مصرفگرایی: تفاوت میان نسخهها
زهرا کریمی (بحث | مشارکتها) صفحهای تازه حاوی «<big>'''مصرفگرایی؛'''</big> مصرف افراطی کالاها و خدمات بدون داشتن نیاز واقعی. مصرفگرایی پدیدهای است که به مصرف بیش از حد کالاها و خدمات بدون نیاز واقعی اشاره دارد و تأثیرات منفی زیادی بر زندگی فردی و اجتماعی دارد. این پدیده باعث بروز مشکلاتی چون...» ایجاد کرد |
|||
| (۲۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱۰ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =تبلیغ-تلویزیون-610x400.jpg | |||
| زیرنویس تصویر =تروج مصرف گرایی در تبلیغات تلوزیونی | |||
| image_alt = | |||
| فایل پادکست =مصرفگرایی.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =۹/۴۱ | |||
| تاریخ پادکست =۲۷-۱-۱۴۰۵ | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
{{درشت|'''مصرفگرایی؛'''}} مصرف افراطی کالاها و خدمات بدون داشتن نیاز واقعی. | |||
مصرفگرایی پدیدهای است که به مصرف بیش از حد کالاها و خدمات بدون نیاز واقعی اشاره دارد و تأثیرات منفی زیادی بر زندگی فردی و اجتماعی دارد. این پدیده باعث بروز مشکلاتی چون | مصرفگرایی پدیدهای است که به مصرف بیش از حد کالاها و خدمات بدون نیاز واقعی اشاره دارد و تأثیرات منفی زیادی بر زندگی فردی و اجتماعی دارد. این پدیده باعث بروز مشکلاتی چون [[افسردگی]]، زوال ارزشهای اخلاقی، افزایش طلاق، کاهش ازدواج و فرزندآوری و تضعیف روابط خانوادگی میشود. همچنین، مصرفگرایی بهویژه از طریق تبلیغات و رسانهها، زنان را به ابزاری برای تبلیغ و فروش تبدیل میکند و هویت واقعی آنها را نادیده میگیرد. تأثیرات منفی مصرفگرایی در جوامع مدرن بهطور کلی شامل تقویت فردگرایی، تغییر ارزشها و الگوهای زندگی میشود. | ||
==مفهومشناسی== | |||
مصرفگرایی پدیدهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است که در آن مصرفِ بیش از نیاز ضروری، به یک ارزش یا هدف اصلی در زندگی تبدیل میشود. این ایدئولوژی بر این باور است که خوشبختی انسان در مصرف مداوم و تنوع کالاها و خدمات نهفته است.<ref>[https://journal.manaviyat.ir/article_39097_c81513b45debe2788c68d94033ff69c9.pdf شرفالدین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، 1394ش، ص9.]</ref> | == مفهومشناسی == | ||
==تاریخچه== | مصرفگرایی پدیدهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است که در آن [[مصرف|مصرفِ]] بیش از نیاز ضروری، به یک ارزش یا هدف اصلی در زندگی تبدیل میشود. این ایدئولوژی بر این باور است که خوشبختی انسان در مصرف مداوم و تنوع کالاها و خدمات نهفته است.<ref>[https://journal.manaviyat.ir/article_39097_c81513b45debe2788c68d94033ff69c9.pdf شرفالدین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، 1394ش، ص9.]</ref> | ||
در دوران انتقال از مدرنیته به پسامدرن، گرایش به مصرفگرایی برجسته شد؛ در این دوره، جایگاه تولید بهعنوان محور اصلی زندگی مردم کمرنگ شد و مصرف به عاملی تعیینکننده در شکلگیری هویت فردی و اجتماعی تبدیل شد.<ref> [https://jas.ui.ac.ir/article_22919_0a80ef0952bc6aacefb3db44ab8d55b0.pdf نقدی، «تحلیل جامعهشناختی بازتعریف هویت اجتماعی زنان در پرتو تمایلات مصرفگرایانه مورد مطالعه: زنان متولد دهههای 50، 60 و 70 شهر اصفهان»، 1397ش، ص184.]</ref> | |||
==عوامل مؤثر بر | == تاریخچه == | ||
* عوامل اقتصادی و ساختاری؛ با فروپاشی نظام اربابرعیتی و شکلگیری سرمایهداری، کالا و خدمات با فناوریهای مدرن بهطور گسترده عرضه شد. تسهیلات مالی و واردات بیرویه کالاهای خارجی، همراه با افزایش قدرت خرید مردم، مصرف را به بخشی از هویت فردی و اجتماعی تبدیل کرده است. | در دوران انتقال از مدرنیته به پسامدرن، گرایش به مصرفگرایی برجسته شد؛ در این دوره، جایگاه تولید بهعنوان محور اصلی زندگی مردم کمرنگ شد و مصرف به عاملی تعیینکننده در شکلگیری هویت فردی و اجتماعی تبدیل شد.<ref>[https://jas.ui.ac.ir/article_22919_0a80ef0952bc6aacefb3db44ab8d55b0.pdf نقدی، «تحلیل جامعهشناختی بازتعریف هویت اجتماعی زنان در پرتو تمایلات مصرفگرایانه مورد مطالعه: زنان متولد دهههای 50، 60 و 70 شهر اصفهان»، 1397ش، ص184.]</ref> با تغییر نگرش جوامع غربی از تأکید بر اخلاق تولید به اخلاق مصرف، این جوامع به جوامعی مصرفی تبدیل شدند که در آنها لذتجویی و مصرف بیحدوحصر بهعنوان اصول اساسی شناخته میشود.<ref>[https://ensafnews.com/425229/مصرف-گرایی-چیست؟/ «مصرفگرایی چیست؟»، وبسایت انصافنیوز.]</ref> | ||
== عوامل مؤثر بر مصرفگرایی == | |||
* عوامل اقتصادی و ساختاری؛ با فروپاشی نظام اربابرعیتی و شکلگیری سرمایهداری، کالا و خدمات با فناوریهای مدرن بهطور گسترده عرضه شد. تسهیلات مالی و واردات بیرویه کالاهای خارجی، همراه با افزایش قدرت خرید مردم، مصرف را به بخشی از هویت فردی و اجتماعی تبدیل کرده است. | |||
* عوامل فرهنگی و اجتماعی؛ پدیدهٔ جهانیشدن و تبلیغات گسترده شرکتهای چندملیتی از طریق رسانههای بینالمللی، الگوهای مصرفی کشورهای پیشرفته را در جوامع مختلف ترویج کرده است. همچنین، توسعه کلانشهرها و افزایش شهرنشینی به تقویت گرایش به مصرفگرایی کمک کرده است. | |||
* عوامل روانشناختی و فردی؛ تمایل غریزی انسانها به لذتجویی و زیادهخواهی باعث افزایش مصرف میشود و دسترسی به اقلام متنوع و قدرت انتخاب، رضایت مصرفکنندگان را تأمین میکند. با تغییر نگرشها، مصرفگرایی به ارزش تبدیل شده و کالاها به نماد هویت فردی بدل میشوند. | |||
* عوامل سیاسی و قانونی؛ صندوقهای بینالمللی پول و سیاستهای بانک جهانی با ارائهٔ تسهیلات مالی به کشورهای در حال توسعه موجب رشد مصرفگرایی آنها میشود. برگزاری نمایشگاهها و فروشگاههای بزرگ و زنجیرهای شرایط خرید بیشتر و راحتتر را فراهم میکند. | |||
* عوامل فرهنگی و آیینی؛ برخی کارشناسان بر این باورند که بحران هویت و اخلاق میان جوانان و جامعه، نقش مهمی در گرایش به مصرفگرایی دارد. علاوه بر این، با گسترش روند آیینی شدن زندگی، مصرف به بخش جداییناپذیری از مراسم مذهبی و سنتهای قومی تبدیل شده است. | |||
* عوامل فناورانه؛ فناوری، با ایجاد تنوع در کالاها و خدمات از یک سو و تسهیل در انتقال کالاها از مناطق تولید به مصرف، باعث دسترسی بیشتر به کالاها و خدمات شده است.<ref>[https://journal.manaviyat.ir/article_39097_c81513b45debe2788c68d94033ff69c9.pdf شرفالدین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، 1394ش، ص18 و 19.]</ref> | |||
== چهرههای معروف و تأثیر آنها بر مصرفگرایی == | |||
چهرههای معروف با نمایش زندگی اشرافی خود از طریق سفرهای گرانقیمت و حضور در محافل لوکس، و انتشار این تصاویر در فضای مجازی، سطحینگری و قشرینگری را در جامعه ترویج میکنند. این افراد بهجای استفاده از شهرت خود برای پرورش اندیشهها و ترویج زندگی معقول، از طریق خودنمایی به تشویق مردم برای پیروی از الگوهای مصرفگرایی پرداخته و مسابقه بیپایان مصرف را تقویت میکنند.<ref>[https://www.magiran.com/article/4246052 «جنون مصرفگرایی با خودنمایی سلبریتیها در فضای مجازی»، وبسایت کیهان.]</ref> | |||
== | == تأثیر صنعت فیلمسازی بر مصرفگرایی == | ||
فیلمهای سرگرمکننده و تجاری که بهصورت متنوع و گسترده در کشورهای مختلف توزیع میشوند، مانند دورهٔ آموزشی مصرفگرایی عمل میکنند و مرام مصرف کردن که رگ حیات سرمایهداری است را با ایجاد نیاز کاذب در بینندگان ترویج میدهند.<ref>[https://www.magiran.com/article/4246052 «جنون مصرفگرایی با خودنمایی سلبریتیها در فضای مجازی»، وبسایت کیهان.]</ref> | |||
== ویژگیهای مصرف در جامعهٔ مدرن == | |||
* | * کالاییشدن هرچیز؛ در جامعه مصرفی، همه چیز از جمله کالاها، ایدهها، ارزشها، سلیقهها و حتی مفاهیم غیرملموس مانند عشق و احساسات میتوانند به کالا تبدیل شوند. در این فرایند، ارزش کالا بیشتر بر اساس تمایل مصرفکننده برای خرید و تملک آن تعیین میشود، نه بر اساس کاربرد واقعیاش. | ||
* | * گسترش مصرفگرایی در همه اقشار جامعه؛ در گذشته، مصرفگرایی مختص طبقات مرفه بود، اما اکنون به همه اقشار جامعه گسترش یافته است. در جوامع سرمایهداری، نیازها و ارزشهای طبقات بالا به عنوان معیارهای عمومی جامعه پذیرفته شدهاند و افراد متمول کالاهای گرانقیمت میخرند، در حالی که افراد معمولی به خرید کالاهای ارزانتر روی میآورند. | ||
* | * مصرف بهعنوان راهی برای خوشبختی؛ در نظام سرمایهداری، هویت افراد با خرید کالاها مرتبط است. مصرف کالاها فقط یک نیاز نیست، بلکه بهعنوان راهی برای رسیدن به خوشبختی خیالی دیده میشود. به همین دلیل، مصرف مهمتر از تولید تلقی میشود. | ||
* همراستایی کامل با نیازهای اقتصاد سرمایهداری: بقا و رشد نظام سرمایهداری مدرن و پسامدرن به تولید مستمر سود و مصرف فزاینده تودهها وابسته است، بهگونهای که مصرف بیمهار تودهها بهطور ناخودآگاه مقبولیت و مشروعیت سرمایهداری را تضمین میکند. | |||
* رضایت از خرید برای زنان: جامعهشناسان بر این باورند که خرید کردن برای برخی زنان از جذابیت بیشتری برخوردار است و این عمل به آنها کمک میکند تا خود را در جامعه اثبات کنند و در عین حال با مردان رقابت نمایند. | |||
== | * پرکردن اوقات فراغت؛ خرید کردن مقدمهٔ مصرف است که افراد را به نمایشگاههای خرید، فروشگاهها، مغازهها و پاساژها میکشاند و در تخلیهٔ هیجانات، رفع خستگی و کاهش فشارهای روحی مؤثر است که این کارکرد فرحبخشی به غلطیدن در چرخهٔ خرید و مصرف تفننی کمک میکند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20170208073330-10109-1.pdf شرفالدین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، 1394ش، ص14-16.]</ref> | ||
== ویژگیهای افراد مصرفگرا == | |||
روانشناسان معتقدند که افراد ایدئالگرا که به پیشرفت و بهتر بودن تمایل دارند در مصرف کردن نیز این دیدگاه را نسبت به خود دارند. افرادی که هویت سردگم دارند، از راههای مختلفی از جمله مصرف کالا و خدمات بیشتر، احساس شایستگی میکنند.<ref>[https://life.irna.ir/news/85413056/چگونه-مصرف-گرایی-زندگی-شما-را-ویران-می-کند «چگونه مصرفگرایی زندگی شما را ویران میکند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | |||
== زنان و مصرفگرایی == | |||
=== نقش زنان در بازارهای مصرفی === | |||
زنان نقش اساسی در توسعهٔ بازارهای مصرفی دارند و بهویژه با گسترش سرمایهداری و اشتغال آنان، مصرف [[لوازم آرایشی]]، زینتی و پوشاک در میان آنان افزایش یافته است. | |||
=== تأثیر اشتغال و گسترش سرمایهداری === | |||
با گسترش سرمایهداری و ورود زنان به بازار کار، فعالیتهای تولیدی خانگی آنها کاهش یافته و در عوض، مصرف بیش از حد کالاهای مصرفی مانند لوازم آرایشی و پوشاک افزایش یافته است.<ref>[https://jas.ui.ac.ir/article%2022919%200a80ef0952bc6aacefb3db44ab8d55b0.pdf نقدی، «تحلیل جامعهشناختی بازتعریف هویت اجتماعی زنان در پرتو تمایلات مصرفگرایانه مورد مطالعه: زنان متولد دهههای 50، 60 و 70 شهر اصفهان»، 1397ش، ص184.]</ref> | |||
=== چالشهای مصرفگرایی و مدگرایی === | |||
گرایش زنان به چشموهمچشمی و مدگرایی، آنها را از رعایت الگوی منطقی مصرف دور کرده و موجب تشدید مصرفگرایی در میان آنان میشود. | گرایش زنان به چشموهمچشمی و مدگرایی، آنها را از رعایت الگوی منطقی مصرف دور کرده و موجب تشدید مصرفگرایی در میان آنان میشود. | ||
زنان بهعنوان مسئولان اصلی تدبیر امور منزل، نقش قابلتوجهی در شکلگیری الگوی مصرف خانواده دارند. با پیروی از اصول مصرف بهینه، آنها میتوانند ضمن کاهش هزینهها، شرایط لازم برای پسانداز و بهرهوری بهینه از منابع مالی خانواده را فراهم آورند. <ref> [https://ahlolbait.com/content/1361/ | === نقش زنان در الگوی مصرف خانواده === | ||
زنان بهعنوان مسئولان اصلی تدبیر امور منزل، نقش قابلتوجهی در شکلگیری الگوی مصرف خانواده دارند. با پیروی از اصول مصرف بهینه، آنها میتوانند ضمن کاهش هزینهها، شرایط لازم برای پسانداز و بهرهوری بهینه از منابع مالی خانواده را فراهم آورند.<ref>[https://ahlolbait.com/content/1361/مصرف-گرایی-و-مدیریت-اقتصادی-خانواده «مصرفگرایی و مدیریت اقتصادی خانواده»، وبسایت مؤسسۀ تحقیقات و نشر معارف اهلالبیت.]</ref> | |||
== مصرفگرایی در عشق == | |||
با سرایت مصرفگرایی به روابط انسانی، انسانها بهعنوان کالای مصرفی به یکدیگر نگاه میکنند و با عشق نیز مانند کالایی برخورد میشود که بعد از مصرف، دور ریخته میشود. در دوران مدرن، ارتباطات خانوادگی دچار سیالیت و عدم قطعیت شده است روابط عاشقانه در اثر کوچکترین نارضایتی پایان میپذیرند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/64aa6777494be-10692-1400-218.pdf زارعان، «رابطۀ مصرفگرایی و نگاه کالایی به انسان با سیالیت عشق در زندگی زناشویی»، ص485 و 487.]</ref> | |||
== پیامدهای مصرفگرایی == | |||
* کاهش نرخ ازدواج؛ مصرفگرایی از طریق ترویج رقابت اجتماعی و تمایل به زندگی مجلل، تأثیر بالایی بر کاهش تمایل جوانان به ازدواج دارد. هزینههای بالای ازدواج، بهویژه در فرهنگی که در آن نمایش تجمل و توان مالی ارزش بالایی پیدا کرده است، باعث شده است بسیاری از جوانان بهدلیل نداشتن توانایی تأمین هزینههای ازدواج جرأت شروع زندگی مشترک را نداشته باشند.<ref> [https://life.irna.ir/news/85413056/ | * تجاریسازی بدن زنان؛ فرهنگ مصرفگرا، از بدن زنان بهعنوان یک ابزار تبلیغاتی برای کسب سود بیشتر استفاده میکند. مقالات و تبلیغاتی که در مجلات زنان منتشر میشود، اغلب بر دیده شدن زنان بهعنوان اشیای منفعل تأکید میکنند و آنها را ترغیب میکنند که برای جلب نگاه و توجه مردان، توجه ویژهای به هر قسمت از بدن خود داشته باشند.<ref>[https://bidarzani.com/23537/ «نگاهی به بازنمایی زنان در تبلیغات»، وبسایت بیدارزنی.]</ref> | ||
* | * استفاده ابزاری از زنان در تبلیغات؛ مصرفگرایی و فرهنگ سرمایهداری، زنان را به ابزاری برای دستیابی به سود تجاری تبدیل میکند. تبلیغات، بهویژه در فضای مجازی، زنان را بدون توجه به ویژگیها یا توانمندیهای واقعی آنها، غالباً بهعنوان نمادهایی از جذابیتهای ظاهری با هدف فروش افزایش محصولات به کار گرفته میگیرد. این روند نه تنها هویت و شخصیت زنان را تحتالشعاع جذابیتهای ظاهری قرار میدهد؛ بلکه موجب تقویت الگوهای جنسیتی سطحی و نادیده گرفتن حقوق و مطالبات واقعی زنان میشود.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/12/19/1965407/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D9%81-%D9%88-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%BA%D8%A7%D «استفادۀ سخیف و ابزاری از زنان در تبلیغات/ به خاطر این زن خرید کنید!»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> آمارها بیانگر این است که زنانِ بسیاری از استفادهٔ ابزاری از بدن خود در تبلیغات خشمگین هستند. روانشناسان معتقدند که این نوع استفادهٔ ابزاری از اندام زنان، موجب کاهش عزتنفس زنان، نادیده گرفتن دیگر جنبههای شخصیتی، ویژگیهای انسانی و استعدادهای بالقوه آنها میشود.<ref>[https://bidarzani.com/23537/ «نگاهی به بازنمایی زنان در تبلیغات»، وبسایت بیدارزنی.]</ref> | ||
* | * تنزل ارزشهای خانواده؛ پژوهشهای انجام شده بیانگر این است که بین سرمایهگذاری معنوی در خانواده و مصرفگرایی ارتباط معکوس وجود دارد. در جوامعی که مصرفگرایی معمول است، بهدلیل تمرکز به تجملات و نیازهای مادی، توجه به ارزشهای مذهبی مانند فداکاری، صبر و همدلی کاهش مییابند. این در حالی است که با افزایش توجه به سرمایهگذاری معنوی و تقویت روابط عاطفی، مصرفگرایی در خانواده کاهش مییابد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/112003/راه-کارهای-برون-رفت-از-مصرف-گرائی-جدید-در-جا علاسوند، «راهکارهای برونرفت از مصرفگرایی جدید در جامعۀ ایرانی»، 1388ش.]</ref> | ||
* کاهش نرخ ازدواج؛ مصرفگرایی از طریق ترویج رقابت اجتماعی و تمایل به زندگی مجلل، تأثیر بالایی بر کاهش تمایل جوانان به ازدواج دارد. هزینههای بالای ازدواج، بهویژه در فرهنگی که در آن نمایش تجمل و توان مالی ارزش بالایی پیدا کرده است، باعث شده است بسیاری از جوانان بهدلیل نداشتن توانایی تأمین هزینههای ازدواج جرأت شروع زندگی مشترک را نداشته باشند.<ref>[https://life.irna.ir/news/85413056/چگونه-مصرف-گرایی-زندگی-شما-را-ویران-می-کند «چگونه مصرفگرایی زندگی شما را ویران میکند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> خانوادهها برای آبروداری و تهیهٔ جهیزیهٔ سنگین مجبور به گرفتن وامهایی با درصد بالا میشوند و با این کار، بار سنگینی بر خانواده تحمیل میشود. از این رو، خانوادهها، مخالفت زیادی با تأخیر در ازدواج جوانان ندارند و تصور میکنند که با تأخیر در ازدواج، جوانان قادر میشوند بخشهایی از هزینههای زندگی مشترک را تأمین کنند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160109084615-9735-92.pdf نیازی و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر در نگرش منفی به ازدواج (مطالعۀ موردی شهروندان شهرستان کاشان»، 1394ش، ص53 و 54.]</ref> | |||
* کاهش [[فرزندآوری]]؛ با گرایش افراد به رفاهطلبی و تأمین حداکثر خدمات رفاهی برای خود، تمایل خانوادهها به فرزندآوری کاهش مییابد و زوجین بهدلیل فشارهای اقتصادی و شرایط زندگی میل به تکفرزندی پیدا میکنند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402021911773/افزایش-مصرف-گرایی-و-تجملات-در-زندگی-زوج-ها افزایش مصرفگرایی و تجملات در زندگی زوجها»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | |||
* افزایش [[طلاق]]؛ نتیجه توجه روزافزون جامعه به مادیات و مصرفگرایی، تقویت فردگرایی و تضعیف ارزشهای جمعگرایانه است. فردگرایی که بر استقلال و خواستههای شخصی تأکید دارد، با تعهدات زناشویی در تضاد قرار میگیرد و موجب افزایش بیوفایی و کاهش تعهدات در [[ازدواج]] میشود. طبق آمار، رابطه مستقیمی بین مصرفگرایی و افزایش طلاق در جامعه وجود دارد. در [[تهران]] که بیشترین تأثیر را از فرهنگ مصرفی غرب پذیرفته است، بالاترین نرخ طلاق و کمترین میزان ازدواج مشاهده میشود.<ref>[https://www.jahannews.com/analysis/149468/رابطه-مصرف-گرایی-بالاترین-آمار-طلاق-کشور «رابطۀ مصرفگرایی و بالاترین آمار طلاق در کشور»، وبسایت جهاننیوز.]</ref> | |||
* خودشیفتگی؛ تحریک دائمی میل مصرفکنندگان با کالاهای جدید، تأثیرات مخربی بر روان آنها دارد. ضرورت پیگیری مداوم تازههای بازار موجب میشود افرادی که مصرف بالایی دارند، از برقراری روابط عمیق و پایدار و دلبستگی با دیگران پرهیز کنند و با نگرش سودجویانه و غیرمسئولانه به دنیای مادی گرایش پیدا کنند. | |||
* | * ازخودبیگانی؛ انسان با دلسپردن به سرگرمیهای مادی و لذتهای ازبینرونده، به سطحینگری مبتلا و از یاد خدا و آخرت و هدف اصلی زندگی غافل میشود. مصرفگرایی موجب غفلت انسانها از هستی، یاد خدا، آخرت و هدف اساسی زندگی میشود. | ||
* افسردگی؛ براساس پژوهشی با عنوان «نسل خرید» که توسط «انجمن مشتریان ملی بریتانیا» منتشر شده است، ناراحتیهای روحی بین جوانان بهدلیل میل شدید آنها به خرید، مالکیت و [[مصرف]] موجب اضطراب و [[افسردگی]] آنها میشود و آنها نسبت به کودکان نسلهای قبل از جنگ جهانی دوم غمگینتر هستند. محققان معتقدند که حتی در مورد کودکان و نوجوانانی که مسئولیتی در تأمین منابع مصرفی ندارند، مصرف بیشازحد کالا و خدمات موجب افسردگی میشود.<ref>[https://www.manaviyat.ir/پیامدهای-منفی-مصرفگرایی-در-سبک-زندگی/ فدایی، «پیامدهای منفی مصرفگرایی در سبک زندگی»، مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین.]</ref> | |||
* تغییر الگوی پوشش؛ مصرفگرایی از طریق ترویج فرهنگ مدگرایی و مصرف محصولات غربی، تأثیر قابل توجهی بر تغییر نگرشها نسبت به پوشش دارد. تبلیغات و رسانهها با تأکید بر جذابیت سبکهای مدرن، موجب تغییر در ارزشها و الگوهای پوشش میشوند. این فرایند با ایجاد نیازهای کاذب و گرایش به تطابق با استانداردهای ظاهری جهانی، نقشی اساسی در کاهش پایبندی به پوشش مطلوب در جوامع دینی ایفا میکند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/2014/تحلیل-اجتماعی-مسأله-حجاب محبوبیمنش، «تحلیل اجتماعی مسألۀ حجاب»، 1386ش، ص110.]</ref> | |||
==پانویس== | * احساس محرومیت؛ افراد مصرفگرا خواهان این هستند که بهترین کالاها و خدمات را به خود اختصاص دهند. این در حالی است که رشد فزاینده کمی و کیفی خدمات و محصولات و نداشتن قدرت خرید تمام آنها، باعث شده است که این افراد همیشه احساس محرومیت داشته باشند. | ||
== مدیریت مصرف در خانواده == | |||
تحقیقات انجام شده بیانگر این است که مدیریت اقتصادی در خانواده، نشانگر آیندهنگری است و موجب حلوفصل بیش از ۵ درصد از مشکلات مالی، کاهش تنشها و تحکیم بنیان خانواده میشود.<ref>[https://ahlolbait.com/content/1361/مصرف-گرایی-و-مدیریت-اقتصادی-خانواده «مصرفگرایی و مدیریت اقتصادی خانواده»، وبسایت مؤسسۀ تحقیقات و نشر معارف اهلالبیت.]</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
== منابع == | |||
{{آغاز منابع}} | |||
* «افزایش مصرفگرایی و تجملات در زندگی زوجها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۲ش. | |||
* «استفادهٔ سخیف و ابزاری از زنان در تبلیغات/ به خاطر این زن خرید کنید!»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۳۹۷ش. | |||
* «تأثیر رواج مصرف مصرفگرایی بر افزایش طلاق»، وبسایت ویستا، تاریخ بازدید: ۵ آذر ۱۴۰۳ش. | |||
* جلالی فراهانی، رمضانعلی، «آسیبشناسی سبک زندگی مصرفگرا بر کارکرد اقتصادی خانواده از منظر قرآن و حدیث»، همایش ملی اقتصاد مقاومتی دانشبنیان، ۱۳۹۴ش. | |||
* «جنون مصرفگرایی با خودنمایی سلبریتیها در فضای مجازی»، وبسایت کیهان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آذر ۱۴۰۰ش. | |||
* «چگونه مصرفگرایی زندگی شما را ویران میکند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فروردین ۱۴۰۳ش. | |||
* «رابطهٔ مصرفگرایی و بالاترین آمار طلاق در کشور»، وبسایت جهاننیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آذر ۱۳۸۹ش. | |||
* «راههای مقابله با مصرفگرایی چیست؟»، وبسایت مجلهٔ ستاره، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مهر ۱۴۰۰ش. | |||
* زارعان، منصوره، «رابطهٔ مصرفگرایی و نگاه کالایی به انسان با سیالیت عشق در زندگی زناشویی»، مجلهٔ زن در توسعه و سیاست، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۳۹۷ش. | |||
* شرفالدین، سیدحسین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، دوفصلنامهٔ علمی-تخصصی پژوهشنامهٔ سبک زندگی، شمارهٔ اول، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش. | |||
* علاسوند، فریبا، «راهکارهای برونرفت از مصرفگرایی جدید در جامعهٔ ایرانی»، حورا، شمارهٔ ۳۳، ۱۳۸۸ش. | |||
* محبوبیمنش، حسین، «تحلیل اجتماعی مسألهٔ حجاب»، مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ ۳۸، ۱۳۸۶ش. | |||
* فدایی، مهدی، «پیامدهای منفی مصرفگرایی در سبک زندگی»، مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۹۷ش. | |||
* «مصرفگرایی چیست؟»، وبسایت انصافنیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۲ش. | |||
* «مصرفگرایی و مدیریت اقتصادی خانواده»، وبسایت مؤسسهٔ تحقیقات و نشر معارف اهلالبیت، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۳ش. | |||
* نقدی، اسدالله، «تحلیل جامعهشناختی بازتعریف هویت اجتماعی زنان در پرتو تمایلات مصرفگرایانه مورد مطالعه: زنان متولد دهههای ۵۰، ۶۰ و ۷۰ شهر اصفهان»، جامعهشناسی کاربردی، شمارهٔ ۷۲، زمستان ۱۳۹۷ش. | |||
* «نگاهی به بازنمایی زنان در تبلیغات»، وبسایت بیدارزنی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۴ش. | |||
* نیازی، محسن و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر در نگرش منفی به ازدواج (مطالعهٔ موردی شهروندان شهرستان کاشان»، جامعهپژوهی فرهنگی، شمارهٔ دوم، تابستان ۱۳۹۴ش. | |||
{{پایان منابع}} | |||
ویکی ر | |||
{{زندگی}} | |||
{{مصرف}} | |||
[[پرونده:5382.jpg|جایگزین=مصرف گرایی|بندانگشتی|مصرف گرایی]] | |||
مصرفگرایی، اهمیت دادن بیش از حد به خرید و مصرف کالاها. | |||
مصرفگرایی، گرایش به خرید و مصرف کالاها و خدمات، فراتر از نیازهای اساسی است. این پدیده تحت تأثیر عوامل اجتماعی، فرهنگی و روانشناختی شکل میگیرد و با افزایش نابرابری، تخریب محیط زیست و مشکلات روانی همراه است. برای مقابله با این پدیده، کاهش مصرف، حمایت از تولید داخلی، ترویج [[فرهنگ]] پسانداز و سرمایهگذاری و ایجاد نظام مالیاتی عادلانهتر ضروری است. همچنین، تقویت ارزشهای اخلاقی، ترویج فرهنگ همکاری و [[همبستگی اجتماعی]] و آموزش و آگاهیبخشی عمومی در خصوص پیامدهای مصرفگرایی، نقش مهمی در تغییر الگوهای مصرف ایفا میکند. | |||
== تعریف مصرفگرایی == | |||
«[[مصرف]]» در لغت بهمعنای استفاده از کالاها و خدمات برای برآوردن نیازها و خواستهها<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/مصرف-3?q=مصرف دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه مصرف].</ref> و در علوم اجتماعی نوعی عمل اجتماعی است.<ref>بوردیو، تمایز: نقد اجتماعی قضاوت ذوقی، 1390ش، ص150.</ref> مصرفگرایی در اصطلاح بهمعنای گرایش شدید و بیش از حد به مصرف کالاها و خدمات است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/344134/رسانه-و-مصرف-گرایی طالبی دلیر و اکبری، «رسانه و مصرفگرایی»، 1393ش، ص135]؛ [https://namaava.com/روانشناسی-مصرف-گرایی/ طیاری آشتیانی، «روانشناسی مصرفگرایی»، وبسایت نماآوای زندگی].</ref> این گرایش اغلب فراتر از نیازهای اساسی و تحت تأثیر عوامل اجتماعی، فرهنگی و روانشناختی شکل میگیرد. مصرفگرایی در جوامع مدرن، بهویژه در جوامع مصرفی، به یک الگوی رفتاری غالب تبدیل شده و پیامدهای گستردهای بر [[اقتصاد خانواده|اقتصاد]]، جامعه و محیط زیست دارد.<ref>[http://pajoohe.ir/جامعه-و-مصرف-گرایی__a-37361.aspx کرباسیان، «جامعه و مصرفگرایی»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم].</ref> | |||
== اهمیت مصرفگرایی == | |||
[[پرونده:5725280.jpg|جایگزین=مصرف گرایی|بندانگشتی|مصرف گرایی]] | |||
مصرفگرایی اگرچه میتواند منجر به رشد اقتصادی و ایجاد اشتغال شود، اما با تشویق به خرید و مصرف بیرویه، موجب افزایش بدهیهای فردی، کاهش پساندازها، ایجاد نابرابریهای اجتماعی، افزایش اضطراب و عدم رضایت از زندگی میشود. علاوه بر این، مصرفگرایی به تخریب منابع طبیعی و افزایش آلودگی محیط زیست میانجامد. درک و مدیریت مصرفگرایی بهمنظور دستیابی به توسعه پایدار و حفظ تعادل اجتماعی و محیطی و نیز احساس آرامش، از اهمیت بالایی برخوردار است.<ref>[https://journal.manaviyat.ir/article_39097_c81513b45debe2788c68d94033ff69c9.pdf شرفالدین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، 1394ش، ص8-10 و 14-18]؛ [https://namaava.com/روانشناسی-مصرف-گرایی/ طیاری آشتیانی، «روانشناسی مصرفگرایی»، وبسایت نماآوای زندگی].</ref> | |||
== مفاهیم مرتبط با مصرفگرایی == | |||
=== تفاوت مصرف و مصرفگرایی === | |||
در ادبیات عمومی، مصرف کردن به فعالیت عادی و ضروری خرید و استفاده از کالاها و خدمات برای تأمین نیازهای اساسی و روزمره اشاره دارد که شامل مصرف مواد غذایی، پوشاک، مسکن و خدمات اولیه مانند آموزش و بهداشت است. اما در علوم اجتماعی مصرف نوعی کار است که با تولید ارتباط دارد.<ref>بوردیو، تمایز: نقد اجتماعی قضاوت ذوقی، 1390ش، ص150.</ref> در مقابل، مصرفگرایی به رفتارها و الگوهای خرید و مصرف بیش از حد نیازها و به صورت غیرضروری میپردازد که اغلب تحت تأثیر [[تبلیغات رسانهای|تبلیغات]]، فرهنگ [[مصرف رسانهای|مصرف]] و تمایل به نمایش وضعیت اجتماعی است. در مصرفگرایی، اصالت دادن به مصرف و هدف قرار دادن رفاه و داراییهای مادی برجسته میشود و بیشتر بهمنظور کسب لذت، اعتبار اجتماعی و احساس [[رضایت از زندگی|رضایت]] شخصی انجام میشود.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-ویژه-نامه-63/3272159-مصرف-گرایی «مصرفگرایی»، وبسایت دنیای اقتصاد]؛ [https://farsi.khamenei.ir/others-article?id=17772 سیدینیا، «مصرف و مصرفگرایی از منظر اسلام و جامعهشناسی اقتصادی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای].</ref> | |||
=== تفاوت مصرفگرایی و تجملگرایی === | |||
[[تجملگرایی]] و مصرفگرایی هر دو به رفتارهای مصرفی بیش از حد اشاره دارند، اما تجملگرایی بیشتر بر نمایش ثروت و جایگاه اجتماعی تمرکز دارد و با خرید کالاهای لوکس و منحصر به فرد همراه است، در حالی که مصرفگرایی به خرید مداوم و بیرویه کالاها مربوط میشود. البته فردی که به دنبال تجملگرایی است، ممکن است بهطور مداوم به دنبال کالاهای جدید و گرانقیمت باشد و در نتیجه به مصرفگرایی نیز روی آورد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1765725/عوامل-مصرف-گرایی-از-تجمل-گرایی-تا-شکم-پرستی « عوامل مصرفگرایی، از تجملگرایی تا شکمپرستی»، خبرگزاری مهر]؛</ref> | |||
=== نیاز === | |||
نیاز بهمعنای احساسی است که فرد برای برآوردن یک کمبود یا رسیدن به یک حالت مطلوب تجربه میکند. این احساس، از کمبودهای فیزیولوژیکی مانند گرسنگی و تشنگی تا نیازهای روانشناختی مانند احساس تعلق و احترام را در برمیگیرد. نیازها محرکهایی هستند که افراد را به سمت انجام اعمالی هدایت میکنند تا بتوانند این کمبودها را جبران کنند. نیازها در یک تقسیمبندی کلی به نیازهای واقعی و نیازهای غیرواقعی تقسیم میشوند. پاسخ مستقیم به نیازهای واقعی انسان، مصرف و برآوردن فراتر از نیازهای واقعی را مصرفگرایی میگویند.<ref>[http://pajoohe.ir/فرهنگ-علوم-انسانی-و-اسلامی/اقتصاد/اقتصاد-خرد/نیازها-Needs__a-46346-16221-16223-43115.aspx کریمی، «نیازها»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم]؛ [https://psychology.benham.ir/post/the-concept-of-need-in-psychology-33.html «مفهوم نیاز در روانشناسی»، وبسایت مجلۀ اینترنتی بهنام].</ref> | |||
=== مادهگرایی === | |||
مادهگرایی بهمعنای اهمیت دادن بیش از حد به داراییهای مادی و ارزشگذاری آنها بیش از ارزشهای [[معنویت|معنوی]] و انسانی است. در این دیدگاه، افراد به دنبال کسب ثروت، دارایی و کالاهای مادی هستند و موفقیت خود را بر اساس میزان داراییشان میسنجند. مادهگرایی میتواند از تمایل به داشتن آخرین مدل گوشی همراه تا رقابت برای به دست آوردن خانههای مجلل و خودروهای گرانقیمت را شامل شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/377087/نقش-واسطه-ای-مصرف-گرایی-در-ارتباط-بین-مادیگرایی-و-ردپای-اکولوژیک-مورد-مطالعه-شهروندان-ارومیه- آقایاری هیر و همکاران، «نقش واسطهای مصرفگرایی در ارتباط بین مادیگرایی و ردپای اکولوژیک»، 1396ش، ص12-13].</ref> | |||
[[پرونده:Tehran.jpg|جایگزین=تبلیغات|بندانگشتی|تبلیغات]] | |||
=== تبلیغات === | |||
تبلیغات که بهطور معمول توسط رسانهها انجام میشود، بهعنوان یک ابزار ارتباطی قدرتمند، نهتنها محصولات و خدمات را معرفی میکند بلکه رفتارهای مصرفی افراد را نیز شکل میدهد. تبلیغات با استفاده از تکنیکهای روانشناسی و بازاریابی، نیازهای کاذبی در مخاطبان ایجاد کرده و آنها را به خرید کالاها و خدمات غیرضروری ترغیب میکند. تبلیغات با ایجاد تصاویری جذاب از محصولات، افراد را به این باور میرساند که با خرید این محصولات به خوشبختی و موفقیت دست مییابند، در حالی که مصرفگرایی غالباً منجر به احساس پوچی، بدهکاری و آسیب به محیط زیست میشود.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/344134/رسانه-و-مصرف-گرایی طالبی دلیر و اکبری، «رسانه و مصرفگرایی»، 1393ش، ص127-134]؛ رفیعپور، توسعه و تضاد: کوششی در جهت تحلیل انقلاب اسلامی و مسائل اجتماعی ایران، 1377ش، ص199.</ref> | |||
=== مد === | |||
[[مدلینگ|مد]] به مجموعهای از سبکها، روندها و ترجیحات در لباس، [[آرایش زن|آرایش]]، رفتار و سایر جنبههای زندگی گفته میشود که در یک دورهٔ زمانی خاص در یک جامعه رواج پیدا میکند. این سبکها معمولاً توسط طراحان مد، سلبریتیها و رسانهها معرفی شده و بهسرعت بین مردم گسترش مییابد. مد بهعنوان یک پدیدهٔ اجتماعی، ارتباط زیادی با مصرفگرایی دارد. صنعت مد با تولید مداوم محصولات جدید و ایجاد احساس نیاز به بروزرسانی مداوم در مصرفکنندگان، به تقویت فرهنگ مصرفگرایی کمک میکند. این ارتباط بهگونهای است که افراد احساس میکنند برای پذیرفته شدن در جامعه و داشتن یک هویت اجتماعی قوی، باید به مد روز پایبند باشند و محصولات جدید را خریداری کنند.<ref>[https://rnmagz.com/article/149/RNmagz-47-7 امیرپورسعید، «بررسی رابطۀ میان پدیدۀ مصرفگرایی با دینداری، مدگرایی و مدیریت بدن»، وبسایت مجلۀ بینالمللی پژوهش ملل].</ref> | |||
== تاریخچه مصرفگرایی == | |||
=== مصرفگرایی در جهان === | |||
مصرفگرایی بهعنوان یک پدیدهٔ اجتماعی و اقتصادی با تاریخ بشر همراه بوده است. در دوران باستان و قرون وسطی، مصرف بیشتر بر اساس نیازهای اساسی شکل میگرفت، اما حتی آن زمان نیز نشانههایی از مصرفگرایی وجود داشت، مانند نمایش ثروت توسط اشرافزادگان. انقلاب صنعتی نقطه عطفی در تاریخ مصرفگرایی بود و تولید انبوه و ارزانتر کالاها باعث افزایش دسترسی و تغییر الگوهای مصرف شد. تبلیغات نیز نقش مهمی در تشویق به مصرف بیشتر ایفا کرد. در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، مصرفگرایی به یک پدیدهٔ اجتماعی مهم تبدیل شد و نمادی از مدرنیته و پیشرفت شد. امروزه، مصرفگرایی با ابزارهایی مانند شرکتهای چندملیتی، اینترنت و تبلیغات ماهوارهای، فراتر از مرزها و سلیقهها، فرهنگ مصرف را تغییر داده است. این مصرفگرایی با هدف حداکثر کردن سود از طریق تأسیس فروشگاههای بزرگ، ترویج مدگرایی، تبلیغات گسترده، حراجها و استفاده از کارتهای اعتباری به دنبال افزایش مصرف و تولید انبوه است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/361455/پرونده-ویژه-مصرف-و-مصرف-گرایی فدایی، «پرونده ویژه: مصرف و مصرفگرایی»، 1395ش، ص4-6].</ref> | |||
[[پرونده:2038014 606.jpg|جایگزین=خرید شب عید - بازار تهران|بندانگشتی|خرید شب عید - بازار تهران]] | |||
=== مصرفگرایی در ایران === | |||
مصرفگرایی مدرن در ایران از دورهٔ قاجار و با نفوذ اندیشههای مدرن و تغییرات اجتماعی، در جامعهٔ ایرانی ریشه دواند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-ویژه-نامه-63/3272159-مصرف-گرایی «مصرفگرایی»، وبسایت دنیای اقتصاد].</ref> در دورهٔ پهلوی دوم، با وابستگی درآمد دولت به نفت و کاهش صنعت کشاورزی، الگوی مصرف به سمت تولیدات خارجی تغییر کرد. افزایش [[مهاجرت]] از روستاها به شهرها و نیاز به نیروی کار در شهرها باعث تشدید مصرف از نظر کمی و کیفی شد. پس از [[انقلاب اسلامی]] ایران و با پایان [[جنگ]] و تحقق ثبات نسبی، مصرف کالاهای خارجی بار دیگر افزایش یافت. افزایش درآمدهای نفتی پس از جنگ، بهجای سرمایهگذاری در امور زیربنایی، به مصرفگرایی بیشتر اختصاص یافت و الگوی مصرف وارداتی تثبیت شد. واردات کالاهای متنوع با تعرفههای پایین، افزایش هزینههای دولت برای ایجاد کالاهای عمومی، و افزایش حقوق و سطح درآمد خانوادهها، مردم را بهسوی انتظارات بیشتر با هزینهٔ کمتر سوق داد. امروزه ایجاد تنوع در تبلیغات و تبعیت از صنعت مد، روند مصرفگرایی را تسریع کرده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/361455/پرونده-ویژه-مصرف-و-مصرف-گرایی فدایی، «پرونده ویژه: مصرف و مصرفگرایی»، 1395ش، ص7]؛ [https://www.iribnews.ir/fa/news/2052318/مصرف-گرایی-چه-عواملی-افراد-را-به-مصرف-گرایی-سوق-می-دهد هدایتی، «چه عواملی افراد را به مصرفگرایی سوق میدهد؟»، خبرگزاری صدا و سیما].</ref> | |||
== مصرفگرایی در طبقات مختلف اجتماعی == | |||
جامعهشناسان، افراد را بر اساس ثروت، قدرت و وجهه اجتماعی به سه طبقه تقسیم میکنند که هر کدام الگوی مصرف متفاوتی دارند. طبقه بالا با مصرف کالاهای لوکس و خدمات خاص، به دنبال نمایش قدرت و جایگاه اجتماعی خود هستند. طبقه متوسط نیز با تقلید از طبقه بالا و خرید کالاهای ارزانقیمت شبیه به کالاهای لوکس، سعی در ارتقای موقعیت اجتماعی خود دارد. این طبقه به دلیل حجم بالای خرید، نقش مهمی در اقتصاد مصرفگرا ایفا میکند. طبقه پایین به دلیل کمبود منابع مالی و ترس از آینده، به خریدهای انباری و ضروری روی میآورد و در واقع بازار مازاد کالاهای طبقات بالاتر را جذب میکند. در مجموع، مصرفگرایی در هر سه طبقه به شکلی متفاوت وجود دارد و بهعنوان ابزاری برای نمایش هویت، رقابت اجتماعی و تأمین نیازهای اولیه مورد استفاده قرار میگیرد. توجه به آموزههای دینی و دوری از اسراف و تبذیر بهعنوان راهکارهای برونرفت از مصرفگرایی عنوان شده است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-article?id=17645 برین، «فرایند مصرفگرایی در کشورهای در حال توسعه»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای].</ref> | |||
== عوامل مؤثر بر مصرفگرایی == | |||
=== عوامل اقتصادی مصرفگرایی === | |||
افزایش درآمد و سطح [[زندگی]] افراد باعث میشود که توان خرید کالاها و خدمات غیرضروری و لوکس بیشتر شود، در نتیجه مصرفگرایی تقویت میشود. تبلیغات و بازاریابی نیز با ایجاد نیازهای کاذب و ترغیب به خرید بیشتر، بر رفتار مصرفی تأثیر میگذارند. دسترسی به تسهیلات اعتباری و وامها، مانند کارتهای اعتباری، امکان خرید فوری را فراهم کرده و مصرف را افزایش میدهد. همچنین، تورم و انتظارات تورمی مردم را به خرید زودهنگام کالاها برای مقابله با افزایش قیمتها وادار میکند. سیاستهای مالی دولت، مانند کاهش مالیات و افزایش دستمزدها، قدرت خرید را بالا میبرد و به رشد مصرف کمک میکند. در نهایت، جهانیسازی و گسترش تجارت بینالمللی، دسترسی به کالاهای متنوعتر را آسانتر کرده و به تغییر و افزایش مصرف میانجامد.<ref>[https://journal.manaviyat.ir/article_39097_c81513b45debe2788c68d94033ff69c9.pdf شرفالدین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، 1394ش، ص18-19]؛ [http://pajoohe.ir/جامعه-و-مصرف-گرایی__a-37361.aspx کرباسیان، «جامعه و مصرفگرایی»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم]؛ [https://farsi.khamenei.ir/others-article?id=17772 سیدینیا، «مصرف و مصرفگرایی از منظر اسلام و جامعهشناسی اقتصادی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای].</ref> | |||
=== عوامل اجتماعی مصرفگرایی === | |||
فرهنگ مصرفگرایی، که از طریق رسانهها، تبلیغات و مد ترویج میشود، خرید کالاهای جدید و لوکس را نشانهای از موفقیت و وضعیت اجتماعی معرفی میکند. همچنین، گروههای مرجع مانند دوستان، [[خانواده]] و افراد مشهور، با نمایش سبک زندگی مصرفگرایانه خود، الگوهایی را برای دیگران ایجاد میکنند که میتواند بر تصمیمات مصرفی افراد تأثیر بگذارد. همچنین، پذیرش استانداردهای مد و زیبایی و نیاز به تأیید اجتماعی، مصرفگرایی را تقویت میکند.<ref>[https://rnmagz.com/article/149/RNmagz-47-7 امیرپورسعید، «بررسی رابطۀ میان پدیدۀ مصرفگرایی با دینداری، مدگرایی و مدیریت بدن»، وبسایت مجلۀ بینالمللی پژوهش ملل]؛ [https://www.ensani.ir/fa/article/344134/رسانه-و-مصرف-گرایی طالبی دلیر و اکبری، «رسانه و مصرفگرایی»، 1393ش، ص127]؛ [http://ejostar.maalem.ir/فرهنگ-مصرف-و-مصرفگرایی/ دهشت، «فرهنگ مصرف و مصرفگرایی، عوامل و زمینهها»، وبسایت جستار].</ref> | |||
=== عوامل روانشناختی مصرفگرایی === | |||
رفتارهای مصرفی اغلب تحت تأثیر نیازهای روانشناختی و احساسی قرار میگیرند. نیاز به تأیید اجتماعی و احساس تعلق، افراد را به خرید کالاهای خاص و مد روز ترغیب میکند تا در گروههای اجتماعی خود مقبول واقع شوند. همچنین، احساس خوشحالی و رضایت موقت از خرید و مصرف کالاها میتواند بهعنوان یک مکانیسم جبران کننده برای مقابله با [[استرس]]، [[افسردگی]] یا ناکامیهای زندگی عمل کند. ترغیب به مصرف از طریق تبلیغات و رسانهها با استفاده از تکنیکهای روانشناختی، مانند ایجاد نیازهای کاذب و وعدههای خوشایند، نیز به افزایش رفتارهای مصرفی کمک میکند.<ref>[http://pajoohe.ir/جامعه-و-مصرف-گرایی__a-37361.aspx کرباسیان، «جامعه و مصرفگرایی»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم]؛ [http://ejostar.maalem.ir/فرهنگ-مصرف-و-مصرفگرایی/ دهشت، «فرهنگ مصرف و مصرفگرایی، عوامل و زمینهها»، وبسایت جستار].</ref> | |||
=== عوامل فرهنگی مصرفگرایی === | |||
فرهنگ مصرفگرایی، به افراد القا میکند که داشتن کالاهای مادی برای خوشبختی و موفقیت ضروری است. ارزشهایی مانند فردگرایی، مادیگرایی و [[لذتجویی]]، که در بسیاری از فرهنگهای مدرن برجسته هستند، مصرفگرایی را تقویت میکنند. همچنین، آداب و رسوم اجتماعی، جشنها و مناسبتهای مختلف، میتوانند بهعنوان محرکهایی برای مصرف عمل کنند. بهعنوان مثال، [[هدیه]] دادن در مناسبتهای مختلف، خرید لباسهای جدید برای مهمانیها و جشنها و دنبال کردن مدهای روز، همه از جمله عواملی هستند که توسط فرهنگ تقویت شده و به مصرفگرایی دامن میزنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/377087/نقش-واسطه-ای-مصرف-گرایی-در-ارتباط-بین-مادیگرایی-و-ردپای-اکولوژیک-مورد-مطالعه-شهروندان-ارومیه- آقایاری هیر و همکاران، «نقش واسطهای مصرفگرایی در ارتباط بین مادیگرایی و ردپای اکولوژیک»، 1396ش، ص12-13]؛ [http://pajoohe.ir/جامعه-و-مصرف-گرایی__a-37361.aspx کرباسیان، «جامعه و مصرفگرایی»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم].</ref> | |||
== پیامدهای مصرفگرایی == | |||
=== پیامدهای اقتصادی مصرفگرایی === | |||
افزایش بیش از حد تقاضا برای کالاها و خدمات، فشار زیادی بر منابع طبیعی وارد کرده و در درازمدت به کاهش رشد اقتصادی میانجامد. تمرکز بر مصرف کالاهای لوکس یا غیرضروری، باعث کاهش پسانداز و سرمایهگذاری شده و در نتیجه سرعت رشد اقتصادی را کاهش میدهد. همچنین، مصرفگرایی شکاف طبقاتی را افزایش داده و پایداری اقتصادی را تهدید میکند. برای مقابله با این چالشها، کارشناسان بر لزوم اتخاذ سیاستهای جامع تأکید دارند. این سیاستها شامل تشویق به کاهش مصرف، حمایت از تولیدات داخلی، ترویج فرهنگ پسانداز و سرمایهگذاری و ایجاد نظام مالیاتی عادلانهتر میباشد. علاوه بر این، سرمایهگذاری در آموزش و آگاهیبخشی عمومی در خصوص پیامدهای اقتصادی مصرفگرایی و اهمیت پایداری اقتصادی، نقش مهمی در تغییر الگوهای مصرف ایفا میکند.<ref>[http://pajoohe.ir/جامعه-و-مصرف-گرایی__a-37361.aspx کرباسیان، «جامعه و مصرفگرایی»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم]؛ [https://farsi.khamenei.ir/others-article?id=17772 سیدینیا، «مصرف و مصرفگرایی از منظر اسلام و جامعهشناسی اقتصادی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای].</ref> | |||
=== پیامدهای اجتماعی مصرفگرایی === | |||
افزایش نابرابریهای اجتماعی، تقویت ارزشهای مادیگرایانه بهجای ارزشهای معنوی، تضعیف روابط اجتماعی، افزایش استرس و [[اضطراب فراگیر|اضطراب]] و بروز مشکلات روانی مانند افسردگی و احساس پوچی از جمله این پیامدها هستند. تمرکز بر خرید مداوم و مصرف کالاهای لوکس و رقابت برای کسب موقعیت اجتماعی، به ایجاد شکاف بین افراد جامعه و تضعیف حس همبستگی اجتماعی منجر میشود. کارشناسان بر این باورند که برای مقابله با این چالشها، باید به تقویت ارزشهای اخلاقی و معنوی، ترویج فرهنگ همکاری و همبستگی اجتماعی، حمایت از فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی، ترویج آموزههای دینی و آموزش و آگاهیبخشی عمومی توجه شود.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/2052318/مصرف-گرایی-چه-عواملی-افراد-را-به-مصرف-گرایی-سوق-می-دهد هدایتی، «چه عواملی افراد را به مصرفگرایی سوق میدهد؟»، خبرگزاری صدا و سیما]؛ [https://donya-e-eqtesad.com/بخش-ویژه-نامه-63/3272159-مصرف-گرایی «مصرفگرایی»، وبسایت دنیای اقتصاد]؛ [https://farsi.khamenei.ir/others-article?id=17772 سیدینیا، «مصرف و مصرفگرایی از منظر اسلام و جامعهشناسی اقتصادی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای].</ref> | |||
=== پیامدهای زیستمحیطی مصرفگرایی === | |||
افزایش تولید کالاها و خدمات برای پاسخگویی به تقاضای مصرفکنندگان، به بهرهبرداری بیرویه از منابع طبیعی منجر شده و فشار زیادی بر محیط زیست وارد میکند. تولید زبالههای صنعتی و خانگی، آلودگی هوا و [[آب]]، تخریب جنگلها و اکوسیستمهای طبیعی، تغییر اقلیم و گرمایش جهانی از جمله پیامدهای زیستمحیطی مصرفگرایی هستند. کارشناسان بر این باورند که برای مقابله با این چالشها، باید به سمت تولید و مصرف پایدار حرکت کرد. این امر مستلزم کاهش مصرف، بازیافت مواد، استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، حمایت از کشاورزی پایدار و کاهش تولید زباله است.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/1181258/آسیب-های-مصرف-گرایی-برای-محیط-زیست مهدیآقایی، «آسیبهای مصرفگرایی برای محیطزیست»، خبرگزاری مشرق]؛ [https://www.isna.ir/news/1402102820276/فرهنگ-مصرف-گرایی-در-تضاد-با-محیط-زیست-است بازگیر، «فرهنگ مصرفگرایی در تضاد با محیط زیست است»، خبرگزاری ایسنا].</ref> | |||
=== پیامدهای سیاسی مصرفگرایی === | |||
مصرفگرایی بیرویه به نابرابری اجتماعی و افزایش تنشهای سیاسی منجر میشود. رشد نابرابری اقتصادی و افزایش فاصله طبقاتی باعث بیثباتی سیاسی و اجتماعی میشود و بخشهای محروم جامعه احساس بیعدالتی و نارضایتی بیشتری خواهند داشت. این نارضایتی به افزایش اعتراضات و تظاهرات سیاسی منجر میشود و حکومتها را تحت فشار قرار میدهد. از سوی دیگر، اتکا به واردات کالاهای مصرفی استقلال اقتصادی کشور را کاهش داده و وابستگی سیاسی به کشورهای صادرکننده را افزایش میدهد. متخصصان بر این باورند که برای مقابله با این پیامدها، باید سیاستهایی اتخاذ شود که به کاهش نابرابریها و تقویت تولید داخلی منجر گردد. این سیاستها شامل تقویت نظامهای حمایت اجتماعی، ارتقای شفافیت و پاسخگویی در حکومتها، و ایجاد فرصتهای برابر برای همه اقشار جامعه است. همچنین، تشویق به مصرف مسئولانه و حمایت از تولیدات داخلی به کاهش وابستگی به واردات و تقویت استقلال سیاسی و اقتصادی کشور کمک میکند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/21055/پیامدهای-سیاسی-مصرف-گرایی علیخواه، فردین، «پیامدهای سیاسی مصرفگرایی»، 1386ش، ص255].</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
* | * آقایاری هیر، توکل و همکاران، «نقش واسطهای مصرفگرایی در ارتباط بین مادیگرایی و ردپای اکولوژیک (مورد مطالعه: شهروندان ارومیه)»، در نشریهٔ آموزش محیط زیست و توسعهٔ پایدار، سال ششم، شمارهٔ ۱، پاییز ۱۳۹۶ش. | ||
* | * امیرپورسعید، محمدعلی، «بررسی رابطهٔ میان پدیدهٔ مصرفگرایی با دینداری، مدگرایی و مدیریت بدن (مطالعهٔ موردی: جوانان ۱۸ تا ۳۰ سالهٔ شهرستان رفسنجان)»، وبسایت مجلهٔ بینالمللی پژوهش ملل، تاریخ درج مطلب: ۱ آذر ۱۳۹۸ش. | ||
* | * بودریو، پییر، تمایز: نقد اجتماعی قضاوت ذوقی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، نی، ۱۳۹۰ش. | ||
* | * علیخواه، فردین، «پیامدهای سیاسی مصرفگرایی»، در فصلنامهٔ تحقیقات فرهنگی، سال اول، شمارهٔ ۱، پاییز ۱۳۸۶ش. | ||
* | * بازگیر، محمدحسین، «فرهنگ مصرفگرایی در تضاد با محیط زیست است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دی ۱۴۰۲ش. | ||
* | * برین، ابراهیم، «فرایند مصرفگرایی در کشورهای در حال توسعه»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸ش. | ||
* | * طیاری آشتیانی، رضا، «روانشناسی مصرفگرایی»، وبسایت نماآوای زندگی، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۳ش. | ||
* | * طالب دلیر، معصومه و اکبری، حسین، «رسانه و مصرفگرایی»، در رسانه و فرهنگ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال چهارم، شمارهٔ دوم، پاییر و زمستان ۱۳۹۳ش. | ||
* | * جعفری، مهدی، «پرونده ویژه: مصرف و مصرفگرایی»، در نشریهٔ پایش زندگی، سال سوم، شمارهٔ ۱۳، خرداد و تیر ۱۳۹۵ش. | ||
* شرفالدین، سیدحسین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، | * دهشت، زهرا، «فرهنگ مصرف و مصرفگرایی، عوامل و زمینهها»، وبسایت جستار، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۳ش. | ||
* | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۳ش. | ||
* | * رفیعپور، فرامرز، توسعه و تضاد، کوششی در جهت تحلیل انقلاب اسلامی و مسائل اجتماعی ایران، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۷۷ش. | ||
* | * سیدینیا، سیداکبر، «مصرف و مصرفگرایی از منظر اسلام و جامعهشناسی اقتصادی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۸۸ش. | ||
* | * شرفالدین، سیدحسین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، در دوفصلنامهٔ تخصصی پژوهشنامهٔ سبک زندگی، سال اول، شمارهٔ اول، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش. | ||
* | * کرباسیان، قاسم، «جامعه و مصرفگرایی»، وبسایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۱ اردیبهشت ۱۳۸۹ش. | ||
* | * کریمی، سعید، «نیازها»، وبسایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش. | ||
* | * مهدیآقایی، ژیلا، «آسیبهای مصرفگرایی برای محیطزیست»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۹ش. | ||
* | * «مفهوم نیاز در روانشناسی»، وبسایت مجلهٔ اینترنتی بهنام، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۴۰۰ش. | ||
* «مصرفگرایی»، وبسایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۲ش. | |||
* «مصرفگرایی»، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۳ش. | |||
* «عوامل مصرفگرایی، از تجملگرایی تا شکمپرستی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۳۹۱ش. | |||
* هدایتی، فریفته، «چه عواملی افراد را به مصرفگرایی سوق میدهد؟»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۳۹۶ش. | |||
ویکی ز | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۵ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۲۵
 تروج مصرف گرایی در تبلیغات تلوزیونی | |
پادکست مقاله | 🡇
|
مصرفگرایی؛ مصرف افراطی کالاها و خدمات بدون داشتن نیاز واقعی.
مصرفگرایی پدیدهای است که به مصرف بیش از حد کالاها و خدمات بدون نیاز واقعی اشاره دارد و تأثیرات منفی زیادی بر زندگی فردی و اجتماعی دارد. این پدیده باعث بروز مشکلاتی چون افسردگی، زوال ارزشهای اخلاقی، افزایش طلاق، کاهش ازدواج و فرزندآوری و تضعیف روابط خانوادگی میشود. همچنین، مصرفگرایی بهویژه از طریق تبلیغات و رسانهها، زنان را به ابزاری برای تبلیغ و فروش تبدیل میکند و هویت واقعی آنها را نادیده میگیرد. تأثیرات منفی مصرفگرایی در جوامع مدرن بهطور کلی شامل تقویت فردگرایی، تغییر ارزشها و الگوهای زندگی میشود.
مفهومشناسی
مصرفگرایی پدیدهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است که در آن مصرفِ بیش از نیاز ضروری، به یک ارزش یا هدف اصلی در زندگی تبدیل میشود. این ایدئولوژی بر این باور است که خوشبختی انسان در مصرف مداوم و تنوع کالاها و خدمات نهفته است.[۱]
تاریخچه
در دوران انتقال از مدرنیته به پسامدرن، گرایش به مصرفگرایی برجسته شد؛ در این دوره، جایگاه تولید بهعنوان محور اصلی زندگی مردم کمرنگ شد و مصرف به عاملی تعیینکننده در شکلگیری هویت فردی و اجتماعی تبدیل شد.[۲] با تغییر نگرش جوامع غربی از تأکید بر اخلاق تولید به اخلاق مصرف، این جوامع به جوامعی مصرفی تبدیل شدند که در آنها لذتجویی و مصرف بیحدوحصر بهعنوان اصول اساسی شناخته میشود.[۳]
عوامل مؤثر بر مصرفگرایی
- عوامل اقتصادی و ساختاری؛ با فروپاشی نظام اربابرعیتی و شکلگیری سرمایهداری، کالا و خدمات با فناوریهای مدرن بهطور گسترده عرضه شد. تسهیلات مالی و واردات بیرویه کالاهای خارجی، همراه با افزایش قدرت خرید مردم، مصرف را به بخشی از هویت فردی و اجتماعی تبدیل کرده است.
- عوامل فرهنگی و اجتماعی؛ پدیدهٔ جهانیشدن و تبلیغات گسترده شرکتهای چندملیتی از طریق رسانههای بینالمللی، الگوهای مصرفی کشورهای پیشرفته را در جوامع مختلف ترویج کرده است. همچنین، توسعه کلانشهرها و افزایش شهرنشینی به تقویت گرایش به مصرفگرایی کمک کرده است.
- عوامل روانشناختی و فردی؛ تمایل غریزی انسانها به لذتجویی و زیادهخواهی باعث افزایش مصرف میشود و دسترسی به اقلام متنوع و قدرت انتخاب، رضایت مصرفکنندگان را تأمین میکند. با تغییر نگرشها، مصرفگرایی به ارزش تبدیل شده و کالاها به نماد هویت فردی بدل میشوند.
- عوامل سیاسی و قانونی؛ صندوقهای بینالمللی پول و سیاستهای بانک جهانی با ارائهٔ تسهیلات مالی به کشورهای در حال توسعه موجب رشد مصرفگرایی آنها میشود. برگزاری نمایشگاهها و فروشگاههای بزرگ و زنجیرهای شرایط خرید بیشتر و راحتتر را فراهم میکند.
- عوامل فرهنگی و آیینی؛ برخی کارشناسان بر این باورند که بحران هویت و اخلاق میان جوانان و جامعه، نقش مهمی در گرایش به مصرفگرایی دارد. علاوه بر این، با گسترش روند آیینی شدن زندگی، مصرف به بخش جداییناپذیری از مراسم مذهبی و سنتهای قومی تبدیل شده است.
- عوامل فناورانه؛ فناوری، با ایجاد تنوع در کالاها و خدمات از یک سو و تسهیل در انتقال کالاها از مناطق تولید به مصرف، باعث دسترسی بیشتر به کالاها و خدمات شده است.[۴]
چهرههای معروف و تأثیر آنها بر مصرفگرایی
چهرههای معروف با نمایش زندگی اشرافی خود از طریق سفرهای گرانقیمت و حضور در محافل لوکس، و انتشار این تصاویر در فضای مجازی، سطحینگری و قشرینگری را در جامعه ترویج میکنند. این افراد بهجای استفاده از شهرت خود برای پرورش اندیشهها و ترویج زندگی معقول، از طریق خودنمایی به تشویق مردم برای پیروی از الگوهای مصرفگرایی پرداخته و مسابقه بیپایان مصرف را تقویت میکنند.[۵]
تأثیر صنعت فیلمسازی بر مصرفگرایی
فیلمهای سرگرمکننده و تجاری که بهصورت متنوع و گسترده در کشورهای مختلف توزیع میشوند، مانند دورهٔ آموزشی مصرفگرایی عمل میکنند و مرام مصرف کردن که رگ حیات سرمایهداری است را با ایجاد نیاز کاذب در بینندگان ترویج میدهند.[۶]
ویژگیهای مصرف در جامعهٔ مدرن
- کالاییشدن هرچیز؛ در جامعه مصرفی، همه چیز از جمله کالاها، ایدهها، ارزشها، سلیقهها و حتی مفاهیم غیرملموس مانند عشق و احساسات میتوانند به کالا تبدیل شوند. در این فرایند، ارزش کالا بیشتر بر اساس تمایل مصرفکننده برای خرید و تملک آن تعیین میشود، نه بر اساس کاربرد واقعیاش.
- گسترش مصرفگرایی در همه اقشار جامعه؛ در گذشته، مصرفگرایی مختص طبقات مرفه بود، اما اکنون به همه اقشار جامعه گسترش یافته است. در جوامع سرمایهداری، نیازها و ارزشهای طبقات بالا به عنوان معیارهای عمومی جامعه پذیرفته شدهاند و افراد متمول کالاهای گرانقیمت میخرند، در حالی که افراد معمولی به خرید کالاهای ارزانتر روی میآورند.
- مصرف بهعنوان راهی برای خوشبختی؛ در نظام سرمایهداری، هویت افراد با خرید کالاها مرتبط است. مصرف کالاها فقط یک نیاز نیست، بلکه بهعنوان راهی برای رسیدن به خوشبختی خیالی دیده میشود. به همین دلیل، مصرف مهمتر از تولید تلقی میشود.
- همراستایی کامل با نیازهای اقتصاد سرمایهداری: بقا و رشد نظام سرمایهداری مدرن و پسامدرن به تولید مستمر سود و مصرف فزاینده تودهها وابسته است، بهگونهای که مصرف بیمهار تودهها بهطور ناخودآگاه مقبولیت و مشروعیت سرمایهداری را تضمین میکند.
- رضایت از خرید برای زنان: جامعهشناسان بر این باورند که خرید کردن برای برخی زنان از جذابیت بیشتری برخوردار است و این عمل به آنها کمک میکند تا خود را در جامعه اثبات کنند و در عین حال با مردان رقابت نمایند.
- پرکردن اوقات فراغت؛ خرید کردن مقدمهٔ مصرف است که افراد را به نمایشگاههای خرید، فروشگاهها، مغازهها و پاساژها میکشاند و در تخلیهٔ هیجانات، رفع خستگی و کاهش فشارهای روحی مؤثر است که این کارکرد فرحبخشی به غلطیدن در چرخهٔ خرید و مصرف تفننی کمک میکند.[۷]
ویژگیهای افراد مصرفگرا
روانشناسان معتقدند که افراد ایدئالگرا که به پیشرفت و بهتر بودن تمایل دارند در مصرف کردن نیز این دیدگاه را نسبت به خود دارند. افرادی که هویت سردگم دارند، از راههای مختلفی از جمله مصرف کالا و خدمات بیشتر، احساس شایستگی میکنند.[۸]
زنان و مصرفگرایی
نقش زنان در بازارهای مصرفی
زنان نقش اساسی در توسعهٔ بازارهای مصرفی دارند و بهویژه با گسترش سرمایهداری و اشتغال آنان، مصرف لوازم آرایشی، زینتی و پوشاک در میان آنان افزایش یافته است.
تأثیر اشتغال و گسترش سرمایهداری
با گسترش سرمایهداری و ورود زنان به بازار کار، فعالیتهای تولیدی خانگی آنها کاهش یافته و در عوض، مصرف بیش از حد کالاهای مصرفی مانند لوازم آرایشی و پوشاک افزایش یافته است.[۹]
چالشهای مصرفگرایی و مدگرایی
گرایش زنان به چشموهمچشمی و مدگرایی، آنها را از رعایت الگوی منطقی مصرف دور کرده و موجب تشدید مصرفگرایی در میان آنان میشود.
نقش زنان در الگوی مصرف خانواده
زنان بهعنوان مسئولان اصلی تدبیر امور منزل، نقش قابلتوجهی در شکلگیری الگوی مصرف خانواده دارند. با پیروی از اصول مصرف بهینه، آنها میتوانند ضمن کاهش هزینهها، شرایط لازم برای پسانداز و بهرهوری بهینه از منابع مالی خانواده را فراهم آورند.[۱۰]
مصرفگرایی در عشق
با سرایت مصرفگرایی به روابط انسانی، انسانها بهعنوان کالای مصرفی به یکدیگر نگاه میکنند و با عشق نیز مانند کالایی برخورد میشود که بعد از مصرف، دور ریخته میشود. در دوران مدرن، ارتباطات خانوادگی دچار سیالیت و عدم قطعیت شده است روابط عاشقانه در اثر کوچکترین نارضایتی پایان میپذیرند.[۱۱]
پیامدهای مصرفگرایی
- تجاریسازی بدن زنان؛ فرهنگ مصرفگرا، از بدن زنان بهعنوان یک ابزار تبلیغاتی برای کسب سود بیشتر استفاده میکند. مقالات و تبلیغاتی که در مجلات زنان منتشر میشود، اغلب بر دیده شدن زنان بهعنوان اشیای منفعل تأکید میکنند و آنها را ترغیب میکنند که برای جلب نگاه و توجه مردان، توجه ویژهای به هر قسمت از بدن خود داشته باشند.[۱۲]
- استفاده ابزاری از زنان در تبلیغات؛ مصرفگرایی و فرهنگ سرمایهداری، زنان را به ابزاری برای دستیابی به سود تجاری تبدیل میکند. تبلیغات، بهویژه در فضای مجازی، زنان را بدون توجه به ویژگیها یا توانمندیهای واقعی آنها، غالباً بهعنوان نمادهایی از جذابیتهای ظاهری با هدف فروش افزایش محصولات به کار گرفته میگیرد. این روند نه تنها هویت و شخصیت زنان را تحتالشعاع جذابیتهای ظاهری قرار میدهد؛ بلکه موجب تقویت الگوهای جنسیتی سطحی و نادیده گرفتن حقوق و مطالبات واقعی زنان میشود.[۱۳] آمارها بیانگر این است که زنانِ بسیاری از استفادهٔ ابزاری از بدن خود در تبلیغات خشمگین هستند. روانشناسان معتقدند که این نوع استفادهٔ ابزاری از اندام زنان، موجب کاهش عزتنفس زنان، نادیده گرفتن دیگر جنبههای شخصیتی، ویژگیهای انسانی و استعدادهای بالقوه آنها میشود.[۱۴]
- تنزل ارزشهای خانواده؛ پژوهشهای انجام شده بیانگر این است که بین سرمایهگذاری معنوی در خانواده و مصرفگرایی ارتباط معکوس وجود دارد. در جوامعی که مصرفگرایی معمول است، بهدلیل تمرکز به تجملات و نیازهای مادی، توجه به ارزشهای مذهبی مانند فداکاری، صبر و همدلی کاهش مییابند. این در حالی است که با افزایش توجه به سرمایهگذاری معنوی و تقویت روابط عاطفی، مصرفگرایی در خانواده کاهش مییابد.[۱۵]
- کاهش نرخ ازدواج؛ مصرفگرایی از طریق ترویج رقابت اجتماعی و تمایل به زندگی مجلل، تأثیر بالایی بر کاهش تمایل جوانان به ازدواج دارد. هزینههای بالای ازدواج، بهویژه در فرهنگی که در آن نمایش تجمل و توان مالی ارزش بالایی پیدا کرده است، باعث شده است بسیاری از جوانان بهدلیل نداشتن توانایی تأمین هزینههای ازدواج جرأت شروع زندگی مشترک را نداشته باشند.[۱۶] خانوادهها برای آبروداری و تهیهٔ جهیزیهٔ سنگین مجبور به گرفتن وامهایی با درصد بالا میشوند و با این کار، بار سنگینی بر خانواده تحمیل میشود. از این رو، خانوادهها، مخالفت زیادی با تأخیر در ازدواج جوانان ندارند و تصور میکنند که با تأخیر در ازدواج، جوانان قادر میشوند بخشهایی از هزینههای زندگی مشترک را تأمین کنند.[۱۷]
- کاهش فرزندآوری؛ با گرایش افراد به رفاهطلبی و تأمین حداکثر خدمات رفاهی برای خود، تمایل خانوادهها به فرزندآوری کاهش مییابد و زوجین بهدلیل فشارهای اقتصادی و شرایط زندگی میل به تکفرزندی پیدا میکنند.[۱۸]
- افزایش طلاق؛ نتیجه توجه روزافزون جامعه به مادیات و مصرفگرایی، تقویت فردگرایی و تضعیف ارزشهای جمعگرایانه است. فردگرایی که بر استقلال و خواستههای شخصی تأکید دارد، با تعهدات زناشویی در تضاد قرار میگیرد و موجب افزایش بیوفایی و کاهش تعهدات در ازدواج میشود. طبق آمار، رابطه مستقیمی بین مصرفگرایی و افزایش طلاق در جامعه وجود دارد. در تهران که بیشترین تأثیر را از فرهنگ مصرفی غرب پذیرفته است، بالاترین نرخ طلاق و کمترین میزان ازدواج مشاهده میشود.[۱۹]
- خودشیفتگی؛ تحریک دائمی میل مصرفکنندگان با کالاهای جدید، تأثیرات مخربی بر روان آنها دارد. ضرورت پیگیری مداوم تازههای بازار موجب میشود افرادی که مصرف بالایی دارند، از برقراری روابط عمیق و پایدار و دلبستگی با دیگران پرهیز کنند و با نگرش سودجویانه و غیرمسئولانه به دنیای مادی گرایش پیدا کنند.
- ازخودبیگانی؛ انسان با دلسپردن به سرگرمیهای مادی و لذتهای ازبینرونده، به سطحینگری مبتلا و از یاد خدا و آخرت و هدف اصلی زندگی غافل میشود. مصرفگرایی موجب غفلت انسانها از هستی، یاد خدا، آخرت و هدف اساسی زندگی میشود.
- افسردگی؛ براساس پژوهشی با عنوان «نسل خرید» که توسط «انجمن مشتریان ملی بریتانیا» منتشر شده است، ناراحتیهای روحی بین جوانان بهدلیل میل شدید آنها به خرید، مالکیت و مصرف موجب اضطراب و افسردگی آنها میشود و آنها نسبت به کودکان نسلهای قبل از جنگ جهانی دوم غمگینتر هستند. محققان معتقدند که حتی در مورد کودکان و نوجوانانی که مسئولیتی در تأمین منابع مصرفی ندارند، مصرف بیشازحد کالا و خدمات موجب افسردگی میشود.[۲۰]
- تغییر الگوی پوشش؛ مصرفگرایی از طریق ترویج فرهنگ مدگرایی و مصرف محصولات غربی، تأثیر قابل توجهی بر تغییر نگرشها نسبت به پوشش دارد. تبلیغات و رسانهها با تأکید بر جذابیت سبکهای مدرن، موجب تغییر در ارزشها و الگوهای پوشش میشوند. این فرایند با ایجاد نیازهای کاذب و گرایش به تطابق با استانداردهای ظاهری جهانی، نقشی اساسی در کاهش پایبندی به پوشش مطلوب در جوامع دینی ایفا میکند.[۲۱]
- احساس محرومیت؛ افراد مصرفگرا خواهان این هستند که بهترین کالاها و خدمات را به خود اختصاص دهند. این در حالی است که رشد فزاینده کمی و کیفی خدمات و محصولات و نداشتن قدرت خرید تمام آنها، باعث شده است که این افراد همیشه احساس محرومیت داشته باشند.
مدیریت مصرف در خانواده
تحقیقات انجام شده بیانگر این است که مدیریت اقتصادی در خانواده، نشانگر آیندهنگری است و موجب حلوفصل بیش از ۵ درصد از مشکلات مالی، کاهش تنشها و تحکیم بنیان خانواده میشود.[۲۲]
پانویس
- ↑ شرفالدین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، 1394ش، ص9.
- ↑ نقدی، «تحلیل جامعهشناختی بازتعریف هویت اجتماعی زنان در پرتو تمایلات مصرفگرایانه مورد مطالعه: زنان متولد دهههای 50، 60 و 70 شهر اصفهان»، 1397ش، ص184.
- ↑ «مصرفگرایی چیست؟»، وبسایت انصافنیوز.
- ↑ شرفالدین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، 1394ش، ص18 و 19.
- ↑ «جنون مصرفگرایی با خودنمایی سلبریتیها در فضای مجازی»، وبسایت کیهان.
- ↑ «جنون مصرفگرایی با خودنمایی سلبریتیها در فضای مجازی»، وبسایت کیهان.
- ↑ شرفالدین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، 1394ش، ص14-16.
- ↑ «چگونه مصرفگرایی زندگی شما را ویران میکند»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ نقدی، «تحلیل جامعهشناختی بازتعریف هویت اجتماعی زنان در پرتو تمایلات مصرفگرایانه مورد مطالعه: زنان متولد دهههای 50، 60 و 70 شهر اصفهان»، 1397ش، ص184.
- ↑ «مصرفگرایی و مدیریت اقتصادی خانواده»، وبسایت مؤسسۀ تحقیقات و نشر معارف اهلالبیت.
- ↑ زارعان، «رابطۀ مصرفگرایی و نگاه کالایی به انسان با سیالیت عشق در زندگی زناشویی»، ص485 و 487.
- ↑ «نگاهی به بازنمایی زنان در تبلیغات»، وبسایت بیدارزنی.
- ↑ «استفادۀ سخیف و ابزاری از زنان در تبلیغات/ به خاطر این زن خرید کنید!»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «نگاهی به بازنمایی زنان در تبلیغات»، وبسایت بیدارزنی.
- ↑ علاسوند، «راهکارهای برونرفت از مصرفگرایی جدید در جامعۀ ایرانی»، 1388ش.
- ↑ «چگونه مصرفگرایی زندگی شما را ویران میکند»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ نیازی و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر در نگرش منفی به ازدواج (مطالعۀ موردی شهروندان شهرستان کاشان»، 1394ش، ص53 و 54.
- ↑ افزایش مصرفگرایی و تجملات در زندگی زوجها»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «رابطۀ مصرفگرایی و بالاترین آمار طلاق در کشور»، وبسایت جهاننیوز.
- ↑ فدایی، «پیامدهای منفی مصرفگرایی در سبک زندگی»، مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین.
- ↑ محبوبیمنش، «تحلیل اجتماعی مسألۀ حجاب»، 1386ش، ص110.
- ↑ «مصرفگرایی و مدیریت اقتصادی خانواده»، وبسایت مؤسسۀ تحقیقات و نشر معارف اهلالبیت.
منابع
- «افزایش مصرفگرایی و تجملات در زندگی زوجها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- «استفادهٔ سخیف و ابزاری از زنان در تبلیغات/ به خاطر این زن خرید کنید!»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۳۹۷ش.
- «تأثیر رواج مصرف مصرفگرایی بر افزایش طلاق»، وبسایت ویستا، تاریخ بازدید: ۵ آذر ۱۴۰۳ش.
- جلالی فراهانی، رمضانعلی، «آسیبشناسی سبک زندگی مصرفگرا بر کارکرد اقتصادی خانواده از منظر قرآن و حدیث»، همایش ملی اقتصاد مقاومتی دانشبنیان، ۱۳۹۴ش.
- «جنون مصرفگرایی با خودنمایی سلبریتیها در فضای مجازی»، وبسایت کیهان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آذر ۱۴۰۰ش.
- «چگونه مصرفگرایی زندگی شما را ویران میکند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فروردین ۱۴۰۳ش.
- «رابطهٔ مصرفگرایی و بالاترین آمار طلاق در کشور»، وبسایت جهاننیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آذر ۱۳۸۹ش.
- «راههای مقابله با مصرفگرایی چیست؟»، وبسایت مجلهٔ ستاره، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مهر ۱۴۰۰ش.
- زارعان، منصوره، «رابطهٔ مصرفگرایی و نگاه کالایی به انسان با سیالیت عشق در زندگی زناشویی»، مجلهٔ زن در توسعه و سیاست، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۳۹۷ش.
- شرفالدین، سیدحسین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، دوفصلنامهٔ علمی-تخصصی پژوهشنامهٔ سبک زندگی، شمارهٔ اول، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
- علاسوند، فریبا، «راهکارهای برونرفت از مصرفگرایی جدید در جامعهٔ ایرانی»، حورا، شمارهٔ ۳۳، ۱۳۸۸ش.
- محبوبیمنش، حسین، «تحلیل اجتماعی مسألهٔ حجاب»، مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ ۳۸، ۱۳۸۶ش.
- فدایی، مهدی، «پیامدهای منفی مصرفگرایی در سبک زندگی»، مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۹۷ش.
- «مصرفگرایی چیست؟»، وبسایت انصافنیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۲ش.
- «مصرفگرایی و مدیریت اقتصادی خانواده»، وبسایت مؤسسهٔ تحقیقات و نشر معارف اهلالبیت، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۳ش.
- نقدی، اسدالله، «تحلیل جامعهشناختی بازتعریف هویت اجتماعی زنان در پرتو تمایلات مصرفگرایانه مورد مطالعه: زنان متولد دهههای ۵۰، ۶۰ و ۷۰ شهر اصفهان»، جامعهشناسی کاربردی، شمارهٔ ۷۲، زمستان ۱۳۹۷ش.
- «نگاهی به بازنمایی زنان در تبلیغات»، وبسایت بیدارزنی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۴ش.
- نیازی، محسن و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر در نگرش منفی به ازدواج (مطالعهٔ موردی شهروندان شهرستان کاشان»، جامعهپژوهی فرهنگی، شمارهٔ دوم، تابستان ۱۳۹۴ش.
ویکی ر
| کیفیت زندگی | |
|---|---|
| مفاهیم سبک زندگی | |
| مراحل زندگی | |
| فلسفه و معنای زندگی | |
| سبکهای فرهنگی و اجتماعی زندگی | |
| مفاهیم و رویکردها | |
|---|---|
| جامعهشناسی مصرف | |
| الگوهای مصرف | |
| انواع و حوزههای مصرف | |
| نقد و مدیریت مصرف | |
| مصرف انرژی | |
مصرفگرایی، اهمیت دادن بیش از حد به خرید و مصرف کالاها.
مصرفگرایی، گرایش به خرید و مصرف کالاها و خدمات، فراتر از نیازهای اساسی است. این پدیده تحت تأثیر عوامل اجتماعی، فرهنگی و روانشناختی شکل میگیرد و با افزایش نابرابری، تخریب محیط زیست و مشکلات روانی همراه است. برای مقابله با این پدیده، کاهش مصرف، حمایت از تولید داخلی، ترویج فرهنگ پسانداز و سرمایهگذاری و ایجاد نظام مالیاتی عادلانهتر ضروری است. همچنین، تقویت ارزشهای اخلاقی، ترویج فرهنگ همکاری و همبستگی اجتماعی و آموزش و آگاهیبخشی عمومی در خصوص پیامدهای مصرفگرایی، نقش مهمی در تغییر الگوهای مصرف ایفا میکند.
تعریف مصرفگرایی
«مصرف» در لغت بهمعنای استفاده از کالاها و خدمات برای برآوردن نیازها و خواستهها[۱] و در علوم اجتماعی نوعی عمل اجتماعی است.[۲] مصرفگرایی در اصطلاح بهمعنای گرایش شدید و بیش از حد به مصرف کالاها و خدمات است.[۳] این گرایش اغلب فراتر از نیازهای اساسی و تحت تأثیر عوامل اجتماعی، فرهنگی و روانشناختی شکل میگیرد. مصرفگرایی در جوامع مدرن، بهویژه در جوامع مصرفی، به یک الگوی رفتاری غالب تبدیل شده و پیامدهای گستردهای بر اقتصاد، جامعه و محیط زیست دارد.[۴]
اهمیت مصرفگرایی
مصرفگرایی اگرچه میتواند منجر به رشد اقتصادی و ایجاد اشتغال شود، اما با تشویق به خرید و مصرف بیرویه، موجب افزایش بدهیهای فردی، کاهش پساندازها، ایجاد نابرابریهای اجتماعی، افزایش اضطراب و عدم رضایت از زندگی میشود. علاوه بر این، مصرفگرایی به تخریب منابع طبیعی و افزایش آلودگی محیط زیست میانجامد. درک و مدیریت مصرفگرایی بهمنظور دستیابی به توسعه پایدار و حفظ تعادل اجتماعی و محیطی و نیز احساس آرامش، از اهمیت بالایی برخوردار است.[۵]
مفاهیم مرتبط با مصرفگرایی
تفاوت مصرف و مصرفگرایی
در ادبیات عمومی، مصرف کردن به فعالیت عادی و ضروری خرید و استفاده از کالاها و خدمات برای تأمین نیازهای اساسی و روزمره اشاره دارد که شامل مصرف مواد غذایی، پوشاک، مسکن و خدمات اولیه مانند آموزش و بهداشت است. اما در علوم اجتماعی مصرف نوعی کار است که با تولید ارتباط دارد.[۶] در مقابل، مصرفگرایی به رفتارها و الگوهای خرید و مصرف بیش از حد نیازها و به صورت غیرضروری میپردازد که اغلب تحت تأثیر تبلیغات، فرهنگ مصرف و تمایل به نمایش وضعیت اجتماعی است. در مصرفگرایی، اصالت دادن به مصرف و هدف قرار دادن رفاه و داراییهای مادی برجسته میشود و بیشتر بهمنظور کسب لذت، اعتبار اجتماعی و احساس رضایت شخصی انجام میشود.[۷]
تفاوت مصرفگرایی و تجملگرایی
تجملگرایی و مصرفگرایی هر دو به رفتارهای مصرفی بیش از حد اشاره دارند، اما تجملگرایی بیشتر بر نمایش ثروت و جایگاه اجتماعی تمرکز دارد و با خرید کالاهای لوکس و منحصر به فرد همراه است، در حالی که مصرفگرایی به خرید مداوم و بیرویه کالاها مربوط میشود. البته فردی که به دنبال تجملگرایی است، ممکن است بهطور مداوم به دنبال کالاهای جدید و گرانقیمت باشد و در نتیجه به مصرفگرایی نیز روی آورد.[۸]
نیاز
نیاز بهمعنای احساسی است که فرد برای برآوردن یک کمبود یا رسیدن به یک حالت مطلوب تجربه میکند. این احساس، از کمبودهای فیزیولوژیکی مانند گرسنگی و تشنگی تا نیازهای روانشناختی مانند احساس تعلق و احترام را در برمیگیرد. نیازها محرکهایی هستند که افراد را به سمت انجام اعمالی هدایت میکنند تا بتوانند این کمبودها را جبران کنند. نیازها در یک تقسیمبندی کلی به نیازهای واقعی و نیازهای غیرواقعی تقسیم میشوند. پاسخ مستقیم به نیازهای واقعی انسان، مصرف و برآوردن فراتر از نیازهای واقعی را مصرفگرایی میگویند.[۹]
مادهگرایی
مادهگرایی بهمعنای اهمیت دادن بیش از حد به داراییهای مادی و ارزشگذاری آنها بیش از ارزشهای معنوی و انسانی است. در این دیدگاه، افراد به دنبال کسب ثروت، دارایی و کالاهای مادی هستند و موفقیت خود را بر اساس میزان داراییشان میسنجند. مادهگرایی میتواند از تمایل به داشتن آخرین مدل گوشی همراه تا رقابت برای به دست آوردن خانههای مجلل و خودروهای گرانقیمت را شامل شود.[۱۰]
تبلیغات
تبلیغات که بهطور معمول توسط رسانهها انجام میشود، بهعنوان یک ابزار ارتباطی قدرتمند، نهتنها محصولات و خدمات را معرفی میکند بلکه رفتارهای مصرفی افراد را نیز شکل میدهد. تبلیغات با استفاده از تکنیکهای روانشناسی و بازاریابی، نیازهای کاذبی در مخاطبان ایجاد کرده و آنها را به خرید کالاها و خدمات غیرضروری ترغیب میکند. تبلیغات با ایجاد تصاویری جذاب از محصولات، افراد را به این باور میرساند که با خرید این محصولات به خوشبختی و موفقیت دست مییابند، در حالی که مصرفگرایی غالباً منجر به احساس پوچی، بدهکاری و آسیب به محیط زیست میشود.[۱۱]
مد
مد به مجموعهای از سبکها، روندها و ترجیحات در لباس، آرایش، رفتار و سایر جنبههای زندگی گفته میشود که در یک دورهٔ زمانی خاص در یک جامعه رواج پیدا میکند. این سبکها معمولاً توسط طراحان مد، سلبریتیها و رسانهها معرفی شده و بهسرعت بین مردم گسترش مییابد. مد بهعنوان یک پدیدهٔ اجتماعی، ارتباط زیادی با مصرفگرایی دارد. صنعت مد با تولید مداوم محصولات جدید و ایجاد احساس نیاز به بروزرسانی مداوم در مصرفکنندگان، به تقویت فرهنگ مصرفگرایی کمک میکند. این ارتباط بهگونهای است که افراد احساس میکنند برای پذیرفته شدن در جامعه و داشتن یک هویت اجتماعی قوی، باید به مد روز پایبند باشند و محصولات جدید را خریداری کنند.[۱۲]
تاریخچه مصرفگرایی
مصرفگرایی در جهان
مصرفگرایی بهعنوان یک پدیدهٔ اجتماعی و اقتصادی با تاریخ بشر همراه بوده است. در دوران باستان و قرون وسطی، مصرف بیشتر بر اساس نیازهای اساسی شکل میگرفت، اما حتی آن زمان نیز نشانههایی از مصرفگرایی وجود داشت، مانند نمایش ثروت توسط اشرافزادگان. انقلاب صنعتی نقطه عطفی در تاریخ مصرفگرایی بود و تولید انبوه و ارزانتر کالاها باعث افزایش دسترسی و تغییر الگوهای مصرف شد. تبلیغات نیز نقش مهمی در تشویق به مصرف بیشتر ایفا کرد. در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، مصرفگرایی به یک پدیدهٔ اجتماعی مهم تبدیل شد و نمادی از مدرنیته و پیشرفت شد. امروزه، مصرفگرایی با ابزارهایی مانند شرکتهای چندملیتی، اینترنت و تبلیغات ماهوارهای، فراتر از مرزها و سلیقهها، فرهنگ مصرف را تغییر داده است. این مصرفگرایی با هدف حداکثر کردن سود از طریق تأسیس فروشگاههای بزرگ، ترویج مدگرایی، تبلیغات گسترده، حراجها و استفاده از کارتهای اعتباری به دنبال افزایش مصرف و تولید انبوه است.[۱۳]
مصرفگرایی در ایران
مصرفگرایی مدرن در ایران از دورهٔ قاجار و با نفوذ اندیشههای مدرن و تغییرات اجتماعی، در جامعهٔ ایرانی ریشه دواند.[۱۴] در دورهٔ پهلوی دوم، با وابستگی درآمد دولت به نفت و کاهش صنعت کشاورزی، الگوی مصرف به سمت تولیدات خارجی تغییر کرد. افزایش مهاجرت از روستاها به شهرها و نیاز به نیروی کار در شهرها باعث تشدید مصرف از نظر کمی و کیفی شد. پس از انقلاب اسلامی ایران و با پایان جنگ و تحقق ثبات نسبی، مصرف کالاهای خارجی بار دیگر افزایش یافت. افزایش درآمدهای نفتی پس از جنگ، بهجای سرمایهگذاری در امور زیربنایی، به مصرفگرایی بیشتر اختصاص یافت و الگوی مصرف وارداتی تثبیت شد. واردات کالاهای متنوع با تعرفههای پایین، افزایش هزینههای دولت برای ایجاد کالاهای عمومی، و افزایش حقوق و سطح درآمد خانوادهها، مردم را بهسوی انتظارات بیشتر با هزینهٔ کمتر سوق داد. امروزه ایجاد تنوع در تبلیغات و تبعیت از صنعت مد، روند مصرفگرایی را تسریع کرده است.[۱۵]
مصرفگرایی در طبقات مختلف اجتماعی
جامعهشناسان، افراد را بر اساس ثروت، قدرت و وجهه اجتماعی به سه طبقه تقسیم میکنند که هر کدام الگوی مصرف متفاوتی دارند. طبقه بالا با مصرف کالاهای لوکس و خدمات خاص، به دنبال نمایش قدرت و جایگاه اجتماعی خود هستند. طبقه متوسط نیز با تقلید از طبقه بالا و خرید کالاهای ارزانقیمت شبیه به کالاهای لوکس، سعی در ارتقای موقعیت اجتماعی خود دارد. این طبقه به دلیل حجم بالای خرید، نقش مهمی در اقتصاد مصرفگرا ایفا میکند. طبقه پایین به دلیل کمبود منابع مالی و ترس از آینده، به خریدهای انباری و ضروری روی میآورد و در واقع بازار مازاد کالاهای طبقات بالاتر را جذب میکند. در مجموع، مصرفگرایی در هر سه طبقه به شکلی متفاوت وجود دارد و بهعنوان ابزاری برای نمایش هویت، رقابت اجتماعی و تأمین نیازهای اولیه مورد استفاده قرار میگیرد. توجه به آموزههای دینی و دوری از اسراف و تبذیر بهعنوان راهکارهای برونرفت از مصرفگرایی عنوان شده است.[۱۶]
عوامل مؤثر بر مصرفگرایی
عوامل اقتصادی مصرفگرایی
افزایش درآمد و سطح زندگی افراد باعث میشود که توان خرید کالاها و خدمات غیرضروری و لوکس بیشتر شود، در نتیجه مصرفگرایی تقویت میشود. تبلیغات و بازاریابی نیز با ایجاد نیازهای کاذب و ترغیب به خرید بیشتر، بر رفتار مصرفی تأثیر میگذارند. دسترسی به تسهیلات اعتباری و وامها، مانند کارتهای اعتباری، امکان خرید فوری را فراهم کرده و مصرف را افزایش میدهد. همچنین، تورم و انتظارات تورمی مردم را به خرید زودهنگام کالاها برای مقابله با افزایش قیمتها وادار میکند. سیاستهای مالی دولت، مانند کاهش مالیات و افزایش دستمزدها، قدرت خرید را بالا میبرد و به رشد مصرف کمک میکند. در نهایت، جهانیسازی و گسترش تجارت بینالمللی، دسترسی به کالاهای متنوعتر را آسانتر کرده و به تغییر و افزایش مصرف میانجامد.[۱۷]
عوامل اجتماعی مصرفگرایی
فرهنگ مصرفگرایی، که از طریق رسانهها، تبلیغات و مد ترویج میشود، خرید کالاهای جدید و لوکس را نشانهای از موفقیت و وضعیت اجتماعی معرفی میکند. همچنین، گروههای مرجع مانند دوستان، خانواده و افراد مشهور، با نمایش سبک زندگی مصرفگرایانه خود، الگوهایی را برای دیگران ایجاد میکنند که میتواند بر تصمیمات مصرفی افراد تأثیر بگذارد. همچنین، پذیرش استانداردهای مد و زیبایی و نیاز به تأیید اجتماعی، مصرفگرایی را تقویت میکند.[۱۸]
عوامل روانشناختی مصرفگرایی
رفتارهای مصرفی اغلب تحت تأثیر نیازهای روانشناختی و احساسی قرار میگیرند. نیاز به تأیید اجتماعی و احساس تعلق، افراد را به خرید کالاهای خاص و مد روز ترغیب میکند تا در گروههای اجتماعی خود مقبول واقع شوند. همچنین، احساس خوشحالی و رضایت موقت از خرید و مصرف کالاها میتواند بهعنوان یک مکانیسم جبران کننده برای مقابله با استرس، افسردگی یا ناکامیهای زندگی عمل کند. ترغیب به مصرف از طریق تبلیغات و رسانهها با استفاده از تکنیکهای روانشناختی، مانند ایجاد نیازهای کاذب و وعدههای خوشایند، نیز به افزایش رفتارهای مصرفی کمک میکند.[۱۹]
عوامل فرهنگی مصرفگرایی
فرهنگ مصرفگرایی، به افراد القا میکند که داشتن کالاهای مادی برای خوشبختی و موفقیت ضروری است. ارزشهایی مانند فردگرایی، مادیگرایی و لذتجویی، که در بسیاری از فرهنگهای مدرن برجسته هستند، مصرفگرایی را تقویت میکنند. همچنین، آداب و رسوم اجتماعی، جشنها و مناسبتهای مختلف، میتوانند بهعنوان محرکهایی برای مصرف عمل کنند. بهعنوان مثال، هدیه دادن در مناسبتهای مختلف، خرید لباسهای جدید برای مهمانیها و جشنها و دنبال کردن مدهای روز، همه از جمله عواملی هستند که توسط فرهنگ تقویت شده و به مصرفگرایی دامن میزنند.[۲۰]
پیامدهای مصرفگرایی
پیامدهای اقتصادی مصرفگرایی
افزایش بیش از حد تقاضا برای کالاها و خدمات، فشار زیادی بر منابع طبیعی وارد کرده و در درازمدت به کاهش رشد اقتصادی میانجامد. تمرکز بر مصرف کالاهای لوکس یا غیرضروری، باعث کاهش پسانداز و سرمایهگذاری شده و در نتیجه سرعت رشد اقتصادی را کاهش میدهد. همچنین، مصرفگرایی شکاف طبقاتی را افزایش داده و پایداری اقتصادی را تهدید میکند. برای مقابله با این چالشها، کارشناسان بر لزوم اتخاذ سیاستهای جامع تأکید دارند. این سیاستها شامل تشویق به کاهش مصرف، حمایت از تولیدات داخلی، ترویج فرهنگ پسانداز و سرمایهگذاری و ایجاد نظام مالیاتی عادلانهتر میباشد. علاوه بر این، سرمایهگذاری در آموزش و آگاهیبخشی عمومی در خصوص پیامدهای اقتصادی مصرفگرایی و اهمیت پایداری اقتصادی، نقش مهمی در تغییر الگوهای مصرف ایفا میکند.[۲۱]
پیامدهای اجتماعی مصرفگرایی
افزایش نابرابریهای اجتماعی، تقویت ارزشهای مادیگرایانه بهجای ارزشهای معنوی، تضعیف روابط اجتماعی، افزایش استرس و اضطراب و بروز مشکلات روانی مانند افسردگی و احساس پوچی از جمله این پیامدها هستند. تمرکز بر خرید مداوم و مصرف کالاهای لوکس و رقابت برای کسب موقعیت اجتماعی، به ایجاد شکاف بین افراد جامعه و تضعیف حس همبستگی اجتماعی منجر میشود. کارشناسان بر این باورند که برای مقابله با این چالشها، باید به تقویت ارزشهای اخلاقی و معنوی، ترویج فرهنگ همکاری و همبستگی اجتماعی، حمایت از فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی، ترویج آموزههای دینی و آموزش و آگاهیبخشی عمومی توجه شود.[۲۲]
پیامدهای زیستمحیطی مصرفگرایی
افزایش تولید کالاها و خدمات برای پاسخگویی به تقاضای مصرفکنندگان، به بهرهبرداری بیرویه از منابع طبیعی منجر شده و فشار زیادی بر محیط زیست وارد میکند. تولید زبالههای صنعتی و خانگی، آلودگی هوا و آب، تخریب جنگلها و اکوسیستمهای طبیعی، تغییر اقلیم و گرمایش جهانی از جمله پیامدهای زیستمحیطی مصرفگرایی هستند. کارشناسان بر این باورند که برای مقابله با این چالشها، باید به سمت تولید و مصرف پایدار حرکت کرد. این امر مستلزم کاهش مصرف، بازیافت مواد، استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، حمایت از کشاورزی پایدار و کاهش تولید زباله است.[۲۳]
پیامدهای سیاسی مصرفگرایی
مصرفگرایی بیرویه به نابرابری اجتماعی و افزایش تنشهای سیاسی منجر میشود. رشد نابرابری اقتصادی و افزایش فاصله طبقاتی باعث بیثباتی سیاسی و اجتماعی میشود و بخشهای محروم جامعه احساس بیعدالتی و نارضایتی بیشتری خواهند داشت. این نارضایتی به افزایش اعتراضات و تظاهرات سیاسی منجر میشود و حکومتها را تحت فشار قرار میدهد. از سوی دیگر، اتکا به واردات کالاهای مصرفی استقلال اقتصادی کشور را کاهش داده و وابستگی سیاسی به کشورهای صادرکننده را افزایش میدهد. متخصصان بر این باورند که برای مقابله با این پیامدها، باید سیاستهایی اتخاذ شود که به کاهش نابرابریها و تقویت تولید داخلی منجر گردد. این سیاستها شامل تقویت نظامهای حمایت اجتماعی، ارتقای شفافیت و پاسخگویی در حکومتها، و ایجاد فرصتهای برابر برای همه اقشار جامعه است. همچنین، تشویق به مصرف مسئولانه و حمایت از تولیدات داخلی به کاهش وابستگی به واردات و تقویت استقلال سیاسی و اقتصادی کشور کمک میکند.[۲۴]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه مصرف.
- ↑ بوردیو، تمایز: نقد اجتماعی قضاوت ذوقی، 1390ش، ص150.
- ↑ طالبی دلیر و اکبری، «رسانه و مصرفگرایی»، 1393ش، ص135؛ طیاری آشتیانی، «روانشناسی مصرفگرایی»، وبسایت نماآوای زندگی.
- ↑ کرباسیان، «جامعه و مصرفگرایی»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم.
- ↑ شرفالدین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، 1394ش، ص8-10 و 14-18؛ طیاری آشتیانی، «روانشناسی مصرفگرایی»، وبسایت نماآوای زندگی.
- ↑ بوردیو، تمایز: نقد اجتماعی قضاوت ذوقی، 1390ش، ص150.
- ↑ «مصرفگرایی»، وبسایت دنیای اقتصاد؛ سیدینیا، «مصرف و مصرفگرایی از منظر اسلام و جامعهشناسی اقتصادی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ « عوامل مصرفگرایی، از تجملگرایی تا شکمپرستی»، خبرگزاری مهر؛
- ↑ کریمی، «نیازها»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم؛ «مفهوم نیاز در روانشناسی»، وبسایت مجلۀ اینترنتی بهنام.
- ↑ آقایاری هیر و همکاران، «نقش واسطهای مصرفگرایی در ارتباط بین مادیگرایی و ردپای اکولوژیک»، 1396ش، ص12-13.
- ↑ طالبی دلیر و اکبری، «رسانه و مصرفگرایی»، 1393ش، ص127-134؛ رفیعپور، توسعه و تضاد: کوششی در جهت تحلیل انقلاب اسلامی و مسائل اجتماعی ایران، 1377ش، ص199.
- ↑ امیرپورسعید، «بررسی رابطۀ میان پدیدۀ مصرفگرایی با دینداری، مدگرایی و مدیریت بدن»، وبسایت مجلۀ بینالمللی پژوهش ملل.
- ↑ فدایی، «پرونده ویژه: مصرف و مصرفگرایی»، 1395ش، ص4-6.
- ↑ «مصرفگرایی»، وبسایت دنیای اقتصاد.
- ↑ فدایی، «پرونده ویژه: مصرف و مصرفگرایی»، 1395ش، ص7؛ هدایتی، «چه عواملی افراد را به مصرفگرایی سوق میدهد؟»، خبرگزاری صدا و سیما.
- ↑ برین، «فرایند مصرفگرایی در کشورهای در حال توسعه»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ شرفالدین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، 1394ش، ص18-19؛ کرباسیان، «جامعه و مصرفگرایی»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم؛ سیدینیا، «مصرف و مصرفگرایی از منظر اسلام و جامعهشناسی اقتصادی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ امیرپورسعید، «بررسی رابطۀ میان پدیدۀ مصرفگرایی با دینداری، مدگرایی و مدیریت بدن»، وبسایت مجلۀ بینالمللی پژوهش ملل؛ طالبی دلیر و اکبری، «رسانه و مصرفگرایی»، 1393ش، ص127؛ دهشت، «فرهنگ مصرف و مصرفگرایی، عوامل و زمینهها»، وبسایت جستار.
- ↑ کرباسیان، «جامعه و مصرفگرایی»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم؛ دهشت، «فرهنگ مصرف و مصرفگرایی، عوامل و زمینهها»، وبسایت جستار.
- ↑ آقایاری هیر و همکاران، «نقش واسطهای مصرفگرایی در ارتباط بین مادیگرایی و ردپای اکولوژیک»، 1396ش، ص12-13؛ کرباسیان، «جامعه و مصرفگرایی»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم.
- ↑ کرباسیان، «جامعه و مصرفگرایی»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم؛ سیدینیا، «مصرف و مصرفگرایی از منظر اسلام و جامعهشناسی اقتصادی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ هدایتی، «چه عواملی افراد را به مصرفگرایی سوق میدهد؟»، خبرگزاری صدا و سیما؛ «مصرفگرایی»، وبسایت دنیای اقتصاد؛ سیدینیا، «مصرف و مصرفگرایی از منظر اسلام و جامعهشناسی اقتصادی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ مهدیآقایی، «آسیبهای مصرفگرایی برای محیطزیست»، خبرگزاری مشرق؛ بازگیر، «فرهنگ مصرفگرایی در تضاد با محیط زیست است»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ علیخواه، فردین، «پیامدهای سیاسی مصرفگرایی»، 1386ش، ص255.
منابع
- آقایاری هیر، توکل و همکاران، «نقش واسطهای مصرفگرایی در ارتباط بین مادیگرایی و ردپای اکولوژیک (مورد مطالعه: شهروندان ارومیه)»، در نشریهٔ آموزش محیط زیست و توسعهٔ پایدار، سال ششم، شمارهٔ ۱، پاییز ۱۳۹۶ش.
- امیرپورسعید، محمدعلی، «بررسی رابطهٔ میان پدیدهٔ مصرفگرایی با دینداری، مدگرایی و مدیریت بدن (مطالعهٔ موردی: جوانان ۱۸ تا ۳۰ سالهٔ شهرستان رفسنجان)»، وبسایت مجلهٔ بینالمللی پژوهش ملل، تاریخ درج مطلب: ۱ آذر ۱۳۹۸ش.
- بودریو، پییر، تمایز: نقد اجتماعی قضاوت ذوقی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، نی، ۱۳۹۰ش.
- علیخواه، فردین، «پیامدهای سیاسی مصرفگرایی»، در فصلنامهٔ تحقیقات فرهنگی، سال اول، شمارهٔ ۱، پاییز ۱۳۸۶ش.
- بازگیر، محمدحسین، «فرهنگ مصرفگرایی در تضاد با محیط زیست است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دی ۱۴۰۲ش.
- برین، ابراهیم، «فرایند مصرفگرایی در کشورهای در حال توسعه»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸ش.
- طیاری آشتیانی، رضا، «روانشناسی مصرفگرایی»، وبسایت نماآوای زندگی، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۳ش.
- طالب دلیر، معصومه و اکبری، حسین، «رسانه و مصرفگرایی»، در رسانه و فرهنگ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال چهارم، شمارهٔ دوم، پاییر و زمستان ۱۳۹۳ش.
- جعفری، مهدی، «پرونده ویژه: مصرف و مصرفگرایی»، در نشریهٔ پایش زندگی، سال سوم، شمارهٔ ۱۳، خرداد و تیر ۱۳۹۵ش.
- دهشت، زهرا، «فرهنگ مصرف و مصرفگرایی، عوامل و زمینهها»، وبسایت جستار، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۳ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۳ش.
- رفیعپور، فرامرز، توسعه و تضاد، کوششی در جهت تحلیل انقلاب اسلامی و مسائل اجتماعی ایران، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۷۷ش.
- سیدینیا، سیداکبر، «مصرف و مصرفگرایی از منظر اسلام و جامعهشناسی اقتصادی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۸۸ش.
- شرفالدین، سیدحسین، «مصرفگرایی در سبک زندگی مدرن و دینی»، در دوفصلنامهٔ تخصصی پژوهشنامهٔ سبک زندگی، سال اول، شمارهٔ اول، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
- کرباسیان، قاسم، «جامعه و مصرفگرایی»، وبسایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۱ اردیبهشت ۱۳۸۹ش.
- کریمی، سعید، «نیازها»، وبسایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
- مهدیآقایی، ژیلا، «آسیبهای مصرفگرایی برای محیطزیست»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۹ش.
- «مفهوم نیاز در روانشناسی»، وبسایت مجلهٔ اینترنتی بهنام، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۴۰۰ش.
- «مصرفگرایی»، وبسایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۲ش.
- «مصرفگرایی»، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۳ش.
- «عوامل مصرفگرایی، از تجملگرایی تا شکمپرستی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۳۹۱ش.
- هدایتی، فریفته، «چه عواملی افراد را به مصرفگرایی سوق میدهد؟»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
ویکی ز