اخلاق همسرداری: تفاوت میان نسخه‌ها

| تصویر            =اخلاق-همسرداری.jpg

| زیرنویس تصویر    =اخلاق همسرداری نقش مهمی در گرمی و صمیمیت خانواده دارد

'''{{درشت|اخلاق همسرداری}}'''؛ الگوی رفتاری همسران مبتنی بر ارزش‌های اخلاقی.

اخلاق همسرداری به مجموعه رفتارهای پسندیده و تعاملات سازنده‌ای مانند محبت، همدلی، گذشت و وفاداری، اطلاق می‌شود که زوجین فراتر از تکالیف شرعی و حقوقی، برای استحکام بنیان خانواده و آرامش متقابل به کار می‌بندند. پایبندی به این اصول نقش کلیدی در سلامت روان خانواده دارد و در مقابل، ناهنجاری‌های رفتاری و فاصله گرفتن از ارزش‌های اخلاقی از مهم‌ترین عوامل سردی روابط و فروپاشی آن به‌شمار می‌رود.

 

== مفهوم‌شناسی ==

اخلاق همسرداری به مجموعه رفتارهای پسنیده‌ای اطلاق می‌شود که زوجین با هدف ارتقای صمیمیت و رشد فردی یا معنوی به آن‌ها پایبندند.<ref>[http://marefateakhlagi.nashriyat.ir/node/25 پناهی و شریفی، «بایسته‌های اخلاقی همسران و نقش آن در تربیت فرزندان»، وب‌سایت موسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.]</ref> در این چارچوب، تنظیم روابط و پاسخگویی به نیازهای متقابل، نه صرفاً بر اساس تکالیف قانونی و شرعی، بلکه بر مبنای محبت، همدلی و تعهد عاطفی استوار است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17406/خانواده-در-اسلام?pageNumber=29&viewType=html مظاهری، خانواده در اسلام، بی‌تا، ص۲۹.]</ref>

 

در رویکرد دینی و اخلاقی به نهاد خانواده، زوجین مکمل یکدیگر در تأمین نیازهای جسمی و روانی و دستیابی به رشد فردی دانسته می‌شوند؛ هدفی که از طریق تعیین حقوق و تکالیف متقابل  پیگیری می‌شود.<ref>[https://www.islamquest.net/fa/archive/question/fa925 «وظایف زن و شوهر نسبت به یکدیگر چیست؟»، وب‌سایت اسلام کوئیست.]</ref> از منظر روان‌شناسی خانواده، پشتیبانی عاطفی و تفاهم همسران از عوامل مؤثر در موفقیت‌های فردی و اجتماعی به شمار می‌رود.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/zanashoe/spouse3-obstruct-progress.html «همسر، سد راه یا سکوی پیشرفت؟»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

 

همچنین، باورها و رفتارهای زوجین اثرگذاری متقابلی بر وضعیت اخلاقی و دینی یکدیگر دارد.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/18543/سیر-و-سلوک?volumeNumber=2&pageNumber=118&viewType=html مظاهری، سیرو سلوک، 1390ش، ج2،  ص118.]</ref> فقدان پایبندی به اصول اخلاقی می‌تواند زمینه‌ساز سردی عاطفی و در نهایت فروپاشی نهاد خانواده شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/45030/اخلاق-در-خانه،-محیط-کار-و-جامعه حائری شیرازی، «اخلاق در خانه، محیط کار و جامعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> بر پایه سنت اسلامی و روایات پیامبر اسلام، دین‌داری و حُسنِ خُلق از معیارهای اساسی همسرگزینی محسوب می‌شوند که بی‌توجهی به آن‌ها می‌تواند موجب گسترش ناهنجاری‌های اجتماعی گردد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/5/347 کلینی، کافی، 1407ق، ج۵، ص۳۴۷.]</ref>

 

بر اساس روایات و احادیث منسوب به پیامبر اسلام، صبر و مدارای زوجین در برابر بدخلقی یکدیگر دارای فضیلت و پاداش معنوی شمرده شده است؛ به‌گونه‌ای که پاداش مرد شکیبا در برابر بدخلقی همسرش با پاداش ایوب در برابر مصائب<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/27033/1/419 دیلمی، اعلام‌الدین فی صفات المؤمنین، بی‌تا، ص419.]</ref> و پاداش زن صبور در برابر تندخویی شوهرش با پاداش آسیه همسر فرعون، برابر دانسته شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/27255/3/473 محمدی ری‌شهری، دانشنامۀ قرآن و حدیث، 1391ش، ج3، ص473، ح355.]</ref>

 

== مبانی اخلاق در روابط همسران ==

خدامحوری، ارتباط دنیا با آخرت و کمال حقیقی انسان، مبانی هستی‌شناختی اخلاق همسرداری است. فطرت‌گرایی، نیازمندی، اجتماعی و مختار بودن از مبانی انسان‌شناختی اخلاق در میان همسران محسوب می‌شود. وحیانی، عقلانی و فطری‌بودن اخلاق از مبانی معرفت‌شناختی اخلاق همسرداری به‌شمار می‌آیند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1696653/%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D9%85%D8%AF%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A8%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9% حمزه‌ای ریسه و دیگران، «ارائۀ مدل روابط اخلاقی همسران مبتنی بر متون اسلامی»، 1399ش، ص۱۳-۱۵.]</ref>

 

برخی اصول اخلاقی که زن و شوهر به‌صورت مشترک ملزم به رعایت آنها هستند، عبارتند از:

 

* معاشرت نیکو؛ خوش‌رفتاری، خوش‌گویی و خوش‌رویی و پرهیز از بداخلاقی، بدگویی و بدرفتاری.

* همکاری و تعامل سازنده میان زوجین؛

* تربیت فرزند؛<ref>[http://marefateakhlagi.nashriyat.ir/node/25 پناهی و شریفی، «بایسته‌های اخلاقی همسران و نقش آن در تربیت فرزندان»، وب‌سایت موسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.]</ref>

* پرهیز از [[بدزبانی]]، تندگویی، ترشرویی و سرسنگین بودن؛

* دروغ‌نگفتن به‌هم؛<ref>[http://www.morsalat.ir/portal/home/?paper/134515/28551/85289/%D8%B2%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D9%88%D9%87%D8%B1-%DA%86%D9%87-%D9%88%D8%B8%D8%A7%D9%8A%D9%81%D9%8A-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%8A%D9%83%D8%AF%D9%8A%DA%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%8 «زن و شوهر چه وظایفی نسبت به یکدیگر بر عهده دارند؟»، وب‌سایت مرکز پاسخگویی به سؤالات دینی نمایندگی اصفهان.]</ref>

* آرایش و آراستگی؛<ref>[https://ito.lib.eshia.ir/81667/1/624 سیوطی، الجامع‌الصغیر، بی‌تا، ج1، ص624]؛ [https://rasekhoon.net/article/show/211190/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D9%8A-%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%8A-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D طائبی اصفهانی، «خانه و خانواده و آراستگی ظاهری همسران برای یکدیگر»، وب‌سایت راسخون.]</ref>  

* تأمین نیازهای جنسی یکدیگر<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1688730/%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B5%DB%8 «رفتار و اخلاق جنسی در آموزه‌های اسلامی، توصیه به آراستگی در منزل برای همسران»، خبرگزاری مهر.]</ref> و رعایت اصول اخلاق جنسی در روابط هسمران ازجمله: پرهیز از [[بدن‌نمایی]]، پوشاندن بدن زن از [[نامحرم]]، پایبندی به کامجویی نظری و لمسی به همسر شرعی و قانونی، پرهیز از نزدیکی با زن در ایام عادت و پرهیز از [[نگاه به تصاویر مستهجن|تماشای تصاویر مستهجن]].<ref>[https://www.porseman.com/article/اخلاق-جنسي-در-اسلام/114734 «اخلاق حسنه یعنی چه و رابطه ان با رابطه جنسی چیست؟»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>

 

برای زن در قبال همسر وظایفی اختصاصی نیز گفته شده است:

* عفّت داشتن و پاکدامنی؛<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17406/خانواده-در-اسلام?pageNumber=29&viewType=html مظاهری، خانواده در اسلام، بی‌تا، ص۲۸ و ۲۹.]</ref>

* درست‌کار بودن و متعهد شدن به تکالیف محوله؛<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2387/سیره-نبوی-%C2«Ù…نطق-عملی%C2»?volumeNumber=4&pageNumber=375&viewType=html دلشاد تهرانی، سیرۀ نبوی «منطق عملی»، 1383ش، ج۴، ص۳۷۵.]</ref>

* پذیرش ریاست همسر؛

* پذیرش و تمکین در مسائل جنسی؛

* همراهی با مرد در محل سکونت و [[آزادی زن در رفت‌وآمد|هماهنگی در رفت‌آمد]]؛

* نگاه و میل به غیرهمسر نداشتن؛<ref>[https://www.islamquest.net/fa/archive/question/fa925 «وظایف زن و شوهر نسبت به یکدیگر چیست؟»، وب سایت اسلام کوئیست.]</ref>

* قناعت‌داشتن<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1792661/%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d8%a7%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d9%88-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%af%d9%87%d8%a7-%d9%85%d8%af%da%af%d8%b1%d8%a7%db%8c%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%85%d9%88%d8%b2%d9%87-%d9%87%d8% حزباوی و دیگران، «تحلیل آثار و پیامدهای مدگرایی در آموزه‌های اسلامی»، 1400ش، ص107 و 108.]</ref> و پرهیز از [[مصرف‌گرایی]].<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/1358561/مصرف-گرایی-نظام-خانواده-را-آسیب-پذیر-می-Ú©Ù†Ø «مصرف‌گرایی، نظام خانواده را آسیب‌پذیر می‌کند»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref>

 

در منابع اخلاقی و دینی، مهم‌ترین اصول اخلاقی که شوهران در قبال همسران خود به رعایت آن‌ها سفارش شده‌اند، عموماً شامل موارد زیر است:

* ترس از خدا نسبت به رعایت نکردن حق و حقوق اخلاقی همسر؛<ref>[https://www.islamquest.net/fa/archive/question/fa925 «وظایف زن و شوهر نسبت به یکدیگر چیست؟»، وب‌سایت اسلام کوئیست.]</ref>

* [[غیرت در اندیشه مرتضی مطهری|غیرت‌ورزی]]؛ مراقبت و حمایت از زن؛<ref>[http://www.morsalat.ir/portal/home/?paper/134515/28551/85289/%D8%B2%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D9%88%D9%87%D8%B1-%DA%86%D9%87-%D9%88%D8%B8%D8%A7%D9%8A%D9%81%D9%8A-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%8A%D9%83%D8%AF%D9%8A%DA%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%8 «زن و شوهر چه وظایفی نسبت به یکدیگر بر عهده دارند؟»، وب‌سایت مرکز پاسخگویی به سؤالات دینی نمایندگی اصفهان.]</ref>  

* پرهیز از سخت‌گیری‌های نابجا.<ref>[https://khazaen.ir/@valiasr-aj/شرح-نامه-31-نهج-البلاغه-بخش-بیستم-Y6Q00 مکارم شیرازی، «شرح نامۀ ۳۱ نهج‌البلاغه بخش بیستم»، وب‌سایت خزائن.]</ref>

 

== ناهنجاری‌های رفتاری زوجین ==

در برخی تحلیل‌ها، استفاده از طعنه، کنایه و زخم‌زبان از سوی زوجه به‌عنوان رفتارهای مخربی شناخته می‌شود که به آزردگی روانی و تضعیف شخصیت زوج می‌انجامد. متقابلاً، رفتارهای آسیب‌زای زوج، از جمله استفاده از ادبیات تحقیرآمیز و اعمال خشونت و تنبیه بدنی، زمینه‌ساز ایجاد کینه، بدبینی و بروز ناهنجاری‌های رفتاری در زوجه می‌گردد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13911202000578/بایست «بایسته‌های اخلاقی همسران و نقش آن در تربیت فرزندان»، خبرگزاری فارس.]</ref>

 

پژوهش‌ها و منابع اخلاقی، عوامل متعددی را در تضعیف پایبندی به اصول اخلاقی در روابط زناشویی مؤثر می‌دانند؛ ازجمله: بدگمانی، بی‌اعتمادی، بدزبانی، لجاجت، تحقیر، عیب‌جویی، سرزنش، بی‌غیرتی و غیرت نابجا، بی‌عفتی، دخالت‌های بی‌جای اطرافیان، مشکلات اقتصادی، چشم‌وهم‌چشمی، تجمل‌گرایی و اسراف؛ اعتیاد به موادمخدر، تأثیر برخی رسانه‌ها بر سبک زندگی غربی، سرگرمی‌های مجازی و فاصله‌گرفتن از مذهب.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1884842/%d8%b9%d9%88%d8%a7%d9%85%d9%84-%d8%aa%d9%82%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%aa%d8%b6%d8%b9%db%8c%d9%81-%d8%a8%d9%86%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%af%d9%87-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8% .فلاح‌پور و دیگران، «عوامل تقویت و تضعیف بنیان خانواده از دیدگاه ادیان و مذاهب مختلف»، 1401ش، ص53.]</ref>

 

== اخلاق مالی در روابط همسران ==

* '''[[نفقه]]:''' منظور از نفقه تأمین نیازهای روزمرهٔ زن است که با شأن و منزلت او تناسب دارد. قرآن کریم<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_233_سوره_بقره سورۀ بقره، آیۀ 233.]</ref> رفع این نیازها را مستلزم رعایت نیکی و به شایستگی می‌داند. لازمهٔ این اقدامات، همراهی گشاده‌دستی، خوش‌اخلاقی، خوش‌زبانی و تأمین بی‌منت است. درمقابل، زن هم در هنگام تنگدستی همسر باید صبر پیشه کند و قناعت با همسر را در پیش گیرد.

* '''[[مهریه]]:''' اخلاق‌مداری در مهریه، به معنای پرداخت بدون منت و صداقت در پرداخت آن است. البته این پرداخت زمانی است که مهریه معقول و در شأن زن باشد و مرد توان پرداخت آن را داشته باشد. دین اسلام زنان را برای حفظ خانواده تشویق به بخشیدن مهریه کرده است و برای زن در برابر این بخشش اجر زیادی لحاظ کرده است. اگر در بخشش مهریه مفسده‌ای باشد، زن سفارش به بخشش نشده است؛ چراکه مهریه نوعی حمایت مالی از زن است.

* '''[[شیردهی مادر|شیردهی]]:''' گرچه زن می‌تواند در برابر شیردادن نوزاد از همسر خود مزد دریافت کند؛ اما به‌لحاظ اخلاقی، با رغبت و بدون چشم‌داشت به مزد، روابط آنها را تحکیم می‌بخشد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13920405001054/همسرداری-و-اخلاق‌مداری-در-اسلام «همسرداری و اخلاق‌مداری در اسلام»، وب‌سایت فارس‌پلاس.]</ref>

 

براساس برخی پژوهش‌ها، استفادهٔ نادرست از فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی پیامدهای مخربی بر روابط همسران می‌گذارد؛ ازجمله: بالابردن سطح توقعات و انتظارات همسران، دورشدن از یکدیگر، تغییر ارزش‌های فردی، انزوا از محیط‌های واقعی و بی‌اعتمادی نسبت به همدیگر.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1498335/%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8% پاک‌خصال و دیگران، «شبکه‌های اجتماعی مجازی و روابط همسران؛ مطالعۀ کیفی روابط همسران و پیامدهای منفی استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی در شهر تهران»، 1398ش، ص48.]</ref> تجمل‌گرایی، مصرف‌گرایی، رواج و عادی‌انگاری روابط آزادانهٔ زن و مرد، انتقام‌جویی، آرایش‌های غیرمتعارف و تبلیغ مدل‌های زننده توسط برخی رسانه‌ها، موجب سستی روابط خانوادگی می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3280/6269/68459/مروری-بر-برخی-آسیب-های-خانواده کامکاری، «مروری بر برخی آسیب‌های خانواده»، 1387ش، ص122.]</ref>

 

برخی دیدگاه‌ها، پدیده‌هایی چون افزایش آمار طلاق، تولد فرزندان خارج از چارچوب ازدواج، خیانت زناشویی و کاهش پیوندهای عاطفی در جوامع غربی را نشانه‌ای از تغییرات ساختار سنتی خانواده<ref>[http://fpq.bou.ac.ir/article_22262_fbbeacc0616034e3ecc00d4726773ca4.pdf عربیان، «خانواده در غرب و مقایسۀ آن با اسلام»، 1388ش، ص135.]</ref> و تضعیف کارکردهای اخلاقی و دینی جوامع غربی ارزیابی می‌کنند.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/236934/نگاهی-تحلیلی-به-خانواده-فروپاشیده-غرب «نگاهی تحلیلی به خانوادۀ فروپاشیدۀ غرب»، وب‌سایت مشرق‌نیوز.]</ref>

 

== پانویس ==

== منابع ==

* قرآن کریم.

* «اخلاق حسنه یعنی چه و رابطه ان با رابطه جنسی چیست؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۳۹۷ش.

* «بایسته‌های اخلاقی همسران و نقش آن در تربیت فرزندان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۹۱ش.

* پاک‌خصال، اعظم و دیگران، «شبکه‌های اجتماعی مجازی و روابط همسران؛ مطالعهٔ کیفی روابط همسران و پیامدهای منفی استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی در شهر تهران»، پژوهش‌های انتظامی-اجتماعی زنان و خانواده، دورهٔ هفتم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.

* پناهی، علی‌احمد و شریفی، احمدحسین، «بایسته‌های اخلاقی همسران و نقش آن در تربیت فرزندان»، وب‌سایت مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، تاریخ درج مطلب: زمستان ۱۳۸۸ش.

* حائری شیرازی، محی‌الدین، «اخلاق در خانه، محیط کار و جامعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۳۹۶ش.

* حزباوی، سعیده و دیگران، «تحلیل آثار و پیامدهای مدگرایی در آموزه‌های اسلامی»، مجلهٔ پیشرفت‌های نوین در روان‌شناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، سال چهارم، شمارهٔ ۳۷، تیر ۱۴۰۰ش.

* حمزه‌ای ریسه، مجید و دیگران، «ارائهٔ مدل روابط اخلاقی همسران مبتنی بر متون اسلامی»، مطالعات زنان و خانواده، سال هفتم، شمارهٔ دوازدهم، ۱۳۹۹ش.

* دلشاد تهرانی، مصطفی، سیرهٔ نبوی «منطق عملی»، تهران، دریا، ۱۳۸۳ش.

* دیلمی، حسن بن محمد، اعلام‌الدین فی صفات المؤمنین، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاءالتراث، بی‌تا.

* «رفتار و اخلاق جنسی در آموزه‌های اسلامی، توصیه به آراستگی در منزل برای همسران»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۱ش.

* «زن و شوهر چه وظایفی نسبت به یکدیگر بر عهده دارند؟»، وب‌سایت مرکز پاسخگویی به سؤالات دینی نمایندگی اصفهان، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۲ش.

* سیوطی، جلال‌الدین، جامع‌الصغیر، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، بی‌تا.

* طائبی اصفهانی، فاطمه، «خانه و خانواده و آراستگی ظاهری همسران برای یکدیگر»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.

* عربیان، نسرین، «خانواده در غرب و مقایسهٔ آن با اسلام»، فرهنگ پرورش، سال اول، شمارهٔ پنجم، ۱۳۸۸ش.

* فلاح‌پور، ثریا و دیگران، «عوامل تقویت و تضعیف بنیان خانواده از دیدگاه ادیان و مذاهب مختلف»، فصلنامهٔ مطالعات و تحقیقات علوم رفتاری، سال چهارم، شمارهٔ ۱۰، ۱۴۰۱ش.

*کامکاری، زینب، «مروری بر برخی آسیب‌های خانواده»، مجلهٔ طوبی، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، قم، شمارهٔ ۲۷، فروردین ۱۳۸۷ش.

* کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ترجمهٔ علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.

* محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامهٔ قرآن و حدیث، ترجمه حمیدرضا آژیر، قم، مؤسسهٔ علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۱ش.

* «مصرف‌گرایی، نظام خانواده را آسیب‌پذیر می‌کند»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۵ش.

* مظاهری، حسین، خانواده در اسلام، قم، شفق، بی‌تا.

* مظاهری، حسین، سیر و سلوک، قم، مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء، ۱۳۹۰ش.

* مکارم شیرازی، ناصر، «شرح نامهٔ ۳۱ نهج البلاغهٔ بخش بیستم»، وب‌سایت خزائن، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۲ش.

* «نگاهی تحلیلی به خانوادهٔ فروپاشیدهٔ غرب»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۳۹۲ش.

* نوری، صالح و جوادی، حسین، «بررسی تعهدات اخلاقی ناشی از عقد نکاح و تأثیر آن بر استحکام و سلامت نظام خانواده در حقوق مدنی ایران»، فصلنامهٔ علمی پژوهشی سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دورهٔ ۶، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۴۰۱ش.

* «وظایف زن و شوهر نسبت به یکدیگر چیست؟»، وب‌سایت اسلام کوئیست، تاریخ بازدید: ۷ مهر ۱۴۰۲ش.

* «همسر، سد راه یا سکوی پیشرفت؟»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۲ش.

* «همسرداری و اخلاق‌مداری در اسلام»، وب‌سایت فارس‌پلاس، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۳۹۲ش.