صدیقه دولت‌آبادی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|صدیقه دولت‌آبادی}}'''؛ نویسنده، روزنامه‌نگار و از پیشگامان جنبش زنان در ایران در دوران مشروطه و پهلوی اول.

صدیقه دولت‌آبادی صدیقه دولت‌آبادی از فعالان حقوق زنان، روزنامه‌نگاران و روشنفکران ایران در دوران مشروطه و پهلوی اول بود. او در خانواده‌ای مذهبی در اصفهان زاده شد، از پایه‌گذاران مدارس دخترانهٔ نوین بود و در سال ۱۲۹۹ش نشریهٔ ''زبان زنان'' را منتشر کرد. دولت‌آبادی آموزش را شرط اصلی پیشرفت زنان می‌دانست و باور داشت زن باسواد می‌تواند همسر و مادر کارآمدتری باشد. وی نقش سنتی زن را در قالب مادری و همسری می‌پذیرفت، اما خواهان ایفای آن با آگاهی، عزت‌نفس و مشارکت اجتماعی بیشتر بود. دولت‌آبادی در انجمن‌های زنان دورهٔ مشروطه، چند کنگرهٔ بین‌المللی زنان و کانون بانوانِ دورهٔ رضاشاه حضور داشت و از حامیان و مؤثران در سیاست کشف حجاب آن دوره به‌شمار می‌رفت.

صدیقه دولت‌آبادی در سال ۱۲۶۱ش در اصفهان به‌دنیا آمد. او دختر میرزا هادی دولت‌آبادی اصفهانی و خاتمه بیگم بود<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/11128 رضاقلی‌زاده، «دولت‌آبادی، صدیقه»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref> و در خانواده‌ای با شش فرزند، شامل یک خواهر و پنج برادر، پرورش یافت. مشهورترین برادر او یحیی دولت‌آبادی، نویسندهٔ معاصر و از چهره‌های تأثیرگذار در انقلاب مشروطه بود که کتاب حیات یحیی، از آثار او است. پدر صدیقه و برادرانش لباس روحانیت بر تن داشتند. برخی منابع، او را در خانواده‌ای مذهبی پرورش‌یافته دانسته‌اند،<ref>دولت‌آبادی، حیات یحیی، 1361ش، ج1، ص11 و 12.</ref> اما گروهی از مورخان بر این باورند که خاندان دولت‌آبادی با وجود پوشیدن لباس روحانیت، به فرقه‌های بابی یا ازلی منتسب بودند و اعتقادی به دین تشیع نداشتند. بر اساس برخی گزارش‌ها، میرزا هادی دولت‌آبادی نیابت میرزا یحیی صبح ازل، رئیس فرقه ازلیان، را بر عهده داشت و بعدها این نیابت را به پسرش یحیی واگذار کرد. یحیی دولت‌آبادی در کتاب خود از بابیان و بهائیان تمجید کرده و آنان را انسان‌هایی مظلوم معرفی می‌کند که توسط مراجع دینی شیعه در اصفهان مورد آزار قرار می‌گرفتند. به‌گفتهٔ او، مردم اصفهان به‌صورت دسته‌جمعی برای قتل خانوادهٔ دولت‌آبادی قیام کردند و کنسول روسیه با اعزام نیروهای مسلح از این خانواده دفاع کرد. این واقعه نشان‌دهندهٔ اهمیت دفاع از خانوادهٔ دولت‌آبادی‌های برای روسیه است. یحیی دولت‌آبادی در کتاب خود، مسبب اصلی حملهٔ مردم به آنها را، محمدتقی آقا نجفی اصفهانی دانسته است. شیخ فضل‌الله نوری، سید عبدالله بهبهانی و اطرافیان سیدمحمد طباطبایی نیز از جمله کسانی بودند که اتهام بابی‌گری را متوجه خانوادهٔ دولت‌آبادی می‌کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172108/زمینه-سازی-کشف-حجاب-در-ایران-نقش-صدیقه-دولت-ابادی رمضان نرگسی، «زمینه‌سازی کشف حجاب در ایران»، 1383ش، ص125-128.]</ref>

صدیقه دولت‌آبادی خواندن و نوشتن را در محیط خانواده و نزد پدر و برادرانش آموخت. او در سن پانزده‌سالگی با مردی به نام حسین اعتضاد ملقب به اعتضادالحکماء، حکیم دربار، ازدواج کرد، اما این ازدواج مدت زیادی دوام نیاورد و بدون فرزند به جدایی انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/864926/فعالیت-های-فرهنگی-اجتماعی-و-سیاسی-صدیقه-دولت-ابادی باقری، «فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی صدیقه دولت‌آبادی»، 1390ش، ص248.]</ref> بر پایه برخی تحلیل‌ها، شکست در این ازدواج، تأثیر عمیقی بر نگرش او نسبت به جنس مرد گذاشت و موجب شد در فعالیت‌های بعدی خود اصرار داشته باشد که در روزنامه‌اش تنها مقالاتی از زنان به چاپ برسد و حتی مقالات مردان در موضوعات مشابه را منتشر نکند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/357293/صدیقه-دولت-ابادی-زبان-گویای-زنان خسروپناه، «صدیقه دولت‌آبادی، زبان گویای زنان»، 1382ش، ص52.]</ref>

صدیقه دولت‌آبادی عقل و دانش را حافظ مقام زن می‌دانست. با وجود تأکید بر تحصیل و سوادآموزی، نهایتاً نقش سنتی زن را نفی نمی‌کرد، بلکه در سخنرانی‌ها و مقالات وی که در روزنامه زبانِ زنان به چاپ رسیده است و در مکاتباتی که با اقوامش داشت بر این مسئله همیشه تأکید می‌کرد؛ زن باسواد می‌توانست بانو و مادر بهتری باشد. از نظر صدیقه نقش اول زن همان نقشِ همیشگی و سنتی او بود، منتها با آزادی بیشتر که باید از طریق تحصیل به دست می‌آمد. ایده‌هایی که برای زن بیان می‌کرد از این قرار بود: «رفاقت با شوهر، بردباری در زندگی، پرستاری افراد، نگهداری افرادِ خانواده، دقت در نظم و تربیت، به کار بردنِ علم صرفه‌جویی، ترحم به زیردستان». دولت‌آبادی مقام زن را مقدس می‌دانست و برای او عفت و عزت‌نفس ذاتی قائل بود و علو مقام او را بسته به انجام وظایفی می‌دانست که تلویحاً در وجود او نهاده شده بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/218601 «بانوی تربیت»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های اسلامی و ایرانی.]</ref>

== نقش صدیقه دولت‌آبادی در جنبش زنان ایران ==

دولت‌آبادی از خانواده‌ای با نفوذ و متمول بود. او با اتکا به ثروت خانوادگی توانست در شرایطی که داشتن روزنامه سیاسی حتی برای مردان دشوار بود، نشریهٔ خود را به ارگان سیاسی زنان تجددطلب ایران تبدیل کند. در سال ۱۲۹۷ش، با استفاده از همین امکانات مالی، انجمنی به نام شرکت خواتین اصفهان، تأسیس کرد و دو سال بعد نیز شرکت آزمایش بانوان را راه‌اندازی کرد که که هدف آن ترویج خودکفایی و مبارزه با مصرف کالاهای خارجی بود. برخی نویسندگان معتقدند این انجمن‌ها برای زمینه‌سازی بی‌حجابی در میان زنان تشکیل شده بودند. از جمله قوانین خاص این شرکت آن بود که اگر دختری در سن پایین ازدواج می‌کرد، حق ادامهٔ همکاری با شرکت را نداشت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/108709/زنان-در-تاریخ-معاصر-صدیقه-دولت-آبادی رمضان نرگسی، «زنان در تاریخ معاصر؛ صدیقه دولت‌آبادی»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>

با توجه به منابع تاریخی، تشکیل شرکت خوانین اصفهان از جمله اقدامات مهم و پیشگامانه در مسیر احقاق حقوق زنان در ایران به‌شمار می‌رفت. در این میان، هرچند تلاش‌های صدیقه دولت‌آبادی برای گسترش آموزش، افزایش آگاهی، و تقویت جایگاه اجتماعی زنان نقش قابل توجهی در شکل‌گیری جنبش زنان و تغییر نگرش جامعه نسبت به حضور اجتماعی آنان ایفا کرد،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/864926/فعالیت-های-فرهنگی-اجتماعی-و-سیاسی-صدیقه-دولت-ابادی باقری، «فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی صدیقه دولت‌آبادی»، 1390ش، ص247-248.]</ref> اما حضور زنان در جامعه و ترویج بی‌حجابی از سوی او، از دید بسیاری از اقشار جامعه، اقدامی نادرست و مذبوح تلقی شد و با مخالفت‌های گستردهٔ سنت‌گرایان مواجه شد.<ref>[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/1M117H/ترویج_بی_حجابی_توسط_صدیقه_دولت_آبادی «ترویج بی‌حجابی توسط صدیقه دولت‌آبادی»، پایگاه جامع تاریخ.]</ref>

در دوران مشروطه، انجمن‌های سری و ماسونی رونق بسیاری داشتند و بسیاری از آزادی‌خواهان و تجددطلبان از اعضای این محافل بودند. به موازات این انجمن‌های مردانه، زنان تجددطلب نیز، انجمن‌هایی تأسیس کردند که معمولاً زنان و دختران شاه یا وابستگان رجال سیاسی در آن عضویت داشتند. صدیقه دولت‌آبادی در این انجمن‌های مخفی شرکت می‌کرد و سمت منشی انجمن مخدرات وطن را بر عهده داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/864926/فعالیت-های-فرهنگی-اجتماعی-و-سیاسی-صدیقه-دولت-ابادی باقری، «فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی صدیقه دولت‌آبادی»، 1390ش، ص259.]</ref>

 

صدیقه دولت‌آبادی همچنین در انجمن آزادی زنان، عضویت داشت که انجمنی مختلط بود و مردان نیز در جلسات آن شرکت می‌کردند. محترم اسکندری، هما محمودی، شمس‌الملوک جواهرالکلام، [[افتخارالسلطنه]] و [[تاج‌السلطنه]] از دیگر اعضای این انجمن بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/864926/فعالیت-های-فرهنگی-اجتماعی-و-سیاسی-صدیقه-دولت-ابادی باقری، «فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی صدیقه دولت‌آبادی»، 1390ش، ص258.]</ref>

صدیقه دولت‌آبادی در سال ۱۲۹۴ش، مدرسهٔ دخترانهٔ ام‌المدارس را در اصفهان تأسیس کرد. مدیریت این مدرسه بر عهده بدرالدجی درخشان، از فارغ‌التحصیلان مدرسه دخترانه آمریکایی تهران، بود. مدرسهٔ صدیقه دولت‌آبادی به‌دلیل عدم رعایت شئونات دینی و قوانین معارف تعطیل شد و خود او نیز به مدت سه ماه در وزارت فرهنگ زندانی شد. از خانواده‌اش تعهد گرفتند که پس از این در چنین فعالیت‌هایی شرکت نکند. اما او پس از آزادی، دبستان دخترانهٔ دیگری به نام مکتب‌خانه شرعیات با مدیریت بتول کاوه تأسیس کرد که آن نیز به سرنوشت مدرسهٔ پیشین دچار شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172108/زمینه-سازی-کشف-حجاب-در-ایران-نقش-صدیقه-دولت-ابادی رمضان نرگسی، «زمینه‌سازی کشف حجاب در ایران»، 1383ش، ص132.]</ref>

=== روزنامه‌نگاری: زبان زنان ===

صدیقه دولت‌آبادی در سال ۱۲۹۹ش، نشریه زبان زنان را در اصفهان و تهران منتشر کرد. اولین شمارهٔ این نشریه در ۲۰ شوال ۱۳۳۷ق فعالیت خود را آغاز کرد و آخرین شماره آن (شماره ۵۷) در ۲۱ ربیع‌الثانی ۱۳۳۹ق منتشر شد. زبان زنان در ابتدا به مباحث خانه‌داری، بچه‌داری، شوهرداری و بهداشت می‌پرداخت، اما به‌تدریج مباحثی همچون سوسیالیسم و سوسیال دموکراسی را مطرح کرد که واکنش اقشار مذهبی را برمی‌انگیخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/960745/زبان-زنان-نشریه-ای-متفاوت-در-عرصه-روزنامه-نگاری-زنان-عصر-مشروطه کثیری و باقری، «زبان زنان-نشریه‌ای متفاوت در عرصه روزنامه‌نگاری زنان عصر مشروطه»، 1390ش، ص9 و 11.]</ref> در برخی مقالات از سیاست اتحاد شوروی دفاع کرد و شعار زنده باد آزادی دنیا، زنده باد آزادی ایران، زنده باد سوسیالیزم را سر داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172108/زمینه-سازی-کشف-حجاب-در-ایران-نقش-صدیقه-دولت-ابادی رمضان نرگسی، «زمینه‌سازی کشف حجاب در ایران»، 1383ش، ص134.]</ref> او در مقالاتش وضعیت زنان در کشورهای دیگر را به رخ زنان ایرانی می‌کشید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172108/زمینه-سازی-کشف-حجاب-در-ایران-نقش-صدیقه-دولت-ابادی رمضان نرگسی، «زمینه‌سازی کشف حجاب در ایران»، 1383ش، ص135.]</ref>

صدیقه دولت‌آبادی در سال ۱۳۰۰ش از اصفهان راهی تهران شد و یک سال بعد برای درمان بیماری خود به فرانسه رفت. پس از بهبود، در یک کالج شبانه‌روزی ویژه بانوان به تحصیل پرداخت و سرانجام از دانشگاه سوربون پاریس در رشتهٔ تعلیم و تربیت، فارغ‌التحصیل شد. او در اواخر سال ۱۳۰۶ش به ایران بازگشت. بازگشت او هم‌زمان با دوران حکومت رضاشاه بود. در شرایطی که زنان ایرانی همچنان با حجاب کامل در جامعه حضور می‌یافتند؛<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/11128 رضاقلی‌زاده، «دولت‌آبادی، صدیقه»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref> یعنی ده سال پیش از فرمان کشف حجاب توسط رضاشاه، دولت‌آبادی عملاً حجاب را کنار گذاشته و بدون روسری در خیابان‌ها ظاهر می‌شد. این موضوع به‌تدریج حساسیت افکار عمومی را برانگیخت، به‌طوری که حتی برخی زنان نیز به مخالفت با او پرداختند، او را لعن و نفرین می‌کردند و روزنامه‌اش را در خیابان‌ها می‌سوزاندند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172108/زمینه-سازی-کشف-حجاب-در-ایران-نقش-صدیقه-دولت-ابادی رمضان نرگسی، «زمینه‌سازی کشف حجاب در ایران»، 1383ش، ص135.]</ref> ادامه این شیوه از سوی او، واکنش‌ها و مخالفت‌های گسترده‌ای را در پی داشت.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/11128 رضاقلی‌زاده، «دولت‌آبادی، صدیقه»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref>

در آن دوره، بسیاری از روشنفکران ایرانی که به اروپا سفر کرده بودند، تحت تأثیر پیشرفت‌های مادی غرب قرار گرفته و از الگوگیری از کشورهای اروپایی سخن می‌گفتند. دولت‌آبادی نیز از این جریان فکری تأثیر پذیرفت. او در سال ۱۹۲۴م در مقاله‌ای با عنوان ایران و فرانسه، پیشنهاد همکاری با دولت فرانسه برای اجرای طرح‌های اصلاحی و توسعه اقتصادی ایران را مطرح کرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/108709/زنان-در-تاریخ-معاصر-صدیقه-دولت-آبادی رمضان نرگسی، «زنان در تاریخ معاصر؛ صدیقه دولت‌آبادی»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>

قرارداد ۱۹۰۷م که ایران را میان نفوذ انگلستان و روسیه تقسیم می‌کرد، با اعتراض صریح صدیقه دولت‌آبادی روبه‌رو شد. او همراه با زنان همفکر خود، با تحریم کالاهای وارداتی و حتی حضور در قهوه‌خانه‌ها و تشویق مردم به استفاده نکردن از قند خارجی، نارضایتی خود را نشان داد.<ref>[http://karbanoo.com/بانوان-مبارز-مشروطیت-نخستین-ها-در-حق/ «بانوان مبارز مشروطیت، نخستین‌ها در حقوق زنان»، وب‌سایت کاربانو.]</ref>

دولت‌آبادی سال ۱۳۰۱ش در آلمان در کنگرهٔ بین‌المللی زنان در برلین شرکت کرد و به‌عنوان نخستین زن ایرانی، نمایندگی زنان ایران را بر عهده گرفت و سخنرانی کرد. همچنین در سال ۱۳۰۵ش در دهمین کنگرهٔ بین‌المللی حق رأی زنان، حضور یافت و از حقوق زنان ایران دفاع کرد.<ref>[http://karbanoo.com/بانوان-مبارز-مشروطیت-نخستین-ها-در-حق/ «بانوان مبارز مشروطیت، نخستین‌ها در حقوق زنان»، وب‌سایت کاربانو.]</ref> صدیقه دولت‌آبادی در سال ۱۳۲۶ش، نیز به اروپا سفر کرد و در کنگره بین‌المللی زنان برای صلح و آزادی شرکت کرد. او در این گردهمایی، مقاله‌ای دربارهٔ پیشرفت و دستاوردهای زنان در ایران ارائه داد و به معرفی وضعیت زنان ایرانی در عرصهٔ جهانی پرداخت.<ref>[https://www.ettehadkhabar.ir/fa/posts/2269 کشتکار، «اولین روزنامه‌نگار زن»، وب‌سایت اتحاد خبر.]</ref>

صدیقه دولت‌آبادی از چهره‌های اثرگذار در جریان کشف حجاب در ایران بود. او را نخستین زن ایرانی پس از دوران مشروطه می‌دانند که بدون چادر از خانه خارج شد و با پوشش و کلاه اروپایی در انظار عمومی حضور یافت. در همین دوره، سمت بازرسی مدارس دخترانه نیز به او واگذار شد. در سال ۱۳۱۴ش، رضاشاه به وزیر معارف، علی‌اصغر حکمت، دستور داد انجمنی از زنان فعال و آزادی‌خواه تهران تشکیل شود. این انجمن که بعدها کانون بانوان نام گرفت، با هدف اجرای سیاست کشف حجاب تأسیس شد. ریاست این کانون در ابتدا بر عهدهٔ شمس پهلوی بود و زیر نظر وزارت معارف فعالیت می‌کرد. پس از او، هاجر تربیت به ریاست این نهاد منصوب شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/864926/فعالیت-های-فرهنگی-اجتماعی-و-سیاسی-صدیقه-دولت-ابادی باقری، «فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی صدیقه دولت‌آبادی»، 1390ش، ص259-260.]</ref> از سال ۱۳۱۶ش و پس از صدور رسمی فرمان کشف حجاب، سرپرستی کانون بانوان به دستور رضاشاه به دولت‌آبادی سپرده شد. انتخاب او به‌دلیل گرایش‌های تجددخواهانه و فعالیت‌های گسترده‌اش در زمینهٔ حقوق زنان، از جمله انتشار نشریه زبان زنان، صورت گرفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172108/زمینه-سازی-کشف-حجاب-در-ایران-نقش-صدیقه-دولت-ابادی رمضان نرگسی، «زمینه‌سازی کشف حجاب در ایران»، 1383ش، ص136.]</ref>

برادر او، یحیی دولت‌آبادی، نیز از حامیان کشف حجاب بود. او در کتاب حیات یحیی، از این اقدام دفاع کرد و آن را از دستاوردهای مهم رضاشاه دانست. وی همچنین از حضور دخترانش بدون پوشش سنتی در مراسم‌های رسمی یاد کرده و تأکید کرده بود که اجرای چنین سیاستی بدون اقتدار دولت امکان‌پذیر نبود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172108/زمینه-سازی-کشف-حجاب-در-ایران-نقش-صدیقه-دولت-ابادی رمضان نرگسی، «زمینه‌سازی کشف حجاب در ایران»، 1383ش، ص124-125.]</ref> پس از اعلام رسمی کشف حجاب در تهران، واکنش‌ها و مخالفت‌های گسترده‌ای در میان مردم شکل گرفت. در مناطق مختلف، از جمله خراسان، اعتراض‌هایی رخ داد و گروهی از مردم در مسجد گوهرشاد تجمع کردند که به [[واقعه مسجد گوهرشاد|واقعه مسجد گوهرشاد،]] انجامید. همچنین [[عبدالکریم حائری یزدی]]، بنیان‌گذار حوزه علمیه قم، از این تحولات متأثر شد و حدود یک سال پس از اجرای این سیاست درگذشت. در این دوره، برخی از زنان نیز در اعتراض به این قانون، از حضور در اجتماع خودداری کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172108/زمینه-سازی-کشف-حجاب-در-ایران-نقش-صدیقه-دولت-ابادی رمضان نرگسی، «زمینه‌سازی کشف حجاب در ایران»، 1383ش، ص137.]</ref>

[[یحیی دولت‌آبادی]] نیز تحت تأثیر سیاست‌های جدید پوشش قرار گرفت. او که پیش‌تر لباس روحانیت بر تن داشت، پس از اجرای قانون متحدالشکل شدن لباس مردان، از این پوشش کناره‌گیری کرد؛ اقدامی که با دیدگاه‌های پیشین او در حمایت از تغییرات اجتماعی همسو بود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/108709/زنان-در-تاریخ-معاصر-صدیقه-دولت-آبادی رمضان نرگسی، «زنان در تاریخ معاصر؛ صدیقه دولت‌آبادی»، پرتال جامع علوم انسانی]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/172108/زمینه-سازی-کشف-حجاب-در-ایران-نقش-صدیقه-دولت-ابادی رمضان نرگسی، «زمینه‌سازی کشف حجاب در ایران»، 1383ش، ص128-129.]</ref>

از صدیقه دولت‌آبادی رساله‌ای با عنوان آداب معاشرت در مجامع عمومی و ده‌ها مقاله در نشریاتی مانند زبان زنان، ایرانشهر، عالم نسوان و جهان زنان، ثبت شده است. همچنین کتاب زندگی من و بیست‌ودو نمایشنامه اخلاقی و اجتماعی از دیگر آثار وی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/864926/فعالیت-های-فرهنگی-اجتماعی-و-سیاسی-صدیقه-دولت-ابادی باقری، «فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی صدیقه دولت‌آبادی»، 1390ش، ص249.]</ref> در سال ۱۳۸۳ش، مرکز فرهنگی زنان، کتابخانه‌ای به نام او تأسیس کرد. همچنین از همان زمان، تندیس صدیقه دولت‌آبادی، هر سال به بهترین اثر در حوزهٔ مطالعات و ادبیات زنان اهدا می‌شود. مجموعه شخصی او، شامل نامه‌های اداری و خصوصی، احکام، مقالات، سخنرانی‌ها و دست‌نوشته‌ها، در بخش خاورمیانه و آسیای مرکزیِ مؤسسه بین‌المللی تاریخ اجتماعی آمستردام در هلند نگهداری می‌شود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/11128 رضاقلی‌زاده، «دولت‌آبادی، صدیقه»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref>

او سرانجام در روز ۶ مرداد سال ۱۳۴۰ش بر اثر بیماری سرطان در تهران درگذشت. پیکرش مطابق وصیتش از کانون بانوان تشییع شد و در قبرستان زرگنده (امامزاده اسماعیل) در شمال تهران به خاک سپرده شد. پس از انقلاب ۱۳۵۷ش، مقبرهٔ او توسط برخی مخالفان ویران شد.<ref>[http://karbanoo.com/بانوان-مبارز-مشروطیت-نخستین-ها-در-حق/ «بانوان مبارز مشروطیت، نخستین‌ها در حقوق زنان»، وب‌سایت کاربانو.]</ref>