ازدواج در آیین زرتشت
 آیین عقد زرتشتی در کنار سفره آیینی | |
پادکست مقاله | 🡇
|
ازدواج در آیین زرتشت؛ انگارههای آیین زرتشت دربارهٔ ازدواج.
در آیین زرتشت، ازدواج عملی دینی، واجب و بسیار پسندیده است و تجرد نکوهش میشود. زرتشتیان بر ازدواج درونقومی تأکید دارند و آن را عامل ماندگاری دین خود در طول تاریخ میدانند. هدف از ازدواج تنها تولیدمثل نیست، بلکه انسان با ازدواج به نبرد با نیروهای شر میرود و تجدید نسلها به پیروزی نهایی خیر بر شر کمک میکند. زرتشتیها ازدواج دوشیزه همراه با رضایت خانواده و کاملترین حقوق را پادشاهزن میگویند؛ ازدواج زن بیوه را چاکرزن، ازدواج تنها دختر یا کوچکترین دختر خانواده را ایوکزن، ازدواج به هزینه بستگان فرد درگذشته را سترزن و ازدواج دختر و پسر برخلاف میل والدین و همراه با محرومیت دختر از ارث را خود سرزن مینامند. درباره ازدواج با محارم نیز در متون کهن زرتشتی شواهدی وجود دارد، ولی زرتشتیان سدههای اخیر آن را بهشدت انکار میکنند و برخی آن را منحصر به پادشاهان یا اسطورهها میدانند. سن ازدواج، هنگام بلوغ است و نامزدی در کودکی نکوهش شده است. رضایت دختر در ازدواج بسیار مهم است و پدر نمیتواند او را مجبور کند یا در صورت مخالفت، از ارث محروم سازد؛ دختر پس از پانزدهسالگی میتواند همسر خود را برگزیند و خواستگاری با نامهای از خانواده داماد آغاز میشود. در مراسم عروسی، پس از گرفتن رضایت دختر (وکیلپرسان) و حضور هفت شاهد (گواهگیران)، موبد خطبه عقد را میخواند و عروس و داماد به یکدیگر «حلقه مهر» هدیه میدهند. در آموزههای زرتشتی، چندهمسری مجاز نیست، اما در صورت نازایی همسر اول، مرد میتواند با اطلاع و موافقت او همسر دیگری برگزیند.
جایگاه ازدواج در زرتشت
در آیین زرتشت ازدواج عملی دینی، واجب و پسندیده شمرده میشود و تجرد و سرپیچی از آن ناپسند است.[۱] از دیدگاه زرتشتیان، ازدواج باید درونقومی باشد و این عامل اصلی، سبب ماندگاری این آیین برای بیش از سه هزار سال شده است. به باور آنان، ازدواج با غیرزرتشتیان موجب تضعیف دین میشود.[۲]
اهداف ازدواج
در آیین زرتشت، هدف از ازدواج تنها تولیدمثل نیست؛ بلکه بر پایهٔ آموزههای این دین، انسان برای مبارزه با نیروهای شر دست به ازدواج میزند. آدمی به دنیا آمده است تا با تقویت جبههٔ خیر، به نبرد با شر رود. ازاینرو، غایت آفرینش، پیروزی بر شر و تجدید حیات روحانی و خیریّت جهان است. این تجدید حیات بهتدریج و از فرایند تجدید نسلها تحقق مییابد. به همین دلیل، ازدواج در آیین زرتشتی از قداست برخوردار است.[۳]
انواع ازدواج
در آیین زرتشت برای صورتهای مختلف ازدواج، نامهای مخصوصی دارد:
- پادشاهزن: دوشیزهای که پس از رسیدن به سن بلوغ با موافقت خانوادهٔ خویش با پسری ازدواج میکند. در این نوع ازدواج، زن از کاملترین حقوق و مزایای زندگی بهرهمند میشود و پیوند زناشویی ناگسستنی است؛ بهطوری که در دنیای واپسین هم همراه یکدیگر هستند.
- چاکرزن: زنی که پس از فوت شوهر نخست خود، با فرد دیگری ازدواج میکند.
- ایوکزن: ازدواج تنها دختر یا کوچکترین دختر مردی که پسر نداشته باشد.
- سترزن: وقتی که فرد بالغی پیش از ازدواج فوت میکرد، بستگان او موظف بودند که به خرج خود، دختری را به ازدواج پسری درآورند؛ شرط این ازدواج آن بود که زوجین یکی از پسران خود را به فرزندخواندگی فرد درگذشته درآورند تا نام او باقی بماند.
- خود سرزن: اگر دختر و پسر بالغی برخلاف میل والدین خود خواستار ازدواج با یکدیگر میشدند، این ازدواج منع قانونی نداشت؛ ولی دختر از ارث محروم میشد و والدینش فقط طبق میل خودشان چیزی به او میدادند.[۴]
ازدواج با محارم (خویدوده)
براساس شواهدی که از متون و کتیبههای زرتشتی به دست آمده، ازدواج مردان با نزدیکان خود (مادر، خواهر، دختر) در زمرهٔ رسوم پیروان این آیین بوده است؛ از برکات، آثار نیک، دلایل دینی و اجتماعی آن سخن گفته شده است. در سدههای اخیر، زرتشتیان سنت ازدواج با نزدیکان در این آیین را بهشدت تکذیب و انکار میکنند؛ البته عدهای آن را از نظر تاریخی پذیرفته و منحصر در پادشاهان دانستهاند و برخی دیگر آن را امری رایج در تمدنهای پیشین، ایزدان و اسطورههای دینی میدانند. حفظ خانواده، پاکی نژاد و سلسله خاندانهای موبدی، ازجمله توجیههای چنین ازدواجی عنوان شده است.[۵]
سن ازدواج
در آیین زرتشت، شایسته است کسی که به سن بلوغ رسیده، همسری برای خود برگزیند. ازدواج در ایران باستان چنان والا و مقدس شمرده میشده که دیگران خود را موظف میدانستند زمینههای ازدواج را برای همنوعان خود فراهم آورند.[۶] در برخی متون دینی زرتشتی، نامزدی دختر و پسر در سنین کودکی بهشدت نکوهش شده است. دربارهٔ کمترین سن ازدواج برای دختران، گاه نه سال، و گاه دوازده یا پانزده سال عنوان شده است.[۷]
رضایت دختر در امر ازدواج
در متون زرتشتی، نظر دختر در امر ازدواج اهمیتی بسیار داشته است. اگر دختر مایل به ازدواج با فردی نبود، پدر حق نداشت برخلاف میل او، وی را شوهر دهد. دختر پس از پانزدهسالگی میتوانست همسر خود را برگزیند.[۸]
در این آیین، پدر یا بزرگتر خانواده موظف به انتخاب همسر مناسب برای دختر است، اما دختر ناگزیر به پذیرش فرد پیشنهادی نیست. پدر نمیتواند دختر را به ازدواج مجبور کند، او را از ارث محروم سازد، یا مجازاتی برایش در نظر گیرد. همچنین پدر حق ندارد هزینهٔ روزانهای را که به دختر میپرداخته، قطع کند. پدر باید جهیزیهٔ دختر را تهیه کند و هرگاه دختر همسر شایستهای برگزید، پدر وظایف خود را در قبال ازدواج او انجام دهد.[۹]
در شرایطی که دوشیزهای میخواست برخلاف میل والدین خود با پسری ازدواج کند، پدر و مادر نمیتوانستند از این کار جلوگیری کنند. موبدان نیز بدون رضایت والدین، به تقاضای آن دختر و پسر بر پایهٔ قانون ترتیب اثر میدادند.[۱۰]
خواستگاری
بر پایهٔ متون زرتشتی، دختران جوان هنگام رسیدن به سن بلوغ از اهورامزدا درخواست میکردند که شوهری دانا، زیبا و تندرست نصیبشان کند. زرتشت به دختران و پسران سفارش میکند که خرد و دانایی را از شرایط اصلی انتخاب همسر قرار دهند. دختران حق داشتند دربارهٔ همسر آینده خود تصمیم بگیرند، هرچند اجازهٔ پدر نیز یکی از شرایط ازدواج بهشمار میرفت.[۱۱]
نخستین گام در پیوند زناشویی، خواستگاری است. براساس رسم رایج، خانوادهٔ داماد نامهای خطاب به پدر عروس مینوشتند که داماد، آن را امضا میکرد؛ سپس نامه را به منزل دختر میبردند. چند روز پساز آن، خانوادهٔ عروس پاسخ نامه را به خانهٔ داماد میآوردند. پس از گفتوگوی کوتاهی میان دو خانواده، روز مشخصی برای مراسم بعدی تعیین میشد و به خانهٔ دختر میرفتند.[۱۲]
مراسم عروسی
پس از مرحلهٔ خواستگاری، نوبت به نامزدی و سپس مراسم عروسی میرسد. نخستین آیین در این مرحله، وکیلپرسان نام دارد که طی آن رضایت دختر برای ازدواج گرفته میشود. سپس مراسم گواهگیران با حضور هفت تن از زرتشتیان برگزار میشود؛ آنها بهعنوان شاهد، دفتر ازدواج را امضا میکنند. پس از آن، موبد (روحانی زرتشتی) رضایت عروس، داماد و والدین آنان را جویا شده، خطبهٔ عقد را میخواند و به عروس و داماد دربارهٔ وظایف دینی و اخلاقی سفارش میکند. در پایان، جشن و ضیافتی برپا میشود و عروس به خانهٔ داماد برده میشود.[۱۳]
پیوند زناشویی در آیین زرتشت نماد مهر و محبت است. بدین منظور، عروس و داماد به یکدیگر حلقهای از فلز گرانبها و به نام حلقهٔ مهر، هدیه میدهند. در قوانین این دین، مهریهای تعیین نشده است؛ اما نفقه ازجمله حقوق زنان زرتشتی بهشمار میرود و پرداخت آن بر عهدهٔ شوهر است.[۱۴]
چند همسری
در جوامع زرتشتی، بهویژه در دورهٔ ساسانیان، چندهمسری رواج گستردهای داشته است. بر اساس برخی گزارشهای تاریخی، خود زرتشت سه بار ازدواج کرد و برخی موبدان نیز همسران متعددی داشتند. بااینحال، در آموزههای دینی زرتشتی، تعدد زوجات مجاز شمرده نشده و به گرفتن تنها یک زن فرمان داده شده است. بر این پایه، مرد نمیتواند بیش از یک همسر داشته باشد؛ همانگونه که زن نیز نمیتواند همزمان چند شوهر بگیرد. زن با پیمان زناشویی، در این جهان و جهان آخرت، همسر همان مرد باقی میماند. تنها استثنا آن است که اگر همسر مرد، نازا باشد، او میتواند با اطلاع و موافقت همسر اول خود، همسر دیگری برگزیند.[۱۵]
پانویس
- ↑ وحیدی، شناخت زرتشت، 1390ش، ص176.
- ↑ هارتس، ادیان جهان: آیین زرتشت، 1400ش، ص70.
- ↑ لطیفی، «جایگاه زن و احکام ازدواج در دین مزدایی»، ۱۳۸۷ش، ص۹.
- ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320.
- ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320.
- ↑ قائممقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی براساس کتب فقهی و حقوقی»، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۴.
- ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص320.
- ↑ ماتیکان، هزار دستان، 1386ش، ص117.
- ↑ ماتیکان، هزار دستان، 1386ش، ص117.
- ↑ آذرگشسب، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، 1375ش، ص169.
- ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص321.
- ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص321.
- ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص322.
- ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص322.
- ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص323.
منابع
- آذرگشسب، اردشیر، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، تهران، کانون زردتشتیان شریفآباد یزد مقیم مرکز، ۱۳۷۵ش.
- غلامی، علی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، قم، جامعةالزهراء، تابستان ۱۳۹۹ش.
- قائممقام فراهانی، ناهید سادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، نشریه هفت آسمان، سال پانزدهم، شماره ۶۰، زمستان ۱۳۹۲ش.
- لطیفی، عبدالحسین، «جایگاه زن و احکام ازدواج در دین مزدایی»، نیمسال نامهٔ تخصصی پژوهشنامهٔ ادیان، سال دوّم، شماره سوم، ۱۳۸۷ش.
- ماتیکان، هزار دستان، ترجمه محمدتقی بهار، تهران، سپهر، ۱۳۸۶ش.
- وحیدی، حسین، شناخت زرتشت، تهران، علم، چاپ سوم، ۱۳۹۰ش.
- هارتس، پائولا آر، ادیان جهان: آیین زرتشت، ترجمه محمدرضا خراسانیزاده، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، پاییز ۱۴۰۰ش.