرتشتی است و [[مرد]] باید آن را بپردازد.
<ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص322</ref>
==[[چند همسری]]==
در جوامع زرتشتی، به ویژه در دوره ساسانیان، [[تعدد زوجات]] رواج بسیار وسیعی داشته و زرتشت نیز سه بار [[ازدواج]] کرده و برخی موبدان مقدس [[همسران]] متعددی داشته‌اند؛ اما در آیین زرتشت [[تعدد زوجات]] روا نیست و به گرفتن یک [[زن]] فرمان داده شده است. [[مرد]] نمی‌تواند بیش از یک [[زن]] بگیرد؛ همان‌طور که [[زن]] نیز نمی‌تواند هم زمان چند [[شوهر]] داشته باشد. [[زن]] با پیمان [[زناشویی]]، در این دنیا و سرای آخرت [[همسر]] [[مرد]] می‌ماند. فقط [[مردی]] که [[همسر|همسرش]] نازا باشد، می‌تواند با اطلاع و موافقت [[زن]] اول، [[همسر]] دیگری بگیرد.
<ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص323</ref>
==[[طلاق]] و [[ازدواج]] مجدد==
در دین زرتشتی، شکستن هر پیوندی از جمله [[ازدواج]] ناشایست است و رضایت [[زن]] در [[طلاق]] شرط شده است. به جز در مواردی خاص همچون [[زنا|زنای]] یکی از طرفین، [[نازایی]] یا پنهان کردن دشتان (عادت ماهانه)، اقدام هر یک از [[زوجین]] به قتل دیگری ، خارج شدن یکی از [[زوجین]] از آیین زرتشتی، و جادوگری از سوی [[زن]] نمی‌توان [[طلاق]] گرفت. در این آیین به [[زنان بیوه]] اهتمام لازم نشده و آنها نادیده گرفته شده‌اند و هیچ توصیه‌ای در اوستا درباره [[بیوه]] [[زنان]] نیامده است. [[زن]] در صورتی که به دلیل [[طلاق]] یا فوت [[همسر]]، [[بیوه]] می‌شد، اگر دوباره [[ازدواج]] می‌کرد و پسری داشت که هنوز به سن بلوغ نرسیده بود، از جمله حقوق این [[فرزند]] بر [[مادرش]]، این بود که پسر، بعد از رسیدن به سن بلوغ، حق فسخ [[ازدواج]] [[مادر]] را داشت.
<ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی، 1399ش، ص323</ref>


==پانویس==
نخستین گام در پیوند زناشویی، خواستگاری است. براساس رسم رایج، خانوادهٔ داماد نامه‌ای خطاب به پدر عروس می‌نوشتند که داماد، آن را امضا می‌کرد؛ سپس نامه را به منزل دختر می‌بردند. چند روز پس‌از آن، خانوادهٔ عروس پاسخ نامه را به خانهٔ داماد می‌آوردند. پس از گفت‌وگوی کوتاهی میان دو خانواده، روز مشخصی برای مراسم بعدی تعیین می‌شد و به خانهٔ دختر می‌رفتند.<ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص321.</ref>
{{پانویس}} 


==منابع مرتبط==
== مراسم عروسی ==
* آذرگشسب، اردشیر، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، تهران، کانون زردتشتیان شریف آباد یزد مقیم مرکز، 1375ش.
پس از مرحلهٔ خواستگاری، نوبت به نامزدی و سپس مراسم عروسی می‌رسد. نخستین آیین در این مرحله، «وکیل پرسان» نام دارد که طی آن رضایت دختر برای ازدواج گرفته می‌شود. سپس مراسم «گواه گیران» با حضور هفت تن از زرتشتیان برگزار می‌شود؛ آنها به‌عنوان شاهد، دفتر ازدواج را امضا می‌کنند. پس از آن، موبد (روحانی زرتشتی) رضایت عروس، داماد و والدین آنان را جویا شده، خطبهٔ عقد را می‌خواند و به عروس و داماد دربارهٔ وظایف دینی و اخلاقی سفارش می‌کند. در پایان، جشن و ضیافتی برپا می‌شود و عروس به خانهٔ داماد برده می‌شود.
* غلامی، علی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، قم، جامعة الزهراء، چاپ اول، تابستان 1399ش.
* قائم‌مقام فراهانی، ناهید السادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، نشریه هفت آسمان، سال پانزدهم، شماره60، زمستان 1392ش.
* لطیفی، عبدالحسین، «جایگاه زن و احکام ازدواج در دین مزدایی»، نیمسال نامۀ تخصصی پژوهشنامۀ ادیان، سال دوّم، شماره سوم.
* ماتیکان، هزار دستان، ترجمه: محمد تقی بهار، تهران، سپهر، 1386ش.
* وحیدی، حسین، شناخت زرتشت، تهران، نشر علم، چاپ سوم، 1390ش.
* هارتس، پائولا آر، ادیان جهان: آیین زرتشت، ترجمه: محمد رضا خراسانی زاده، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، چاپ اول، پاییز 1400ش.


[[رده: ویکی‌جنسیت]]
پیوند زناشویی در آیین زرتشت نماد مهر و محبت است. بدین منظور، عروس و داماد به یکدیگر حلقه‌ای از فلز گرانبها به نام «حلقهٔ مهر» هدیه می‌دهند. در قوانین این دین، [[مهریه|مهریه‌ای]] تعیین نشده است؛ اما [[نفقه]] ازجمله حقوق زنان زرتشتی به‌شمار می‌رود و پرداخت آن بر عهدهٔ شوهر است.<ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص322.</ref>
[[رده:نظریه‌ها]]
 
== چند همسری ==
در جوامع زرتشتی، به‌ویژه در دورهٔ ساسانیان، [[تعدد زوجات]] رواج گسترده‌ای داشته است. خود زرتشت سه بار ازدواج کرد و برخی موبدان نیز همسران متعددی داشتند. بااین‌حال، در آموزه‌های دینی زرتشتی، تعدد زوجات مجاز شمرده نشده و به گرفتن تنها یک زن فرمان داده شده است. بر این پایه، مرد نمی‌تواند بیش از یک همسر داشته باشد؛ همان‌گونه که زن نیز نمی‌تواند همزمان چند شوهر بگیرد. زن با پیمان زناشویی، در این جهان و جهان آخرت، همسر همان مرد باقی می‌ماند. تنها استثنا آن است که اگر همسر مرد، نازا باشد، او می‌تواند با اطلاع و موافقت همسر اول خود، همسر دیگری برگزیند.<ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص323.</ref>
 
== طلاق و ازدواج مجدد ==
در آیین زرتشت، گسستن هر پیوندی ازجمله ازدواج، عملی ناپسند شمرده می‌شود و طلاق، تنها با رضایت زن جایز است. مگر در موارد خاصی که اجازهٔ طلاق داده می‌شود: زنای یکی از طرفین، نازایی، پنهان کردن عادت ماهانه (دشتان) توسط زن، اقدام یکی از زوجین به قتل دیگری، خروج یکی از طرفین از آیین زرتشتی، و جادوگری از سوی زن.
 
در این آیین به زنان بیوه توجهی نشده و توصیه یا حکم خاصی دربارهٔ آنان وجود ندارد. در شرایطی که زنی بر اثر [[طلاق]] یا مرگ همسر بیوه می‌شد و سپس ازدواج می‌کرد، اگر از ازدواج پیشین خود پسری می‌داشت که هنوز به سن بلوغ نرسیده بود، آن پسر پس‌از رسیدن به بلوغ حق داشت ازدواج مادر خود را فسخ کند.<ref>غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی، 1399ش، ص323.</ref>
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
 
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* آذرگشسب، اردشیر، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، تهران، کانون زردتشتیان شریف‌آباد یزد مقیم مرکز، ۱۳۷۵ش.
* غلامی، علی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، قم، جامعةالزهراء، تابستان ۱۳۹۹ش.
* قائم‌مقام فراهانی، ناهید سادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، نشریه هفت آسمان، سال پانزدهم، شماره ۶۰، زمستان ۱۳۹۲ش.
* لطیفی، عبدالحسین، «جایگاه زن و احکام ازدواج در دین مزدایی»، نیمسال نامهٔ تخصصی پژوهشنامهٔ ادیان، سال دوّم، شماره سوم، ۱۳۸۷ش.
* ماتیکان، هزار دستان، ترجمه محمدتقی بهار، تهران، سپهر، ۱۳۸۶ش.
* وحیدی، حسین، شناخت زرتشت، تهران، علم، چاپ سوم، ۱۳۹۰ش.
* هارتس، پائولا آر، ادیان جهان: آیین زرتشت، ترجمه محمدرضا خراسانی‌زاده، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، پاییز ۱۴۰۰ش.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۳۷

ازدواج در آیین زرتشت


ازدواج در آیین زرتشت؛ انگاره‌های آیین زرتشت دربارهٔ ازدواج.

ازدواج در آیین زرتشت، وظیفه‌ای دینی، درون‌قومی و مقدس برای مبارزه با شر و بقای نسل است. دختر پس از ۱۵ سالگی در انتخاب همسر حق تصمیم دارد و رضایت پدر نیز شرط است. مراسم ازدواج با حلقهٔ مهر همراه بوده و مرد موظف به پرداخت نفقه است. چندهمسری در آموزه‌ها مجاز نیست مگر در صورت نازایی همسر با رضایت او، و طلاق نیز تنها با رضایت زن و در موارد خاصی جایز شمرده شده است.

جایگاه ازدواج در زرتشت

آیین زرتشت، همچون سایر ادیان جهان، به نقش زن، نهاد ازدواج و بقای نسل، توجهی ویژه داشته و جایگاه والایی برای زن قائل است. زرتشتیان ازدواج را عملی دینی، واجب و پسندیده می‌شمارند و تجرد و سرپیچی از آن را ناپسند می‌دانند.[۱]

از دیدگاه زرتشتیان، ازدواج باید درون‌قومی باشد و این عامل اصلی، سبب ماندگاری این آیین برای بیش از سه هزار سال شده است. به باور آنان، ازدواج با غیرزرتشتیان موجب تضعیف دین می‌شود.[۲]

اهداف زرتشتیان از ازدواج

در آیین زرتشت، هدف از ازدواج تنها تولیدمثل نیست؛ بلکه بر پایهٔ آموزه‌های این دین، انسان برای مبارزه با نیروهای شر دست به ازدواج می‌زند. آدمی به دنیا آمده است تا با تقویت جبههٔ خیر، به نبرد با شر رود. از این رو، غایت آفرینش، پیروزی بر شر و تجدید حیات روحانی و خیریّت جهان است. این تجدید حیات به‌تدریج و از فرایند تجدید نسل‌ها تحقق می‌یابد. به همین دلیل، ازدواج در اندیشهٔ زرتشتی از قداست والایی برخوردار است.[۳]

انواع ازدواج در آیین زرتشت

در آیین زرتشت برای صورت‌های مختلف ازدواج، نام‌های مخصوصی دارد:

  • پادشاه زن: دوشیزه‌ای که پس از رسیدن به سن بلوغ با موافقت خانوادهٔ خویش با پسری ازدواج می‌کند. در این نوع ازدواج، زن از کامل‌ترین حقوق و مزایای زندگی بهره‌مند می‌شود و پیوند زناشویی ناگسستنی است؛ به‌طوری که در دنیای واپسین هم همراه یکدیگر هستند.
  • چاکر زن: زنی که پس از فوت شوهر نخست خود، با فرد دیگری ازدواج می‌کند.
  • ایوک زن: ازدواج تنها دختر یا کوچک‌ترین دختر مردی که پسر نداشته باشد.
  • سترزن: وقتی که فرد بالغی پیش از ازدواج فوت می‌کرد، بستگان او موظف بودند که به خرج خود، دختری را به ازدواج پسری درآورند؛ شرط این ازدواج آن بود که زوجین یکی از پسران خود را به فرزندخواندگی فرد درگذشته درآورند تا نام او باقی بماند.
  • خود سرزن: اگر دختر و پسر بالغی برخلاف میل والدین خود خواستار ازدواج با یکدیگر می‌شدند، این ازدواج منع قانونی نداشت؛ ولی دختر از ارث محروم می‌شد و والدینش فقط طبق میل خودشان چیزی به او می‌دادند. ایوک زن، سترزن و چاکرزن مزایای کمتری نسبت به شاه زن داشتند.[۴]

ازدواج با محارم (خویدوده)

براساس شواهدی که از متون و کتیبه‌های زرتشتی به دست آمده، ازدواج مردان با نزدیکان خود (مادر، خواهر، دختر) در زمرهٔ رسوم پیروان این آیین بوده است؛ از برکات، آثار نیک، دلایل دینی و اجتماعی آن سخن گفته شده است. در سده‌های اخیر، زرتشتیان سنت ازدواج با نزدیکان در این آیین را به‌شدت تکذیب و انکار می‌کنند؛ البته عده‌ای آن را از نظر تاریخی پذیرفته و منحصر در میان پادشاهان دانسته‌اند و برخی دیگر آن را امری رایج در تمدن‌های پیشین، ایزدان و اسطوره‌های دینی می‌دانند و توجیه می‌کنند. حفظ خانواده، پاکی نژاد و سلسله خاندان‌های موبدی، ازجمله توجیه‌های چنین ازدواجی عنوان شده است.[۵]

سن ازدواج

در آیین زرتشت، شایسته است کسی که به سن بلوغ رسیده، همسری برای خود برگزیند. ازدواج در ایران باستان چنان والا و مقدس شمرده می‌شده که دیگران خود را موظف می‌دانستند زمینه‌های ازدواج را برای همنوعان خود فراهم آورند.[۶] در برخی متون دینی زرتشتی، از نامزدی دختر و پسر در سنین کودکی به‌شدت نکوهش شده است. دربارهٔ کمترین سن ازدواج برای دختران، گاه نه سال، و گاه دوازده یا پانزده سال عنوان شده است.[۷]

رضایت دختر در امر ازدواج

در متون زرتشتی، نظر دختر در امر ازدواج اهمیتی بسیار داشته است. اگر دختر مایل به ازدواج با فردی نبود، پدر حق نداشت برخلاف میل او، وی را شوهر دهد. دختر پس از پانزده سالگی می‌توانست همسر خود را برگزیند.

در این آیین، پدر یا بزرگ‌تر خانواده موظف به انتخاب همسر مناسب برای دختر است، اما دختر ناگزیر به پذیرش فرد پیشنهادی نیست. پدر نمی‌تواند دختر را به ازدواج مجبور کند، او را از ارث محروم سازد، یا مجازاتی برایش در نظر گیرد. همچنین پدر حق ندارد هزینهٔ روزانه‌ای را که به دختر می‌پرداخته، قطع کند. پدر باید جهیزیهٔ دختر را تهیه کند و هرگاه دختر همسر شایسته‌ای برگزید، پدر وظایف خود را در قبال ازدواج او انجام دهد.[۸]

در شرایطی که دوشیزه‌ای می‌خواست برخلاف میل والدین خود با پسری ازدواج کند، پدر و مادر نمی‌توانستند از این کار جلوگیری کنند. موبدان نیز بدون نیاز به رضایت والدین، به تقاضای آن دختر و پسر بر پایهٔ قانون ترتیب اثر می‌دادند.[۹]

خواستگاری

بر پایهٔ متون زرتشتی، دختران جوان هنگام رسیدن به سن بلوغ از اهورامزدا درخواست می‌کردند که شوهری دانا، زیبا و تندرست نصیب‌شان کند. زرتشت به دختران و پسران سفارش می‌کند که خرد و دانایی را از شرایط اصلی انتخاب همسر قرار دهند. دختران حق داشتند دربارهٔ همسر آینده خود تصمیم بگیرند، هرچند اجازهٔ پدر نیز یکی از شرایط ازدواج به‌شمار می‌رفت.[۱۰]

نخستین گام در پیوند زناشویی، خواستگاری است. براساس رسم رایج، خانوادهٔ داماد نامه‌ای خطاب به پدر عروس می‌نوشتند که داماد، آن را امضا می‌کرد؛ سپس نامه را به منزل دختر می‌بردند. چند روز پس‌از آن، خانوادهٔ عروس پاسخ نامه را به خانهٔ داماد می‌آوردند. پس از گفت‌وگوی کوتاهی میان دو خانواده، روز مشخصی برای مراسم بعدی تعیین می‌شد و به خانهٔ دختر می‌رفتند.[۱۱]

مراسم عروسی

پس از مرحلهٔ خواستگاری، نوبت به نامزدی و سپس مراسم عروسی می‌رسد. نخستین آیین در این مرحله، «وکیل پرسان» نام دارد که طی آن رضایت دختر برای ازدواج گرفته می‌شود. سپس مراسم «گواه گیران» با حضور هفت تن از زرتشتیان برگزار می‌شود؛ آنها به‌عنوان شاهد، دفتر ازدواج را امضا می‌کنند. پس از آن، موبد (روحانی زرتشتی) رضایت عروس، داماد و والدین آنان را جویا شده، خطبهٔ عقد را می‌خواند و به عروس و داماد دربارهٔ وظایف دینی و اخلاقی سفارش می‌کند. در پایان، جشن و ضیافتی برپا می‌شود و عروس به خانهٔ داماد برده می‌شود.

پیوند زناشویی در آیین زرتشت نماد مهر و محبت است. بدین منظور، عروس و داماد به یکدیگر حلقه‌ای از فلز گرانبها به نام «حلقهٔ مهر» هدیه می‌دهند. در قوانین این دین، مهریه‌ای تعیین نشده است؛ اما نفقه ازجمله حقوق زنان زرتشتی به‌شمار می‌رود و پرداخت آن بر عهدهٔ شوهر است.[۱۲]

چند همسری

در جوامع زرتشتی، به‌ویژه در دورهٔ ساسانیان، تعدد زوجات رواج گسترده‌ای داشته است. خود زرتشت سه بار ازدواج کرد و برخی موبدان نیز همسران متعددی داشتند. بااین‌حال، در آموزه‌های دینی زرتشتی، تعدد زوجات مجاز شمرده نشده و به گرفتن تنها یک زن فرمان داده شده است. بر این پایه، مرد نمی‌تواند بیش از یک همسر داشته باشد؛ همان‌گونه که زن نیز نمی‌تواند همزمان چند شوهر بگیرد. زن با پیمان زناشویی، در این جهان و جهان آخرت، همسر همان مرد باقی می‌ماند. تنها استثنا آن است که اگر همسر مرد، نازا باشد، او می‌تواند با اطلاع و موافقت همسر اول خود، همسر دیگری برگزیند.[۱۳]

طلاق و ازدواج مجدد

در آیین زرتشت، گسستن هر پیوندی ازجمله ازدواج، عملی ناپسند شمرده می‌شود و طلاق، تنها با رضایت زن جایز است. مگر در موارد خاصی که اجازهٔ طلاق داده می‌شود: زنای یکی از طرفین، نازایی، پنهان کردن عادت ماهانه (دشتان) توسط زن، اقدام یکی از زوجین به قتل دیگری، خروج یکی از طرفین از آیین زرتشتی، و جادوگری از سوی زن.

در این آیین به زنان بیوه توجهی نشده و توصیه یا حکم خاصی دربارهٔ آنان وجود ندارد. در شرایطی که زنی بر اثر طلاق یا مرگ همسر بیوه می‌شد و سپس ازدواج می‌کرد، اگر از ازدواج پیشین خود پسری می‌داشت که هنوز به سن بلوغ نرسیده بود، آن پسر پس‌از رسیدن به بلوغ حق داشت ازدواج مادر خود را فسخ کند.[۱۴]

پانویس

  1. ↑ وحیدی، شناخت زرتشت، 1390ش، ص176.
  2. ↑ هارتس، ادیان جهان: آیین زرتشت، 1400ش، ص70.
  3. ↑ لطیفی، «جایگاه زن و احکام ازدواج در دین مزدایی»، ۱۳۸۷ش، ص۹.
  4. ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320.
  5. ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320.
  6. ↑ قائم‌مقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی براساس کتب فقهی و حقوقی»، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۴.
  7. ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320.
  8. ↑ ماتیکان، هزار دستان، 1386ش، ص117.
  9. ↑ آذرگشسب، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، 1375ش، ص169.
  10. ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص321.
  11. ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص321.
  12. ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص322.
  13. ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص323.
  14. ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی، 1399ش، ص323.

منابع

  • آذرگشسب، اردشیر، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، تهران، کانون زردتشتیان شریف‌آباد یزد مقیم مرکز، ۱۳۷۵ش.
  • غلامی، علی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، قم، جامعةالزهراء، تابستان ۱۳۹۹ش.
  • قائم‌مقام فراهانی، ناهید سادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، نشریه هفت آسمان، سال پانزدهم، شماره ۶۰، زمستان ۱۳۹۲ش.
  • لطیفی، عبدالحسین، «جایگاه زن و احکام ازدواج در دین مزدایی»، نیمسال نامهٔ تخصصی پژوهشنامهٔ ادیان، سال دوّم، شماره سوم، ۱۳۸۷ش.
  • ماتیکان، هزار دستان، ترجمه محمدتقی بهار، تهران، سپهر، ۱۳۸۶ش.
  • وحیدی، حسین، شناخت زرتشت، تهران، علم، چاپ سوم، ۱۳۹۰ش.
  • هارتس، پائولا آر، ادیان جهان: آیین زرتشت، ترجمه محمدرضا خراسانی‌زاده، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، پاییز ۱۴۰۰ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=ازدواج_در_آیین_زرتشت&oldid=50861»