ایران‌پدیا

حکومت‌های شیعه در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
سعید مقدم (بحث | مشارکت‌ها)
۶۲۶ ویرایش‌ها
 
(۷۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱۰ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>حکومت‌های شیعه در ایران؛</big>''' تشکیل دولت‎های شیعی از گرایش‎های مختلف زیدیه، اسماعیلیه و اثنی‌عَشَری در ایران.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =حکومت‌های شیعه در ایران.png 
| زیرنویس تصویر    =مرقد ناصر کبیر از حاکمان علوی طبرستان در شهر آمل 
| image_alt        =مرقد ناصر کبیر از حاکمان علوی طبرستان در شهر آمل
| فایل پادکست      =حکومت‌های شیعه در ایران.ogg 
| حجم فایلپادکست    =10/7 
| تاریخ پادکست      =11-2-1405 
| زیرنویس عنوان    = 


با پیدایش اسلام، اندیشه‌ای مترقی ظهور کرد که علاوه بر شبه جزیره عربستان بسیاری از سرزمین‌های دیگر از جمله ایران را نیز در برگرفت. هرچند فتح ایران در دوره خلیفه دوم به‌واسطه جنگ بود، اما نشر و گسترش اسلام، زمانی که دین زرتشت دیگر پاسخگوی نیازهای ایرانیان نبود، عمدتاً با پذیرش داوطلبانه و آشنایی تدریجی آنان با تعالیم اسلام، به‌ویژه از طریق ائمه و آموزه‌های اصیل شیعی، صورت گرفت. همچن ینیکتاپرستی و آشنایی ایرانیان با ادیان الهی در گرایش آنان به تشیع تأثیرگذار بوده است. از نخستین نمودهای سیاسی تشیع در ایران، دولت علویان طبرستان بود که الگویی برای حکومت‌های بعدی شیعی همچون آل مسافر، آل بویه، باوندان اسپهبّدیه و شاخه‌های مختلف حاکمیت‌های اسماعیلی از جمله نزاریان ایران شد. در سده‌های میانه، جنبش‌هایی چون سربداران، مرعشیان و آل کیا جلوه‌های دیگری از پیوند تشیع با ساختار قدرت محلی را رقم زدند. در ادامه، دولت‌هایی مانند مشعشعیان و سرانجام صفویان با رسمی‌کردن تشیع در سراسر ایران، این جریان تاریخی را به اوج سیاسی و فرهنگی خود رساندند. ابعاد مختلف دولت‌های شیعی شامل تاریخ سیاسی، زمینه‌ها، علل صعود و افول و تحولات فرهنگی، اجتماعی و مذهبی، عاملی قوی در گسترش اندیشه و فرهنگ سیاسی و اجتماعی شیعی در قلمرو خود بودند.
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی       =


== '''مفهوم‌شناسی''' ==
| نخستین کاربرد    =  
شیعه در لعت به معنای گروه، گروه پیروان، گروه همدل، یاران، انصار و اتباع که بر امری یک‌سخن باشند.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ۱۴۰۸ق، ماده «شیع».</ref> تشیع در لغت به معنای دعوی مذهب شیعه کردن است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ۱۳۷۳ش، ماده «شیع».</ref> اگر وازه شیعه همراه با «ال» تعریف به کار رود ناگزیر اختصاص به افرادی دارد که از باب اعتقاد به امامت و ولایت بلافصل امام علی بعد از رحل پیامبر و نفی امامت از کسانی که در خلافت بر او پیشی گرفتند، از آن امام پیروی کردند.<ref>مفید، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، ۱۳۳۰ش، ج۱، ص۴۲.</ref>
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =  
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''{{درشت|حکومت‌های شیعه در ایران؛}}''' تشکیل دولت‌های شیعی با گرایش‌ زیدی، اسماعیلی و دوازده‌امامی در ایران.


== '''پیدایی و دیگرگونی تشیع''' ==
حکومت‌های شیعه در ایران با دولت [[علویان طبرستان]]، در سدۀ سوم هجری، آغاز شد. این دولت، الگویی برای حکومت‌های بعدی شیعه از جمله [[آل‌مسافر]]/سلاریان، [[آل‌بویه]]، [[باوندیان]] و شاخه‌های گوناگون حکومت‌های اسماعیلی مانند نزاریان ایران، شد. در قرون میانه، جنبش‌هایی همچون [[سربداران]]، [[مرعشیان]] و [[آل‌کیا]] نمونه‌های دیگری از پیوند تشیع با قدرت‌های محلی به‌شمار می‌روند. سپس دولت‌هایی چون [[مشعشعیان]] و سرانجام [[صفویان]] با رسمی کردن [[مذهب تشیع]] در سراسر [[ایران]]، [[شیعه]] را به اوج قدرت سیاسی و فرهنگی خود رساندند. پس از صفویان، [[قاجاریه|دولت قاجار]] نقش مهمی در تثبیت هویت شیعی ایران ایفا کرد. با پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] در ۱۳۵۷ش و تأسیس [[جمهوری اسلامی ایران]]، اندیشهٔ حکومت شیعه که پیش‌تر نظری و آرمانی بود، به‌صورت عملی و قانونی در قالب یک دولت مدرن تحقق یافت.  
درباره این مسئله که از چه زمانی شیعه شکل گرفت نظریه‌های متفاوتی ذکر شده است.


۱) تشیع در دورات حیات پیامبر شکل گرفته و در آن زمان گروهی از صحابه به‌عنوان طرفدار امام علی شناخته می‌شدند.  
== مفهوم‌شناسی ==
حکومت‌های شیعه در ایران، مجموعه‌ای از نظام‌های سیاسی محلی و ملی هستند که از سدهٔ سوم [[تقویم هجری قمری|هجری قمری]] با تأسیس حکومت علویان طبرستان آغاز شدد و پس از فرازونشیب‌های تاریخی، تا دورهٔ معاصر تداوم یافته‌ است. بر اساس منابع پژوهشی، عنوان حکومت شیعی، منحصر به دولت‌های شیعهٔ دوازده‌امامی/اثنی‌عشری نیست،<ref>خطیبی کوشک و همکاران، فرهنگ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۸؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/332725/علل-و-عوامل-سیاسی-و-کلامی-پیدایش-فرقه-های-شیعه?q=فرقه%20های%20شیعه&score=274877907000.0&rownumber=1 قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه‌های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص94-95.]</ref> بلکه [[اسماعیلیه|شیعیان اسماعیلی]]  ازجمله [[فاطمیان]] و نزاریان<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش. ص۱۱.</ref> و [[زیدیه|شیعیان زیدی]] نیز در طول تاریخ بر ایران و برخی سرزمین‌های اسلامی دیگر، حکمرانی کرده‌اند.<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص86-87.</ref> وجه مشترک همهٔ این حکومت‌ها، بهره‌گیری از مشروعیت مذهبی تشیع برای تشکیل قدرت سیاسی در برابر خلافت رسمی یا نظام‌های رقیب بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1404025/دولت-های-شیعی کشاورز و بوسعیدی، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص171-174.]</ref>


۲) شیعه پس از رحلت پیامبر و در مخالفت با انتخاب ابوبکر بن ابی قحافه به‌عنوان خلیفه شکل گرفته است. پس از رحلت پیامبر مسلمانان سه دسته شدند: گروهی که شیعه نامیده شدند و طرفدار امام علی بودند. گروهی با نام انصار که طرفدار سعد بن عباده خزرجی و مدعی حکومت بودند و گروهی که با ابویکر بیعت کردند.
نقطهٔ عطف تاریخ حکومت‌های شیعی در ایران، دودمان صفوی است. صفویان با رسمی‌کردن مذهب تشیع اثنی‌عشری در ایران، بستر تحولی بنیادین در ساختار سیاسی-مذهبی کشور ایجاد کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۵.</ref> در دوران معاصر نیز [[نظریه ولایت فقیه|نظریهٔ ولایت فقیه]] به‌عنوان اصلی‌ترین رکن [[نظام جمهوری اسلامی ایران]]، الگویی نوین از حاکمیت شیعی را نهادینه ساخته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1464168/چگونگی-شکل-گیری-اصل-ولایت-فقیه-به-منزله-ساخت-قدرت-در-جمهوری-اسلامی بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷.]</ref>


۳) شیعه به‌عنوان یک حزب یا گروه خاص در دوره پایانی خلافت عثمان یا زمان قتل او شکل گرفت.
== زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی ==


۴) ظهور شیعه در زمانی بود که بصره در آستانه جنگ جمل قرار داشت.
در جریان رویدادهای سدهٔ نخست هجری ازجمله [[واقعه سقیفه بنی‌ساعده]]، [[جنگ جمل]]، جنگ صفین و [[واقعه عاشورا]]،<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص19-24.</ref> به‌تدریج انگارۀ تعیین [[امام علی|علی بن ابی‌طالب]] توسط [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] به‌عنوان جانشین، در جامعه مسلمان تثبیت شد و [[مذهب تشیع|تشیع]] در اواخر سدهٔ نخست و اوایل سدهٔ دوم هجری، به مذهبی با مبانی کلامی مستقل تبدیل شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص32-34.</ref> گرایش ایرانیان به تشیع نیز فرایندی تدریجی بود که سرانجام به شکل‌گیری دولت‌های محلی شیعه انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/اصالت-تاریخی-شیعه-گرایی-ایرانیان?q=گرایش%20ایرانیان%20به%20تشیع&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص59-60.]</ref> عدالت‌طلبی امام علی و رفتار بدون تبعیض [[اهل‌بیت]] با ایرانیان، موجب شد که خاندان علوی، گرایش قلبی یافته و سخن و سیره آنان را برتر از دیگران بیابند.<ref>شاه‌محمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص1-29.</ref>


۵) در زمان نبرد جنگ صفین که گروهی در مخالفت و موضع امام علی قرار گرفتند و گروهی به‌عنوان طرفدار حقیقی امام به او اعلام وفاداری کردند و شیعه نام گرفتند.
از سدهٔ دوم هجری، بسیاری از نوادگان پیامبر و امامان شیعه برای در امان ماندن از آزار خلفای اموی و عباسی به [[ایران]] کوچ کردند. حضور این [[امام‌زاده|امامزادگان]] در شهرهای ایران، زمینهٔ آشنایی بیشتر با آموزه‌های شیعی را برای ایرانیان فراهم کرد. همچنین هجرت [[امام رضا|علی بن موسی‌ الرضا]] به ایران و حضور هشت‌سالهٔ او در [[مرو]]، تأثیر عمیقی بر گسترش تشیع در ایران گذاشت. [[حدیث سلسلةالذهب]]، نامه‌های وی به افراد مختلف و مناظره‌های علمی در دربار [[مأمون]]، همگی به آشنایی ایرانیان با تشیع و ظرفیت‌های اجتماعی و سیاسی آن کمک کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/اصالت-تاریخی-شیعه-گرایی-ایرانیان?q=گرایش%20ایرانیان%20به%20تشیع&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص65-79.]</ref> در این راستا، دولت‌های محلی و منطقه‌ای با گرایش شیعی، خیلی زود در ایران شکل گرفتند. [[حکومت‌های شیعه در ایران]] اگرچه در آغاز، فراگیر نبودند، اما نقش مهمی در ریشه‌دار کردن تشیع در ایران ایفا کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۲.</ref>


۶) پیدایش شیعه به بعد از شهادت امام علی باز می‌گردد.<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۲۴-۱۹.</ref>
== علویان طبرستان ==
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱.png|جایگزین=گسترهٔ فرمانروایی علویان طبرستان و گیلان|بندانگشتی|گسترهٔ فرمانروایی علویان طبرستان و گیلان]]
حکومت [[علویان طبرستان]] در سال ۲۵۰ق، با مهاجرت سادات علوی به [[شمال ایران]] و در منطقهٔ [[طبرستان]]/مازندران تأسیس شد. چهار تن از نوادگان [[امام حسن مجتبی]]، ازجمله حسن بن زید معروف به داعی کبیر تا حسن بن قاسم معروف به داعی صغیر، از ۲۵۰ق تا ۳۱۶ق، بر طبرستان حکومت کردند. این حکومت که مذهب رسمی آنان [[زیدیه|تشیع زیدی]] بود از سده چهارم هجری که حکومت آل‌بویه پایه‌گذاری شد، اقتدار خود را به‌عنوان یک دولت مستقل از دست داد و سرانجام در سدهٔ دهم هجری، منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص53-73.</ref>  


۷) ظهور شیعه در قالب یک نهضت مشخص با اهداف و نام خالص به سال‌های پس از شهادت امام حسین باز می‌گردد و حادثه عاشورا نقطه‌ای بنیادین و مهم در پیدایش یا تحول شیعه است.
==== دستاوردها ====


۸) ظهور شیعه به‌عنوان یک فرقه با کلام و اعتقاد ویژه خود همچون یک مذهب فکری و سیاسی با ظهور نظریه «نص و تعیین» در اواخر سده اول هجرت بوده است.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۳۴-۳۲.</ref>
* نخستین تجربهٔ حکومتی شیعه در ایران با اتکا بر دعوت و انتخاب مردم؛
* چالش جدی با خلافت عباسی؛
* گسترش دعوت به سرزمین‌های مجاور؛
* تأمین امنیت جامعه؛
* ساخت مساجد، مدارس دینی، کتابخانه‌ها و خانقاه‌ها، ترویج فقه شیعی زیدی، تعمیر بارگاه امامان و حاکمان علوی و ایجاد پایگاهی امن برای سادات.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1543942/دستاوردهای-سیاسی-فرهنگی-و-اجتماعی-علویان-طبرستان?q=دستاوردهای%20سیاسی،%20فرهنگی%20و%20اجتماعی%20علویان%20طبرتان&score=16392.81&rownumber=1 نوروزی و همکاران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، ۱۳۹۸ش، ص۸۳.]</ref>


== '''فرقه‌های شیعه''' ==
== آل‌مسافر ==
از مهمترین زمینه‌ای که انشعاب و فرقه‌های جدیدی را در میان شیعیان به وجود آورده است، سلسله امامان و چگونگی فرآیند انتقال امامت و وصایت و انتخاب امام بعدی بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۳۵.</ref> همچنین پیدایش علم کلام و عدم دست‌یابی شیعه به حاکمیت سیاسی پس از شهادت امام حسین و یارانش و‌ قیام‌هایی که به‌منظور خون‌خواهی آنان صورت گرفت، باعث پراکندگی و ایجاد فرقه‌ها و عدم اتحاد در جامعه شیعه شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/332725/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87?q=%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87%20%D8%B2%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%87&score=16393.031&rownumber=9 قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص۹۳.]</ref>
حکومت [[آل‌مسافر]] از سال ۳۰۴ق در منطقهٔ دیلم و نواحی شمال غربی ایران تا ارمنستان استقرار یافت. این سلسله‌ حکومتی را محمد بن مسافر برپا کرد، اما در ادامه به دو شاخۀ آذربایجان و دیلم تقسیم شد. در شاخهٔ دیلم ۹ تن از وهسودان بن محمد (۳۳۰ق) تا مسافر (۴۵۴ق) و در شاخهٔ آذربایجان ۶ تن از مرزبان اول بن محمد (۳۳۰ق) تا ابوالهیجاء بن ابراهیم، حکومت کردند. مذهب رسمی آنان [[اسماعیلیه|تشیع اسماعیلی]] بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲–۷۹.</ref>


=== '''زیدیه''' ===
==== دستاوردها ====
زیدیه از جمله یکی از فرقه‌های شیعه، به امامت امام علی، امام حسن، امام حسین و زید بن علی قائل هستند.<ref>مفید، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، ۱۳۳۰ش، ج۱، ص۳۹.</ref> این فرقه پیروان زید بن علی بن حسین هستند و امامت را در اولاد فاطمه زهرا منحصر می‌دانند و در گروه دیگری غیر از آنان جایز نمی‌دانند. اعتقاد دارند امامت واجب الاطاعه به هر مردی از اولاد فاطمه می‌رسد که مردم را به امامت خود دعوت کند و عادل، عالم و اهل علم، سخاوتمند و شجاع‏ باشد<ref>الخیرالله، «فرقه زیدیه (1) و ارتباط آنها با زید بن علی(ع)»، ۱۳۸۳ش، ص۴۹.</ref> و فرقی نمی‌کند که از اولاد امام حسن یا از اولاد امام حسین باشد.<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۸۷-۸۶.</ref>


=== '''اسماعیلیه''' ===
* [[ضرب سکه|ضرب سکه‌های]] حاوی نشانه‌های اعتقادات شیعی اسماعیلی ([[قرمطیان|قرمطی]])؛
این فرقه با عناوین دیگری نظیر سبعیه<ref>مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ۱۳۷۲ش، ص۲۲۶.</ref>، قرامطه<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۸۳.</ref>، باطنیه<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/55152/%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87?q=%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D9%86%DB%8C%D9%87%20%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 مینوی، «باطنیه اسماعیلیه»، ۱۳۵۱ش، ص۳-۱.]</ref>، حشیشیه، تعلیمیه، و الدعوه یا الدعوه الهادیه شناخته می‌شود.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش.، ص۱۱.</ref> اسماعیلیه امامت امام حسن فرزند امام علی را قبول ندارند.<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۱۹.</ref> اسماعیلیه، بعد از شهادت امام صادق به امامت فرزندش اسماعیل با عنوان «اسماعیلیه خالصانه» یا نواده‌اش محمد بن اسماعیل بن جعفر با نام «مبارکیه» اعتقاد پیدا کردند.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴.</ref> این فرقه بعد از شیعه اثنی‌عَشَری، اکثریت را تشکیل می‌دهد و پیروان آن در بیش از ۲۵ کشور، در آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکای شمالی پراکنده شدند. بیشتر اسماعیلیان نیز در هند، پاکستان و شرق آفریقا زندگی می‌کنند.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۳ و ۱۱.</ref>
* بروز و ظهور حرکت‌ها و رسوم مبتنی بر فرهنگ انتظار؛
* نهادینه‌سازی باورهای شیعی در ساختار سیاسی و اجتماعی آن عصر.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1115401/ال-مسافر-و-تشیع-در-دیلم-و-اذربایجان-در-قرن-چهارم-هجری?q=آل%20مسافر&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷.]</ref>


=== '''امامیه''' ===
== آل‌بویه ==
عنوان شیعه از منظر رجال‌نویسان، تنها بر شیعیان امامیه یا شیعه دوازده‌امامی یا شیعه اثنی‌عَشَری اطلاق می‌شود و آنان بیشتر‌ین گروه از مذهب شیعه هستند. رهبری جامعه پس از پیامبر از طریق نص رسول خدا است و امام از سوی خدا تعیین می‌شود و هر امامی باید پیش از رحلت، جانشین خود را معرفی و منصوب کند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۳۹.</ref> شیعه امامی در منابع، بیش از یک معنا و مفهوم ندارد و آن، اعتقاد به جانشینی امام علی و فرزندان بلافصل او است که بعد از درگذشت پیامبر تا غیبت صغری، هیچ تغییری در آن رخ نداده است.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.</ref> کلیات اندیشه شیعه اثنی‌عَشَری دارای رویکرد عقل‌گرا است و بر پنج اصل توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد شکل گرفته است.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۴۶.</ref> منابع اندیشه‌های شیعیان امامیه، براساس چهار منبع قرآن، سنت (روایات پیامبر و ائمه)، عقل و اجماع شکل می‌گیرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879936/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%D8%B3%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%82%D9%84-%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9%20%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%D8%8C%20%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA%20%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1%20%D9%88%20%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87%D8%8C%20%D8%B9%D9%82%D9%84%20%D9%88%20%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9&score=8201.03&rownumber=7 کاظمی شاملو، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، ۱۳۹۶ش، ص۸.]</ref>
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۲.png|جایگزین=قلمرو آل بویه|بندانگشتی|قلمرو آل بویه]]
با ضعف [[خلافت عباسی]] در سدهٔ سوم و چهارم هجری، امیران محلی داعیهٔ استقلال یافتند و علی پسر ابوشجاع در سال ۳۲۱ق با فتح ارجان، دولت [[آل‌بویه]] را پایه‌گذاری کرد. این حکومت بخش‌هایی از [[ایران]]، [[عراق]]، جزیره و شام را در بر گرفت.<ref>سجادی، «آل بویه»، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۶۲۹.</ref> حاکمان آن شامل ۷ تن در فارس (۳۲۲–۴۴۷ق)، ۶ تن در اصفهان، ری و همدان (۳۳۵–۴۱۴ق) و ۱۰ تن در عراق (۳۳۴–۴۴۷ق) بودند. آنان ابتدا پیرو تشیع زیدی بودند و سپس به تشیع اثنی‌عشری گرویدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1410678/سیاست-های-حکومت-ال-بویه-در-جهت-تحکیم-وحدت-میان-شیعه-و-اهل-سنت?q=سیاست‌های%20حکومت%20آل%20بویه%20در%20جهت%20تحکیم%20وحدت%20میان%20شیعه%20و%20اهل‌سنت&score=65544.81&rownumber=1 جعفرنیا، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، ۱۳۹۷ش، ص24-25.]</ref> اختلافات داخلی و انشقاق، روی کار آمدن حاکمان ضعیف پس از عضدالدوله، ظهور قدرت‌های نوپا (غزنویان و سلجوقیان) و ناتوانی در حل اختلافات قومی، فرهنگی و سپاهیان، موجب فروپاشی حکومت آل‌بویه در سال ۴۴۷ق شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص100-117.</ref>


== '''پیشینه''' ==
==== دستاوردها ====
براساس شواهد تاریخی و منابع تفسیری، کانون اصلی تشیع در زمان حیات رسول خدا و در منطقه حجاز بوده است. اصطلاح «شیعه علی»، در مورد شماری از صحابه، به نقل از زبان همسران رسول خدا، در جریان صلح امام حسن و سایر حوادث تاریخی کاربرد داشته است. تشیع قبل از ورود اسلام به مرزهای ایران، شکل گرفته بود و در دوران خلفای سه‌گانه نیز جمعی مشخص با اصطلاح «شیعه علی» نامگذاری می‌شدند. از این‌رو، نظریه مستشرقان در مورد گرایش ایرانیان به تشیع براساس اندیشة باستانی، ساخته و پرداختة ذهنیت آنان است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۵۹-۵۸.]</ref>
{| class="wikitable"
|+
!
{| class="wikitable"
| valign="top" |'''قرن'''
| valign="top" |'''دولت‌های شیعی در ایران'''
|-
| valign="top" |ربع آخر قرن اول
| valign="top" |در این دوره عواملی چون قیام مختار  و همراهی ایرانیان با وی، کشتار ایرانیان به‌وسیله مصعب بن زبیر، مظالم اُمویان  و حجاج بن یوسف، شکل‌گیری تشیع در بین موالی با محوریت مدائن و نفوذ و گسترش  تشیع در اهواز، یزد و نواحی شرقی ایران بیان شده است. سابقه تشیع در ایران همراه  با سکونت اعراب اشعری از جمله سائب بن مالک اشعری در قم، برای نخستین بار رقم  خورده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9?q=%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص۲۳۰.]</ref>
|-
| valign="top" |اوایل قرن دوم
| valign="top" |پراکندگی مناطق شیعه‌نشین ایران در  این قرن شامل قم، آوه، فراهان، کاشان، ری، اصفهان، اهواز و بیهق (سبزوار) بوده  است.<ref>شاه‌محمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص۱.</ref>
|-
| valign="top" |اوایل قرن سوم
| valign="top" |حضور امام رضا در خراسان نیز باعث  انتشار بیشتر تشیع در ایران شد. در این قرن ورود سادات علوی به منطقه جبال که  محدوده‌ای بین همدان، اصفهان و ری بود، از دلایل مهم نفوذ و گسترش تشیع در ایران  است. همچنین در مناطق شمالی ایران به دلیل وجود تعدادی از علویان در طبرستان و  توجه خاص دیلیمان به آنها، نخستین دولت مستقل از خلافت اسلامی به نام دولت  علویان زیدی طبرستان در شرق اسلامی شکل گرفت.
|-
| valign="top" |قرن چهارم
| valign="top" |دوران ظهور حکومت آل بویه که از  دیلم برخاسته بودند و قسمت اعظم ایران و عراق را زیر اقتدار خود گرفتند. همچنین  خاندان اسماعیلی مذهب آل مسافر (سالاریان یا کنگریان) نیز از دیلم ظهور کردند و  مناطق شمال غربی ایران را تحت سلطه خود در آوردند.
|-
| valign="top" |نیمه دوم قرن پنجم تا اواسط قرن  هفتم
| valign="top" |در این دوران دولت شیعی باوندان روی  کار آمد که از امیران محلی طبرستان به شمار می‌آمدند. علاوه بر آن، دولت  اسماعیلی نزاری ظهور کرد که مقر اصلی آنان در قلعه کوهستانی الموت، در شمال  ایران بود و از شام تا مشرق ایران حکمرانی داشت.
|-
| valign="top" |نیمه اول قرن هفتم
| valign="top" |رواج تشیع براساس تحول بسیار مهمی یعنی  هجوم مغولان به شرق جهان اسلام و براندازی خلافت عباسیان به‌عنوان تکیه‌گاه  نیروی معنوی اهل‌سنت رقم خورد. در این دوران تمامی گرایش‌های مذهبی ایران و  نواحی اطراف در قالب تصوف بیان شد که تشیع نیز از این قاعده مستثنی نیست.
|-
| valign="top" |از اواسط تا اواخر قرن هشتم
| valign="top" |از جمله حرکت‌های شیعی در این زمان  در ایران، نهضت سربداران در خراسان و به تبعیت از آن، نهضت مرعشیان در طبرستان و  آل کیا در گیلان هستند که هریک حکومتی را تشکیل دادند. آل کیا در ابتدا بر مذهب  زیدی بودند اما در سال ۹۳۳ق مذهب اثنی‌عَشَری را پذیرفتند. آل کیا با پناه دادن  به اسماعیل میرزا، مؤسس صفویه، نقش مهمی در تأسیس حکومت صفویه داشتند.
|-
| valign="top" |قرن نهم
| valign="top" |در این دوران برخی از حرکت‌های شیعی  از جمله مشعشعیان در بستر افکار غالیانه سیر می‌کرد و به واسطه عراق به ایران  نفوذ کرد و به طور عمده در خوزستان ظهور یافت. این حرکت توسط صفویان برانداخته  شد.
|-
| valign="top" |قرن دهم
| valign="top" |در دوران بعد از حمله مغولان، تأسیس  دولت صفویه و رسمیت تشیع اثنی‌عَشَری در ایران، به طور قطع ایران را به ناحیه‌ای  شیعی تبدیل کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1404025/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C کشاورز و بوسعیدی، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص۱۷۴-۱۷۱.]</ref>
|}
!
|}


== '''گرایش ایرانیان به تشیع''' ==
* کنترل [[بغداد]] و تسلط بر خلافت عباسی؛
در دسته‌بندی عوامل اساسی رشد سریع تشیع در ایران می‌توان به دو علت نخست، عامل معرفتی، فرهنگی، تمدنی و اجتماعی و دوم، عوامل سیاسی و حاکمیتی اشاره کرد که از عوامل درونی منشعب شده و اندیشه شیعه را رواج داده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰-۵۹.]</ref>
* ایجاد تشکیلات اداری منظم مانند وزارت، دیوان‌ها، قضاوت، حسبه و نقابت، سازماندهی نوین سپاه، نهادسازی مذهبی؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1347282/بررسی-تغییرات-اجتماعی-مراسم-و-مناسک-عزاداری-عاشورا-در-ایران?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=1 منتظرالقائم و کشاورز، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۴۶.]</ref>
* رسمیت‌بخشیدن به [[عزاداری]] در [[ماه محرم]] و تعطیلی [[روز عاشورا]]؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1117813/نقش-ال-بویه-در-تعمیق-فرهنگ-شیعی-مطالعه-موردی-اداب-و-رسوم-مذهبی?q=جشن%20غدیر%20و%20اذان%20در%20آل%20بویه&score=8201.039&rownumber=18 خسروبیگی و جلیلیان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی، مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی»، ۱۳۹۲ش، ص۸۶.]</ref>
* شکوفایی علوم، [[هنر]] و [[معماری]]،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1670531/بررسی-و-نقد-کتاب-تاریخ-تمدن-و-فرهنگ-ایران-در-عصر-ال-بویه?q=فرهنگ%20و%20تمدن%20آل%20بویه&score=1048585.0&rownumber=1 یحیایی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، ۱۳۹۹ش، ص۳۴۷.]</ref> ساخت و تجدید بنای حرم‌ [[امامان شیعه|امامان]] و [[امام‌زاده|امامزادگان]]، ایجاد [[کتابخانه|کتابخانه‌ها]] و مراکز علمی؛
* برگزاری رسمی جشن در روز [[عید غدیر]]؛
* رواج گفتن «حی علی خیرالعمل» در [[اذان]]؛
* استفاده از مهر و [[تربت]] در سجده نماز؛
* توجه به علویان و احیای منصب [[نقابت]]؛
* ساماندهی [[وقف]] و [[نذر|نذورات]].<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/976490/نقش-حکومت-ال-بویه-در-توسعه-فرهنگ-شیعی جلیلیان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، ۱۳۹۲ش، ص122-130.]</ref>


=== '''عامل معرفتی، فرهنگی، تمدنی و اجتماعی''' ===
== باوندیان ==
پذیرش تشیع در بین ایرانیان به‌صورت تدریجی بوده است که برای آن دلایلی چون علاقه ایرانیان به اسلام و تشیع،  نزدیکی امام علی به پیامبر، حمایت امام علی از ایرانیان در زمان خلافت، کسب حقایق تاریخ اسلام از زبان امام علی، آشنایی ایرانیان با صحابه بزرگ شیعی، ظلم و اجحاف در حق موالی، مظلومیت شیعیان و سیاست‌های ضددینی حکومت‌های اُموی و عباسی می‌توان بیان کرد.<ref>شاه‌محمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص۲۹-۱.</ref>
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۳.png|جایگزین=نقشه قلمرو باوندیان در زمان رستم شاه غازی|بندانگشتی|نقشه قلمرو باوندیان در زمان رستم شاه غازی با بیشترین وسعت خود]]
حکومت باوندیان اسپَهبدیه طبرستان در سال ۴۶۶ق در سرزمین فریم (فَرّیم، پِریم یا قارِن) در شرق سلسله‌کوه‌های طبرستان و در کنار شهریارکوه بنیان نهاده شد. قارن پسر سهراب در شهریارکوه نیرویی گرد آورد و پس از او پسران و نوادگانش به‌تدریج بخش‌هایی از طبرستان را تصرف کردند. از حسام‌الدوله شهریار، پسر قارن (۴۶۶ق) تا شمس‌الملوک رستم (۶۰۶ق)، هشت تن در این حکومت، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان [[تشیع اثنی‌عشری]] بود و سرانجام این حکومت در سال ۶۰۶ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص130-144.</ref>


از علل درون‌زا و اصلی گسترش تشیع در ایران، شعار عدالت و برابری و برقراری ارتباط معنوی ایرانیان با ائمه مانند رفتار عادلانه و الفت‌آمیز امام علی با موالی و ایرانیان تازه مسلمان در قبال رفتار نامناسب و تبعیض‌آمیز برخی از خلفا و اُمویان در تقسیم اموال بیت‌المال بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰ و ۶۳.]</ref>
==== دستاوردها ====


=== '''عوامل سیاسی و حاکمیتی''' ===
* ایجاد موازنهٔ قدرت سیاسی در عرصهٔ مذهبی [[مازندران]]؛
در این زمنیه عوامل مختلفی مؤثر بوده است که نشان از شیعه‌گرایی ایرانیان دارد.
* حمایت از علمای شیعه، [[سادات]] و [[علویان]]؛
* همکاری با شیعیان دیگر مناطق از جمله [[اسماعیلیان]]؛
* تبلیغ و گسترش [[مذهب امامیه]] در [[طبرستان]]؛
* توجه ویژه به بقاع متبرک شیعیان مانند [[عتبات عالیات]]، [[قبرستان بقیع]]، [[حرم امام رضا]] و [[حرم عبدالعظیم حسنی]].<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص145-152.</ref>


# '''حضور موالی (ایرانیان مهاجر) در مرکز اسلام:''' موالی آن دسته از ایرانیانی بودند که با قبایل عرب پیمان اتحاد بستند. علاقه‌مندی آنان به اهل‌بیت از عوامل مبنایی شیعه شدن ایرانیان است. علت دیگر، تبغض و تفاوت‌های زیادی بود که باعث روی‌گردانی آنها از خلفا شد. این تبعیض‌ها شامل شناخته شدن به‌عنوان شهروند درجه دوم در عراق، واگذاری کارهای پرمشقّتِ اداره امور بازار، ساختن راه‌ها و اصلاح درختان، عدم راه دادن عجم‌ها و موالی به شهر مدینه در زمان خلیفه دوم عمر بن خطاب، ندادن زن و همسر از اعراب به آنان و نداشتن حق ارث می‌شد. علاوه بر این موارد، اسلام موالی اسلام حقیقی دانسته نمی‌شد و از اسلام عرب‌ها پایین‌تر می‌دانستند و لذا موالی از زمان خلیفه دوم حق نداشتند امام جماعت شوند و یا در صف اوّل نماز بایستند. حتی در مذمت زبان فارسی، ابوهریره راوی کذاب یهود حدیثی جعل کرد که نزد خدا مبغوض‌ترین زبان، زبان فارسی است.
== اسماعیلیه نزاری ایران ==
# '''هجرت علویان و سادات به ایران:''' مهاجرت‌ها بیشتر از قرن دوم به بعد در دوران خلفای اُموی و عباسی به‌منظور مصون ماندن از جریان‌های معارض و ستیزه‌گر با علویان و پیروان اهل‌بیت اتفاق افتاده است.
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۴.jpg|جایگزین=بقایای قلعه الموت|بندانگشتی|بقایای قلعه الموت]]
# '''هجرت امام رضا به ایران:''' همزمان با سکونت امام رضا در مرو، عده‌ای از سادات و آل ابی‌طالب در جوار امام آمدند و ارتباط امام با مردم در ترویج تشیع نقش مؤثری داشته است. بیان احادیث از جمله حدیث سلسله الذهب در جمع مردم نیشابور، خواندن خطبه و معرفی ولایت خود و ائمه در دربار مأمون عباسی، برگزاری مجالس مناظره و مباحثه در معرفی اهل‌بیت و مکتب شیعه، ارتباط با مردم و پاس به سؤالات و مجموعه نامه‌های امام به افراد مختلف، مسافرت‌ها به شهرهای اطراف، مهاجرت گروه جدید علویان همزمان با سفر فاطمه معصومه به قم، در گرایش ایرانیان به تشیع تأثیر فراوانی داشته است.
حکومت [[اسماعیلیه نزاری ایران]] در سال ۴۸۸ق در قلعه‌ای در منطقه کوهستانی [[الموت]] از توابع [[استان قزوین]] کنونی تأسیس شد. در پی اختلاف بر سر جانشینی مستنصر، خلیفهٔ هشتم [[خلافت فاطمیان|فاطمیان مصر]]، [[حسن صباح]] آغازگر حکومت اسماعیلیه نزاری در ایران شد.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص388 و 391-392؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص94-96.</ref> از حسن صباح (۴۸۳ق) تا رکن‌الدین خورشاه (۶۵۴ق)، هفت تن در این سلسله، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی بود. این حکومت در سال ۶۵۴ق منقرض شد و پس از آن به‌صورت مخفیانه ادامه یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص153-172.</ref>
# '''سهم حکومت‌ها و مجاهدت علما در شیعه‌گرایی ایرانیان:''' نحوة عملکرد حکومت‌های شیعه پیش از صفویه در فراهم‌سازی بسترها و نهادهای فرهنگی سبب گسترش تشیع در نقاط مختلف ایران شده است.
# '''گستردگی تشیع در مناطق مختلف ایران قبل از صفویه:''' منطقه خراسان و شهرهای آن چون نیشابور، سبزوار، بیهق، مرو، منطقه تاریخی جبل از قصر شیرین تا ری و همدان، در غرب ایران منطقه دینور، مناطق مرکزی ایران مانند قم، آوه، کاشان، فارس، اصفهان، مناطق شمالی ایران، طبرستان، گیلان، زنجان، قزوین، منطقه سیستان از کرمان تا جنوب خراسان تا سواحل دریای عمان، از جمله مناطق شیعه‌نشین در ایران قبل از قرن دهم بوده است. قبل از ظهور دولت صفویه در ایران هیچ منطقه‌ای نبود که شیعیان در آن سکونت نداشته باشند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۷۹-۶۵.]</ref>
# '''شیعه‌گرایی ایرانیان پس از استقرار صفویه:''' براساس مستندات تاریخی، صفویان دولتی بودند که براساس اعتقادات قلبی مذهب تشیع را رسمی کردند. روند رسمیت یافتن تشیع در ایران در این دوره مرهون تلاش علما  در دوره‌های قبل تا عصر صفویه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۸۱.]</ref>


== '''نخستین حکومت‌های محلی و منطقه‌ای پیش از صفویه''' ==
==== دستاوردها ====
{| class="wikitable"
|+
!
{| class="wikitable"
| valign="top" |'''حکومت‌ها'''
| valign="top" |'''جغرافیای سیاسی'''
| valign="top" |'''سال تأسیس'''
| valign="top" |'''زمینه شکل‌گیری'''
| valign="top" |'''حاکمان'''
| valign="top" |'''وضعیت تشیع'''
| valign="top" |'''سال انقراض'''
| valign="top" |'''عوامل ضعف و فروپاشی'''
|-
| valign="top" |'''علویان طبرستان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۷۳-۵۳.</ref>
| valign="top" |شمال ایران
| valign="top" |۲۵۰قمری
| valign="top" |مهاجرت و ورود سادات و علویان به  ایران
| valign="top" |۴ نفر از حسن بن زید معروف به  داعی کبیر در سال ۲۵۰ق تا حسن بن قاسم معروف به داعی صغیر ۳۱۶ق
| valign="top" |تشیع زیدی
| valign="top" |قرن ۱۰ق
| valign="top" |۱) عدم پی‌ریزی تشکیلات منسجم حکومتی  به‌ویژه ضعف تشکیلات نظامی علویان طبرستان، ۲) اختلافات داخلی و تحریکات حکام  محلی در این اختلافات، ۳) گسترش حاکمیت علویان بدون ارزیابی از موقعیت  دشمنانشان، ۴) توطئه‌چینی و اقدامات خلافت عباسی علیه علویان طبرستان.
|-
| valign="top" |'''آل مسافر'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲-۷۹.</ref>
| valign="top" |دیلم و مناطق شمال غربی ایران تا  ارمنستان
| valign="top" | 
| valign="top" |سلسله‌ای همانند جَستاریان بودند که  نیروی خود را داخل و خارج از دیلم تشکیل دادند. خاندان آل مسافر به دو شاخه  تقسیم می‌شود: ۱) شاخه آذربایجان به رهبری مرزبان اول ابن محمد و ۲) شاخه دیلم  به رهبری وهسودان بن محمد
| valign="top" |محمد بن مسافر در سال ۳۰۴ق سرسلسله  آل مسافر


۱) شاخه دیلم: ۹ نفر از وهسودان بن  محمد ۳۳۰ق تا مسافر ۴۵۴ق
* استمرار سلسلهٔ امامت نزاری و حفظ انسجام جامعه [[نزاریه|اسماعیلیان نزاری]] پس از سقوط حکومت؛<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲.</ref>
* ایجاد شبکه‌ای مستحکم از قلعه‌ها و معماری بی‌نظیر نظامی؛
* فعالیت گسترده در [[ادبیات]]، [[فلسفه]]، [[کلام]] و [[نجوم]]؛
* ایجاد کتابخانه‌های مجهز و مراکز پژوهشی و استفاده از [[زبان فارسی]] به‌عنوان زبان ادبیات دینی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1403940/اوضاع-فزهنگی-و-اجتماعی-اسماعیلیه-نشاری-در-دوران-الموت?q=کتابخانه%20الموت%20اسماعیلیه%20نزاری&score=8200.983&rownumber=11 شاهمرادی، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، ۱۳۹۷ش، ص32-33.]</ref>


۲) شاخه آذربایجان: ۶ نفر از مرزبان  اول بن محمد در سال ۳۳۰ق تا ابوالهیجاء بن ابراهیم (نامعلوم)
== سربداران ==
| valign="top" |تشیع اسماعیلی
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۵.jpg|جایگزین=نماد سربداران در میدان سربداران سبزوار|بندانگشتی|نماد سربداران در میدان سربداران سبزوار]]
| valign="top" |
حکومت [[سربداران]] از حدود سال ۷۳۶ق در مناطق [[خراسان]]، [[جرجان]] یا گرگان، قومس (کومش)، [[مازندران]]، [[جوین]] و [[اسفراین]] شکل گرفت. زمینهٔ شکل‌گیری آن، حضور [[خلیفه مازندرانی|شیخ خلیفه مازندرانی]]، صوفیِ معتقد به اصلاح اجتماعی در [[سبزوار]]<ref>سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۷۵.</ref> و نیز به دار آویختن او در نهم یا دوازدهم [[شعبان]] سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق بود.<ref>حافظ ابرو، زبده التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.</ref> از وجیه‌الدین مسعود بن فضل‌الله (۷۳۸ق) تا خواجه علی مؤید (۷۸۳ق)، یازده تن در این حکومت، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود. این حکومت در سال ۷۸۸ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص172-197.</ref>
| valign="top" |۱) دوپاره شدن حکومت آنان به دو  شاخه دیلم و آذربایجان و اختلافات داخلی میان سران این دو شعبه، ۲) ناتوانی آل  مسافر در رواج دادن مذهب خویش یعنی تشیع اسماعیلی از گونه قرمطی آن در بین  رعایا، ۳) منازعات پیوسته آل مسافر با حکومت‌های همزمان و مجاور خویش نظیر  غزنویان، سلجوقیان و آل بویه.
|-
| valign="top" |'''آل بویه'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷-۱۰۰.</ref>
| valign="top" |بخش‌هایی از ایران، عراق، جزیره و شام
| valign="top" |۳۲۱ق
| valign="top" |با ضعف و انحطاط خلافت عباسی در قرن  سوم و چهارم، امیران محلی و خاندان‎های حکومتگر داعیه استقلال یافتند و  علی پسر ابوشجاع در سال ۳۲۱ق با فتح ارجان دولت  آل بویه را پایه‌گذاری کرد.<ref>سجادی، «آل بویه»، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۶۲۹.</ref>
| valign="top" |۷ نفر امیران بویه‌ای در  فارس(۴۴۷-۳۲۲ق)، ۶ نفر امیران بویه‌ای در اصفهان و ری و همدان(۴۱۴-۳۳۵ق)، ۱۰ نفر  امیران بویه‌ای در عراق (۴۴۷-۳۳۴ق)
| valign="top" |ابتدا تشیع زیدی و سپسپ تشیع اثنی‌عَشَری.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1410678/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%AA-%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA?q=%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%20%D8%A2%D9%84%20%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%87%D8%AA%20%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85%20%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA%20%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87%20%D9%88%20%D8%A7%D9%87%D9%84%E2%80%8C%D8%B3%D9%86%D8%AA&score=65544.81&rownumber=1 جعفرنیا، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، ۱۳۹۷ش، ص۲۵-۲۴.]</ref>
| valign="top" |  ۴۴۷ق
| valign="top" |۱) ایجاد اختلافات داخلی و انشقاق  در بین آنها، ۲) روی‌کار آمدن حاکمان ضعیف و بی‌تدبیر بعد از عضدالدوله، ۳) ظهور  قدرت‌های نوپا و جدید مانند غزنویان و سلجوقیان همزمان با ضعف و سستی آل بویه،  ۴) ناتوانی آل بویه از حل اختلافات و تفاوت‌های قومی، فرهنگی و اختلاف در میان  سپاهیان.
|-
| valign="top" |'''باوندان اِسپَهبدیه طبرستان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۴۴-۱۳۰.</ref>
| valign="top" |سرزمین فریم (فرّیم، پِریم یا  قارِن) در کنار شهریارکوه در شرق سلسه‌کوه‌های طبرستان
| valign="top" |۴۶۶ق
| valign="top" |قارن پسر سهراب در شهریارکوه نیرویی  پدید آورد و سخت موضع گرفت. پس از او پسران و نوادگانش به‌تدریج نیرو یافتند و  پاره‌هایی از طبرستان را به تصرف در آوردند.
| valign="top" |۸ نفر از حسام‌الدوله شهریار پسر  قارن در سال ۴۶۶ق تا شمس‌الملوک رستم ۶۰۶ق
| valign="top" |تشیع اثنی‌عَشَری
| valign="top" |۶۰۶ق
| valign="top" |۱) اختلافات داخلی در مسائل  جانشینی  و نقش‌آفرینی امرا در منازعات  این دوران، ۲) روابط پر فراز و نشیب آنان با حکومت‌های سلجوقیان، خوارزمشاهیان و  اسماعیلیان الموت.
|-
| valign="top" |'''اسماعیلیه نزاری ایران'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲-۱۵۳.</ref>
| valign="top" |ایران، شام
| valign="top" |۴۸۸ق
| valign="top" |اختلاف بر سر جانشینی مستنصر خلیفه  هشتم فاطمیان مصر و به دنبال آن حسن صباح آغازگر حرکت اسماعیلیه نزاری در ایران  است.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش.، ص۳۸۸ و ۳۹۲-۳۹۱؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص۹۶-۹۴.</ref>
| valign="top" |۷ نفر از حسن صباح در سال ۴۸۳ق تا  رکن‌الدین خورشاه ۶۵۴ق
| valign="top" |تشیع اسماعیلی، باطنیه
| valign="top" |۶۵۴ ق توسط مغولان و ادامه حیات به صورت مخفیانه
| valign="top" |۱) نداشتن سرزمین یکپارچه و قدرت  نظامی نیرومند، ۲) بروز و ظهور تحولات و اختلافات عقیدتی در بین آنان، ۳)  تبلیغات همه‌جانبه اهل‌سنت علیه اسماعیلیان نزاری و ترور شخصیت‌های بزرگ سیاسی،  نظامی و مذهبی، ۴)  همزمانی آنان با حکومت‌های  سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ۵) رویاروی با مغولان در اواخر حکومت خود.
|-
| valign="top" |'''سربداران'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۹۷-۱۷۲.</ref>
| valign="top" |خراسان، جرجان (گرگان)، قومس (کومش )، مازندران، جوین و اسفراین
| valign="top" |۷۳۶ق
| valign="top" |۱) حضور شیخی صوفی قائل به اصلاح اجتماعی در سبزوار به نام شیخ خلیفه مازندرانی<ref>سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۱۳۸۳ش، ج۱، ۱۷۵.</ref> و ۲) رخداد باشتین در نهم یا دوازدهم شعبان سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق.<ref>حافظ ابرو، زبده التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.</ref>
| valign="top" |۱۱ نفر از وجیه‌الدین مسعود بن فضل‌الله در سال ۷۳۸ق تا خواجه علی مؤید ۷۸۳ق  
| valign="top" |تشیع اثنی‌عَشَری
| valign="top" |۷۸۸ق
| valign="top" |۱) عدم ایجاد هماهنگی و نظمی  یکنواخت در ارکان حکومتی، ۲) اختلاف در  اعتقاد سربداران به تشیع امامی، تشیع اثنی‌عَشَری انقلابی با تکیه بر  تصوف و تشیع فقاهتی، ۳) نامتوازن بودن ترکیب قدرت نظامی و سیاسی و روحانیون  انقلابی صوفی، ۴) درگیری سربداران با حکومت‌های آل کرت و مغولان، ۵) آرمان‌گرایی  رهبران سربداران در جهت کسب قدرت.
|-
| valign="top" |'''مرعشیان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۲-۲۰۲.</ref>
| valign="top" |طبرستان، قزوین
| valign="top" |۷۶۰ق
| valign="top" |شکست حاکمان محلی توسط سیدقوام‌الدین  مرعشی با بهره از پشتوانه محکم مذهبی و محبوبیت خود و تأسبس جکومت در آمل و  سپس  تمام مناطق طبرستان و نواحی اطراف  آن.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص۲۱۶-۱۸۴.</ref>
| valign="top" |14 نفر از سید قوام‌الدین در سال ۷۶۰ق تا سلطان مراد (تاریخ نامعلوم)
| valign="top" |تشیع اثنی‌عَشَری
| valign="top" |حکومت مستقل آنها تا سال ۷۹۵ق و به‌عنوان  حکومت دست‌نشانده تا ۱۰۰۵ق.
| valign="top" |۱) مبارزه با حکام محلی نیرو، ۲)  نداشتن سازوکارهای اقتصادی و سیاسی لازم در حکومت‌داری، ۳) مال‌اندوزی و انباشتن  ثروت برخی از حکمرانان و دور شدن از مردم از آنان، ۴) حملات اثربخش تیمور بر  علیه آنان.
|-
| valign="top" |'''آل کیا'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۵-۲۱۵.</ref>
| valign="top" |بخش وسیعی از گیلان
| valign="top" |۷۶۹ق
| valign="top" |کنترل شرق گیلان از ۷۶۷ق  توسط سیدعلی کیا با پشتیبانی سادات مرعشی پایه‌گذاری  حکومت آل کیا در لاهیجان.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref>
| valign="top" |۱۷ نفر از امیرکیا در سال ۷۶۰ق تا  خان‌احمد ۱۰۰۰ق
| valign="top" |تشیع زیدی
| valign="top" |۱۰۰۰ق
| valign="top" |۱) اختلافات داخلی بر سر مسائل  اقتصادی و سیاسی، ۲) تحول در مناسبات آنان با حکومت صفویان خصوصاْ اقدامات  تندروانه خان‌احمد در رویارویی با صفویان.
|-
| valign="top" |'''مشعشعیان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۵-۲۲۹.</ref>
| valign="top" |خوزستان
| valign="top" |۸۴۵ق
| valign="top" |با واسطه رهبری و ادعای مهدویت سیدمحمد  بن فلاح مشعشعی حکومت مستقل شیعه به مرکزیت هویزه را تأسیس کردند.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref>
| valign="top" |۱) دوران استقلال (۸۴۵ - ۹۱۴ق):


۴ نفر از سیدمحمد بن فلاح در سال  ۸۴۵ق تا  سیدعلی بن محسن(فیاض) ۹۱۴ق
==== دستاوردها ====


۲) دوران وابستگی (۹۱۴-۱۱۷۶ق): ۲۳  نفر از سیدفلاح بن محسن در سال ۹۱۴ق تا مولی مطلب بن محمد خان بن فرج‌الله  ۱۱۷۶ق.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.</ref>
* گسترش تشیع در خراسان و سرزمین‌های مجاور؛
| valign="top" |شیعه
* ایجاد تشکیلات منظم اداری و نظامی؛
| valign="top" |۹۱۴ق
* اصلاحات مالی و اقدامات عمرانی؛
| valign="top" |۱) پایان یافتن دوران استقلال  مشعشعیان توسط صفویان، ۲) اجرای جدی نظام متمرکز حکومتی توسط رضاشاه پهلوی.
* پیدایش تفکر بیگانه‌ستیزی به‌عنوان الگویی برای قیام‌های بعدی از جمله قیام شاه اسماعیل صفوی؛
|}
* احیای آموزه‌های شیعی، حمایت از علمای شیعه، شاعران، دانشمندان و فرهیختگان و رفتار مناسب حاکمان با مردم.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1003809/نقش-دولت-شیعی-سربداران-خراسان-در-گسترش-تشیع-و-تمدن-اسلامی?q=سربداران&score=274877907000.0&rownumber=20 پرهیزکاری، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، ۱۳۹۲ش، ص۴۸.]</ref>
|}


== '''رسمیت یافتن تشیع در سطح ملی در عصر صفوی''' ==
== مرعشیان ==
دعوت از علمای جبل‌عامل و تقویت موقعیت علما در ایران، اتحاد سیاسی کشور، تشکیل یک حکومت ملی و وحدت مذهبی شیعه امامیه در تشکیل حکومت صفویان (۹۰۷ -۱۱۳۵ق) نقش مهمی را ایفا کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA?q=%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%20%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های‌ شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تاکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> ۱۲ نفر از حاکمان آنان از شاه اسماعیل صفوی تا شاه عباس سوم ۱۱۴۸ق، در سه پایتخت تبریز، قزوین و اصفهان به قدرت رسیدند. رسمی شدن مذهب شیعه، به یکپارچگی مردم ایران، روابط متقابل سلاطین صفوی و علمای شیعه، صرافت سیاسی شاهان صفویه برای کسب مشروعیت سیاسی، رقابت‌های منطقه‌ای و مبارز با همسایگان اهل‌سنت(عثمانی)، ایجاد تغییر در نیروهای نظامی قزلباش،  شکل‌گیری مناصب مذهبی مانند صدر و شیخ‌الاسلام، رواج آموزه‌ها و شعائر و آیین‌های تعریف‌شده اسلامی مبتنی بر قواعد فقهی مذهب شیعه  انجامید و در نهایت زمینه‌ساز تثبیت هویت مذهبی-سیاسی تازه‌ای برای دولت صفوی و جامعة ایران شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA?q=%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%20%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های‌ شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تاکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص ۲۲-۲۱ و ۳۱.]</ref>
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۶.png|جایگزین=گسترهٔ حکومت مرعشیان|بندانگشتی|گسترهٔ حکومت مرعشیان]]
حکومت [[مرعشیان]] در سال ۷۶۰ق در مناطق طبرستان و قزوین تأسیس شد. [[سید قوام‌الدین مرعشی]] با بهره‌گیری از پشتوانهٔ مذهبی و محبوبیت خود، حکومتی را در [[آمل]] و سپس در تمام طبرستان برپا کرد.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص184-216.</ref> از سید قوام‌الدین (۷۶۰ق) تا سلطان مراد، چهارده تن فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود. این حکومت تا سال ۷۹۵ق، مستقل و سپس تا سال ۱۰۰۵ق، به‌عنوان حکومت دست‌نشانده ادامه یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص202-212.</ref>


عوامل ضعف و فروپاشی  در این حکومت عبارت از نابودی صوفیان و عدم جایگزینی برای آنان، توطئه‌چینی و رقابت‌های میان عناصر تأثیرگذار نظام حکومتی صفویان از جمله قزلباشان، ایرانیان دیوانسالار، گرجیان، ارمنی‌ها و چرکسی‌ها، تحدید استقلال و اقتدار شاهان صفوی توسط وزراء، عمال حکومتی، زنان حرم و برخی دیگر از منتفذین، رواج رفاه‌طلبی و برخی اعمال ناپسند نظیر شرب خمر در دربار صفوی و تربیت شاهزادگان صفوی در حرم از دوران شاه عباس اول، جنگ‌ها و منازعات مستمر صفویان و دولت‌های اطراف مانند ازبکان، عثمانی‌ها، گورکانیان هند و روس‌ها و صدمات اقتصادی و تلفات انسانی شدید است.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۲-۲۴۵.</ref>
==== دستاوردها ====


== '''دوران گذار و تثبیت قدرت علما''' ==
* تأثیر اندیشه‌های سیاسی-اجتماعی آنان بر قیام‌های بعدی مانند آل‌کیا در گیلان و بر تشکیل دولت صفویه؛
* عمران و آبادی بناهای عام‌المنفعه مثل [[حمام]]، [[بازار]] و  [[مسجد]]؛
* گسترش شعائر شیعی.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص193-211؛ گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۷.</ref>


=== '''افشاریه''' ===
== آل‌کیا ==
بعد از سقوط صفویه در سال ۱۱۳۵ق، به دست افاغنه که پیرو مذهب اهل‌سنت و جماعت بودند در دوران حکومت  افغان‌ها و افشاریه(۱۱۴۸ - ۱۲۱۰ق)، جایگاه تشیع و علما در ایران بسیار تضعیف گردید. بعد از نابودی افغان‌ها، سیاست‌های حاکمان وقت، به‌خصوص نادرشاه برای پیش‌برد مقاصد سیاسی خود مانند افزودن نام مذهب شیعه با نام جعفری به چهار مذهب سنت،  محدودیت‌هایی را برای مذهب تشیع و علمای آن ایجاد کرد. گروه زیادی از علما و بازرگانان شیعه و اهل‌سنت به هند و عتبات عالیات مهاجرت کردند. این فرآیند تا مرز نابودی رسمیت تشیع ادامه داشت که این تلاش او بی‌نتیجه ماند و  ریشه‌دار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما مانع از این اتفاق شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B6%D9%85%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AF?q=%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%A7%D8%B6%D9%85%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87%20%D8%AA%D8%A7%20%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%E2%80%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86%20%D8%B2%D9%86%D8%AF&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref>
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۷.jpg|جایگزین=بقعه چهار پادشاهان، مقبره چهار تن از پادشاهان کیایی در گیلان|بندانگشتی|بقعه چهار پادشاهان، مقبره چهار تن از پادشاهان کیایی در گیلان]]
حکومت آل‌کیا از سال ۷۶۹ق در [[لاهیجان]] پایه‌گذاری شد و بخش‌های وسیعی از [[گیلان]] را در بر گرفت.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> در این سلسله، از امیرکیا تا خان‌احمد (۱۰۰۰ق)، هفده تن حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود. این حکومت در سال ۱۰۰۰ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص215-225.</ref>  


=== '''زندیه''' ===
==== دستاوردها ====
در فاصله کوتاه میان افشاریه و قاجاریه، با تشکیل حکومت زندیه(۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ق) و به‌خصوص در دوره کریم‌خان زند، تشیع و اوضاع سیاسی در ایران پایگاه ماندگار و محکمی داشت. شیخ‌الاسلام شیراز با فرمان کریم‌خان زند، منصوب شد و او محاکم شرع را مجدداْ افتتاح کرد. هرچند حیطه کار علما و محاکم شرع در این دوره همچنان از قدرت سیاسی مستقیم برخوردار نبودند، اما نسبت به دوران افشاریه جایگاه بهتری یافتند. در این دوره، علما، مبلغان مذهب شیعه، شعائر و اماکن مذهبی شیعه از احترام و اعتبار برخوردار شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B6%D9%85%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AF?q=%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%A7%D8%B6%D9%85%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87%20%D8%AA%D8%A7%20%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%E2%80%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86%20%D8%B2%D9%86%D8%AF&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref>


=== '''قاجار''' ===
* برپایی حکومت شیعی در گیلان؛
دوران قاجار دوره‌ای مهم در گذار و تثبیت قدرت علما بود. پیروزی مکتب اصولی بر اخباری در دوره قاجار، پیامدهای گوناگون نظری، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را برای طبقه روحانیت به همراه آورد. شکل‌گیری سازمان روحانیت بر مبنای نظام مرجعیت، استقلال سیاسی و اجتماعی و مالی نهاد روحانیت از دربار را به دنبال داشت که مجموع این عوامل سبب شد روحانیت بتواند در برابر اقدامات دولت مقاومت کند و رهبری سایر گروه‌های اجتماعی را در انقلاب اسلامی به دست بگیرد.<ref>افشارکهن، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، ۱۳۹۵ش، ص۸.</ref>
* اجرای آداب‌ورسوم اجتماعی مانند جشن‌ها، عزاداری‌ها و مراسم دینی با حفظ اصول ملی و بومی؛
* گرایش تدریجی از مذهب زیدی به امامیه؛
* ظهور دانشمندان، پزشکان، شاعران، هنرمندان و نوازندگان.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص225-228.</ref>


همچنین در زمینه نقش علما در جنبش‌های اجتماعی مانند تحریم تنباکو و مشروطه، نزدیکی اولیة دین و دولت به‌ویژه در عصر فتحعلی‌شاه برای کسب مشروعیت به‌تدریج با شکست‌های سیاسی و نظامی، به‌خصوص جنگ‌های ایران و روس، به واگرایی انجامید و روحانیون در رأس مخالفان داخلی، رهبری قیام تنباکو را در دست گرفتند. سیر این تحول در دورة مظفرالدین شاه به تضاد کامل دین و دولت انجامید و روحانیت انقلاب مشروطه را در کنار روشنفکران سکولار به پیروزی رساند. انتظار می‌رفت براساس نفی سلطنت مطلقه و بنیان‌گذاری سلطنت مشروطه، روند قدرت‌گیری و تثبیت جایگاه علما سرعت گیرد اما تحولات سیاسی و اجتماعی پس از آن، منجر به کاهش مستقیم نفوذشان در ساختار قدرت شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C%20%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%20%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%20%D9%88%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%20%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%8C%20%D9%88%20%D9%86%D9%82%D8%B4%20%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%20%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%20%D8%AA%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%88%20%D9%88%20%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۹.]</ref>
== قراقویونلوها ==
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۸.png|جایگزین=قلمرو قره‌قویونلوها|بندانگشتی|قلمرو قره‌قویونلوها در اوج گستره خود در زمان جهانشاه]]
حکومت قراقویونلوها شامل آذربایجان، نواحی غرب و مرکز ایران، بخش‌هایی از فارس و خوزستان بود. زمینهٔ شکل‌گیری آن در سال ۷۸۰ق، تشکیل اتحادیه‌ای از ایلات ترکمان در منطقهٔ وان همزمان با تضعیف ایلخانان، شورش قرایوسف علیه جلایریان و مقابله با تیموریان بود. چهار تن از قرایوسف بن قرامحمد (۷۹۲ق) تا حسن‌علی میرزا، حاکمان آن بودند. مذهب آنان تشیع طریقتی یا تشیع صوفیانه، آمیخته‌ای از تشیع امامی، تشیع غالی، [[تصوف]] و برخی از آموزه‌های اهل‌سنت بود. این حکومت در سال ۸۷۲ق بر اثر رقابت با آق‌قویونلوها منقرض شد.


== '''دوران معاصر: پیوند کامل دین و دولت''' ==
==== دستاوردها ====


=== '''پهلوی''' ===
* ایجاد دولت متمرکز ترکمان با گرایش شیعی در شمال غرب ایران؛
در این عصر، رضاخان و پس از او محمدرضا پهلوی پس از استفاده ابزاری از اسلام جهت تثبیت قدرت خود، مبارزه شدیدی علیه روحانیت سامان دادند. تقابل دولت عرفی و سکولاریزم با نهادهای سنتی شیعه پارادایم حاکم بر جامعه شد و روحانیت از قدرت سیاسی حاکم فاصله گرفت. هرچند در راستای واکنش‌های اجتماعی-مذهبی روحانیون، ظهور سیدروح‌الله خمینی از سال ۱۳۴۱ش نقطه عطفی در سیر این تحول ایجاد کرد. سیدروح‌الله خمینی با یک انقلاب علمی، پارادایم سکولار حاکم بر جامعه را شکست داد و به کمک روحانیون انقلابی پارادایم آمیختگی دین وس یاست را جایگزین کرد. در این پارادایم ورود به سیاست توسط روحانیون یک تکلیف محسوب می‌شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C%20%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%20%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%20%D9%88%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%20%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%8C%20%D9%88%20%D9%86%D9%82%D8%B4%20%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%20%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%20%D8%AA%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%88%20%D9%88%20%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref>
* انتقال تجربیات حکومت‌داری شیعی به آق‌قویونلوها و صفویان؛
* تضعیف حکومت‌های محلی سنی در غرب ایران؛
* [[ضرب سکه]] با شعارهای شیعی مانند نام [[امامان شیعه|امامان]]؛
* تدفین حاکمان در جوار امامزاده‌ها؛
* ساخت [[مسجد کبود]] در [[تبریز]] با کتیبه‌های شیعی، گسترش معماری شیعی در بناهای مذهبی و عمومی و رواج شعائر و مناسک شیعی در فضاهای عمومی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1022650/تشیع-قراقویونلوها-780-872-ه-ق?q=تشیع%20قراقویونلوها%20شاهمرادی&score=16392.727&rownumber=1 شاهمرادی و منتظر القائم، «تشیع قراقویونلوها»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=بررسی%20ساختار%20مذهبی%20سلسله%20های%20قراقویونلو%20و%20آق%20قویونلو%20(از%20تصوف%20تا%20تشیع%20عرفانی%20و%20امامی)&score=9.74452&rownumber=2 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص88-91.]</ref>


=== '''جمهوری اسلامی ایران''' ===
== مشعشعیان ==
در دوران معاصر، با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ خورشیدی و استقرار نظام جمهوری اسلامی، شاهد ادغام کامل فقه شیعه در ساختار سیاسی و قوانین اساسی حکومت بودیم. این تحول، نظریه «ولایت فقیه» را به عنوان مبنای حکومت‌داری به رسمیت شناخت و پیوندی عمیق میان دین و دولت را رقم زد. در این نظام، دین نه تنها هدایت‌گر معنوی جامعه، بلکه ارکان اصلی ساختار سیاسی و حقوقی را نیز تشکیل می‌دهد. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومت‌داری دینی در جهان معاصر به شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C%20%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%20%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%20%D9%88%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%20%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%8C%20%D9%88%20%D9%86%D9%82%D8%B4%20%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%20%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%20%D8%AA%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%88%20%D9%88%20%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۹-۲۷۲.]</ref>
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۹.jpg|جایگزین=سکه‌های حکومت مشعشعیان|بندانگشتی|سکه‌های حکومت مشعشعیان]]
سیدمحمد بن فلاح مشعشعی با [[ادعای مهدویت]]، حکومت مستقل شیعی را با مرکزیت [[هویزه]] در [[خوزستان]] در سال ۸۴۵ق بنیان نهاد.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> این حکومت شامل دو دوره بود: دوران استقلال (۸۴۵–۹۱۴ق) با چهار حاکم از سیدمحمد بن فلاح تا سیدعلی بن محسن فیاض و دوران وابستگی (۹۱۴–۱۱۷۶ق) با ۲۳ حاکم از سید فلاح بن محسن تا مولی مطلب بن محمدخان بن فرج‌الله.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.</ref> مذهب رسمی آنان تشیع بود. دورهٔ استقلال مشعشعیان در سال ۹۱۴ق توسط صفویان پایان یافت و حکومت با احتساب هر دو دوره تا پیش از اجرای نظام متمرکز در عصر رضاشاه پهلوی به‌طور کامل منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص229-245.</ref>


== '''دستاوردهای حکومت‌های شیعه''' ==
==== دستاوردها ====
{| class="wikitable"
|+
|
{| class="wikitable"
| valign="top" |'''حکومت‌ها'''
| valign="top" |'''دستاوردهای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی'''
|-
| valign="top" |'''علویان طبرستان'''
| valign="top" |تحقق آرمان‌ تشکیل حکومت شیعی،  مقابله با دستگاه خلافت عباسی و حکومت‌های همجوار، دستیابی به حکومت با اتکا بر  دعوت و انتخاب مردم، تعیین والیان شهرها با رضایت مردم و گسترش دعوت به سرزمین‌های  مجاور شامل دستاوردهای سیاسی است. تبلیغ و ترویج شعائر دینی، ساخت مسجد، گسترش  زبان عربی به‌عنوان زبان دین، گسترش اسلام و تشیع، ترویج فقه شیعی زیدی، ساخت  مدارس دینی، کتابخانه و خانقاه، تبلیغ شعارهای شیعی، گسترش علم و دانش، ساخت و  تعمیر بارگاه ائمه و حاکمان علوی از جمله دستاوردهای فرهنگی است. همچنین  دنیاگریزی و دوری از کاخ‌نشینی حاکمان علوی، دوری رهبران از چاپلوسی، ایجاد  پایگاهی امن برای سادات و ظلم‌ستیزی، برقراری عدالت و برابری و ایجاد امنیت برای  جامعه طبرستان نیز از دستاوردهای اجتماعی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1543942/%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D8%A8%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86?q=%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%8C%20%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C%20%D9%88%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20%D8%B9%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%B7%D8%A8%D8%B1%D8%AA%D8%A7%D9%86&score=16392.81&rownumber=1 نوروزی و همکاران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، ۱۳۹۸ش، ص۸۳.]</ref>
|-
| valign="top" |'''آل مسافر'''
| valign="top" |اعتقادات آل مسافر از نوع اعتقادت شیعی  اسماعیلی به‌ویژه قرمطی بوده است که سکه‌ی برجای مانده نشان‌دهنده این اعتقاد آل  مسافر است. حضور زیدیان در مناطق تحت حاکمیت مسافریان، بروز و ظهور حرکت‌ها و  رسوم مبتنی بر فرهنگ انتظار در مناطق تحت حاکمیت آنها.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1115401/%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%86-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C?q=%D8%A2%D9%84%20%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷.]</ref>
|-
| valign="top" |'''آل بویه'''
| valign="top" |اقتصاد و نظام مالی مانند زمین‌داری،  کشاورزی و اقتصاد تجاری، تشکیلات و نظام اداری مانند وزارت وزیران، دیوان‌ها،  قضاوت، حسبه و نقابت، سپه شامل سازمان اداری و شیوه نبرد و جنگ‌افزارها، رشد و  گسترش علوم مانند پزشکی، نجوم، ریاضیات، ادبیات، پروردگان دورة بویه، هنر و معماری  مانند معماری، خوش‌نویسی، منسوجات (پیوند هنر و صنعت) و فلزکاری.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1670531/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87?q=%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%20%D9%88%20%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%20%D8%A2%D9%84%20%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87&score=1048585.0&rownumber=1 یحیایی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل‌ بویه»، ۱۳۹۹ش، ص۳۴۷.]</ref>


کنترل و تسلط بر بغداد و خلیفه عباسی  توسط امیران شیعه (اثنی‌عشری)<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1117813/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D9%85%DB%8C%D9%82-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C?q=%D8%AC%D8%B4%D9%86%20%D8%BA%D8%AF%DB%8C%D8%B1%20%D9%88%20%D8%A7%D8%B0%D8%A7%D9%86%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D9%84%20%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87&score=8201.039&rownumber=18 خسروبیگی و جلیلیان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی (مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی)»، ۱۳۹۲ش، ص۸۶.]</ref>،  ترویج شعائر شیعی مانند رسمیت یافتن عزاداری و برگزاری مراسم عزاداری در ایام  محرّم<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1347282/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%DA%A9-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%20%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2&score=67108872.0&rownumber=1 منتظرالقائم و کشاورز، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۴۶.]</ref>،  برگزاری جشن عید غدیر، گسترش زیارت قبور امامان شیعه و اقدام به تعمیر و تجدید  بنای مشاهد متبرکه، گفتن فراز حی علی خیر العمل در اذان، منقبت و مدح اهل‌بیت و  ائمه، توجه به علویان و احیای منصب نقابت، ترویج استفاده از مهر و تربت امام حسین  در نماز، رواج متعه یا ازدواج موقت، حک کردن کتیبه‌ای به نام دوازده امام همراه  با تحیات مرسوم در تخت جمشید، وصیت دفن در کنار مرقد ائمه بعد از مرگ، موقوفات و  نذورات در مسائل مختلف.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/976490/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C جلیلیان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۰-۱۲۲.]</ref>
* ایجاد جنبشی اجتماعی مبتنی بر حمایت نظام قبیله‌ای اعراب خوزستان؛
|-
* زمینه‌سازی برای رشد فرهنگی و شکوفایی علم و هنر در خوزستان به‌ویژه در هویزه؛
| valign="top" |'''باوندان اِسپَهبدیه طبرستان'''
* رونق مدارس و کتابخانه‌ها، ظهور مفسران، فقها، حکما، ادیبان و شاعران بزرگ، و اعتلای فرهنگ شیعی در منطقه.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1810645/رویکرد-دولت-مشعشعیان-در-توسعه-علوم-دینی-و-اموزشی?q=مشعشعیان&score=274877907000.0&rownumber=9 احمدی مقدم، «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، ۱۳۹۸ش، ص669-674.]</ref>
| valign="top" |تبلیغ، ترویج و گسترش مذاهب امامیه  در طبرستان، معادله و موازنه قدرت سیاسی در عرصه مذهبی در مازنداران، گذاشتن داغ  «محمد» و «علی» بر دل سنیان مهاجم توسط حسام‌الدوله شهریار، حمایت باوندان  اِسپَهبدیه از علمای شیعه، توجه آنان به سادات و علویان، ارتباط باوندان  اِسپَهبدیه با شیعیان دیگر مناطق و حمایت از آنها، توجه به بقاع متبرک شیعیان  مانند عتبات عالیات، نجف، بقیع، مشهد عبدالعظیم، مشهد مقابر قریش، مشهد فرزندان  امام حسن، مشهد سلمان فارسی در مدائن، روابط آنان با شیعیان اسماعیلی.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۵۲-۱۴۵.</ref>
|-
| valign="top" |'''اسماعیلیه نزاری ایران'''
| valign="top" |استمرار سلسله امامت نزاری از طریق  شمس‌الدین، ادامه حیات اسماعیلیه در قالب گروه‌ها و حلقه‌های صوفیان<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲.</ref>،  فعالیت گسترده در علوم گوناگون مانند ادبیات، فلسفه، کلام و نجوم، معماری بی‌نظیر  قلاع خود، ایجاد کتابخانه‌های مجهز و مراکز پژوهشی و کانون‌های فعالیت فکری،  عقلانی و علمی، زبان فارسی به‌عنوان زبان ادبیات دینی جمعی، از منظر اجتماعی، جامعه  نزاریان ایران که بستر اصلی آن را مردمان نواحی کوهستانی، روستائیان و اقلیتی از  شهرنشینان تشکیل می‎دادند انسجام و یکپارچگی  کم‎نظیری از خود نشان دادند. جلب برخی  از مخالفان اقتصادی، سیاسی و مذهبی نظام مسلط زمانه به نام سلجوقیان.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1403940/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D9%81%D8%B2%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA?q=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%20%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87%20%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C&score=8200.983&rownumber=11 شاهمرادی، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳-۳۲.]</ref>
|-
| valign="top" |'''سربداران'''
| valign="top" |گسترش مذهب تشیع در  ایران به‌ویژه در خراسان و سرزمین‌های مجاور و حتی آفریقا، تشکیل قیام‌های متعدد  همزمان با دولت سربداران یا در سال‌های بعد از فروپاشی با توجه به عمق نفوذ تفکر  مذهبی سربداران مانند قیام شاه اسماعیل صفوی و تشکیل دولت شیعی صفوی در ایران و  انقلاب معاصر ایران، تفکر بیگانه‌ستیزی سربداران، احیای آموزه‌های شیعی، رفتار  مناسب حاکمان با مردمان و حمایت از قیام‌های همسو، انجام اصلاحات مالی و اقدامات  عمرانی، ایجاد تشکیلات منظم اداری و نظامی، توجه به طبقات علمای شیعی و شاعران و  نگارش کتاب و دانشمندان و فرهیختگان.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1003809/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D9%88-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C?q=%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86&score=274877907000.0&rownumber=20 پرهیزکاری، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، ۱۳۹۲ش، ص۴۸.]</ref>
|-
| valign="top" |'''مرعشیان'''
| valign="top" |گسترش و رشد شیعه امامیه و محبوبیت سادات مرعشی در طبرستان، جلب  دشمنان و مخالفان با عدالت و رأفت، گسترش شعائر شیعی مانند برگزاری مراسم  عزاداری امام حسین و پاسداشت فضائل شهدای کربلا، عمران و آبادی بناهای عام‌المنفعه  مانند حمام، بازار و مسجد، تأثیر بسیار در به‌وجودآمدن قیام‌های دیگر شیعی از  جمله آل کیا در گیلان، تشکیل دولت صفویان متأثر از اندیشه‌های سیاسی-اجتماعی مرعشیان.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص۲۱۱-۱۹۳؛ گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۷.</ref>
|-
| valign="top" |'''آل کیا'''
| valign="top" |حکومت به پایتختی لاهیجان  بر شرق گیلان تا اوایل دولت صفویه، گرایش از مذهب زیدی به امامیه، ظهور  دانشمندان، پزشکان، شاعران، هنرمندان، نوازندگان، انجام آداب و رسوم اجتماعی  مانند جشن‌ها، عزاداری‌ها، مراسم دینی و مذهبی، مسابقات و سرگرمی‌ها با حفظ اصول  ملی و بومی و مایه‌های اسلامی.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۸-۲۲۵.</ref>
|-
| valign="top" |'''مشعشعیان'''
| valign="top" |ایجاد حكومت مستقل شيعه به مركزيت  حويزه، حكمرانان آنان افرادی بزگوار، علم دوست، اهل فضل و دانش، جنبشی برخوردار  از حمایت نظام قبیله‌ای اعراب منطقه خوزستان، سازگاری اصطلاح جنبش (نهضت) به  حرکت اجتماعی یاران سیدمحمد بن فلاح، آغاز حرکت اجتماعی در براندازی مراجع قپرت  سیاسی خوزستان و جنوب بین‌النهرین، رشد فرهنگي و شكوفايي علم و هنر در منطقه  خوزستان عموما و حويزه خصوصاْ، ساخت مدارس، کتابخانه‌ها و ظهور مفسرين، فقها، حكما، ادبا و شعراء بزرگ.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1810645/%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B9%D8%B4%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C?q=%D9%85%D8%B4%D8%B9%D8%B4%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86&score=274877907000.0&rownumber=9 احمدی مقدم، «رويكرد دولت مشعشعيان در توسعه علوم ديني و آموزشي»، ۱۳۹۸ش، ص۶۷۴-۶۶۹.]</ref>
|-
| valign="top" |'''صفویان'''
| valign="top" |اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای  مذهب تشیع در میان جغرافیای سیاسی عثمانیان و ازبکان، دیپلماسی و روابط خارجی،  مکان‌یابی مذهب تشیع در پیدایش و تکوین هویت سیاسی و فرهنگی جدید ایران با عنوان  مسلمان شیعه ایرانی فارسی زبان، توجه و  رشد و گسترش به علم و دانش‌های شیعی و فهم مدنیت ایرانی، ایجاد مدارسو  بسترهای مناسب برای آموزش، رسیدن به پدیده‌ای به نام «مکتب» در رشته‌های علمی  مثل مکتب فلسفه اصفهان، مکتب-سبک-ادبی اصفهان و مکتب معماری اصفهان، تجلی شعائر شیعی  در منابع و متون ادبی و علمی شهر اصفهان به‌عنوان پایتخت فرهنگ و تمدن شیعی  صفوی، اغعتلای هنرهای مبتنی بر آموزه‌های تشیع مانند هنر نمایش جهت برپایی تعزیه  و نمایش‌های محلی در سوگواری امام حسین، ، تجلی شعائر شیعی در معماری به‌ویژه در  تزئینات، تجلی هنر شیعی در قالی‌بافی، نساجی، سفال‌گری، فلزکاری، نقاشی و به‌ویژه  خوشنویسی در کتیبه‌های مساجد و مناره‌ها و آثار با طرح و نقش‌های برگرفته از  حکمت متعالیه هنر شیعی، حمایت از علمای شیعه همچون شیخ بهایی، ملاصدرا،  میرفندرسکی، علامه مجلسی و فراهم کردن زمینه رشد دانش‌های شیعی با دعوت از علمای  شیعه سایر مناطق جهان اسلام و حمایت از علمای ایرانی و واگذاری مشاغل و امور مهم  به آنان، کاهش قدرت قزلباش‌ها از راه گسترش اندیشه‌های شیعی و تبدیل گرایش‌های  شیعی سیاسی به گرایش‌های اعتقادی و فقاهتی، قرار گرفتن مهندسی فرهنگی در اختیار  علما، تخصص در گرایش‌های مختلف علمی و گسترش علوم گوناگون مبتنی بر معارف معنوی  تشیع، تجدید حیات علمی ایران و برپایی شهرها، مدارس، مساجد، پل‌ها، قصرها، محلات  و کاروانسراها، استفاده از علم ریاضی در معماری این عصر به‌عنوان جوانب وجودی  وحدت و تصویری از کثرت به سوی وحدت، توجه به آموزه‌ها و شعائر مذهبی شیعی مانند  تحریر متون فقهی و حدیثی، وجوب یا استحباب نماز جمعه، مراسم سوگواری و جشن‌های  مذهبی، توجه به سنت وقف، قرار دادن مذهب تشیع به‌عنوان رکن اساسی در نظام سیاسی  و قضایی، توجه به اماکن مذهبی به‌ویژه حرم امام رضا و عتبات عالیات، ساخت و ساز  و گسترش اماکن دینی و مزین نمودن آنها به نمادها و شعائر شیعی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9?q=%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص۲۳۶-۲۳۴.]</ref>
|}
|
|}


== '''تأثیرات ژئوپلیتیک شیعه''' ==
== صفویان ==
جایگاه ایران به‌عنوان مرکز تشیع در جهان اسلام تأثیرات شگرفی مانند هویت‌یابی و خودآگاهی، رشد و ارتقای سطح فکری و بینش سیاسی و همچنین گسترش فعالیت شیعیان با هدف دست‌یابی به حقوق سیاسی و اجتماعی در قالب جنبش‌ها و احزاب شیعی، بر کشورهای مسلمان جهان و علی الخصوص شیعیان آنها داشته است.<ref>گلچین، «انقلاب اسلامی ایران و پیامد‌های آن بر ژئوپلیتیک تشیع در عربستان سعودی و یمن»، ۱۳۹۴ش، ص۲۳۰.</ref>
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۰.jpg|جایگزین=نقاشی پرتره از شمایل واقعی شاه اسماعیل صفوی|بندانگشتی|نقاشی پرتره از شمایل واقعی شاه اسماعیل صفوی اثر کریستوفان دل آلتیسیمو ]]
همزمان با حکومت قراقویونلوها، اتحادیهٔ ترکمان در منطقهٔ دیار بکر مستقر شد و پس از شکست قراقویونلوها در سال ۸۷۲ق، حکومت آق‌قویونلوها بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند، اما به‌تدریج استقلال یافتند. بر پایه نقل منابع، نمی‌توان به راحتی در مورد مذهب آق‌قویونلوها حکم کرد؛ برخی منابع آنان را در ردیف شیعیان محبّتی طریقتی یا سنّیان دوازده امامی قرار داده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2215283/%D9%87%D9%85%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81-%D9%88-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%82-%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7 سماواتی و سیاه‌کوهیان، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آق‌قویونلوها»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۹.]</ref> بر اساس این نظر، مذهب رسمی آنان تشیع التقاطی با زمینه‌های صوفیانه، حاوی عناصر سنی و شیعی بود که پلی به‌سوی تشیع رسمی صفویه محسوب می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص7-11؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص81-88؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلو‌ها%20ازدیدگاه%20تاریخ‌نگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص65-73.]</ref>


=== '''چالش‌ها''' ===
در چنین فضای سیاسی و مذهبی بود که دولت صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) به رهبری شاه اسماعیل تأسیس شد. او با تکیه بر پیشینهٔ طریقت صفوی، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف و انقراض حکومت‌های رقیب مانند آق‌قویونلوها در سال ۹۲۱ق، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در مناطق پیرامون، حکومت خود را بنیان نهاد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> شاه اسماعیل با شکست آق‌قویونلوها وارد [[تبریز]] شد و در همان آغاز، مذهب [[تشیع اثنی‌عشری]] را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. وی در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکه‌ها را با عبارت علی ولی‌الله، ضرب کرد<ref>حسینی‌ قمی، خلاصه التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۷۳.</ref> و اذان را به شیوهٔ شیعیان تغییر داد.<ref>جنابدی، روضه الصفویه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۴.</ref>
مفهوم ژئوپلیتیک شیعه چالش‌هایی را می‌تواند در برابر انقلاب اسلامی ایجاد کند.  
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۱.png|جایگزین=قلمرو حکومت صفویه|بندانگشتی|قلمرو حکومت صفویه ۱۵۰۱-۱۷۲۲]]
پایتخت صفویان پس از تبریز به [[قزوین]] و سپس در زمان شاه عباس به [[اصفهان]] منتقل شد. برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمی‌سازی تشیع سخن گفته‌اند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارش‌های مربوط به شدت عمل را حاصل داستان‌پردازی تاریخ‌نگاران می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/ارایه-های-داستانی-منابع-عصر-صفوی-و-رسمیت-تشیع-در-ایران?q=آرایه‌های%20داستانی%20منابع%20عصر%20صفوی%20و%20رسمیت%20تشیع%20در%20ایران&score=16393.857&rownumber=1 صفا و رضایی، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> شاه اسماعیل از علمای شیعهٔ [[جبل عامل]] و [[بحرین]] دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند و به ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی و برگزاری آیین‌های شیعی مانند مراسم عزاداری محرم، یاری برسانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53155/کارکرد-مراسم-سوگواری-عاشورا-در-رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه?q=کارکرد%20مراسم%20سوگواری%20عاشورا%20در%20رسمی%20شدن%20مذهب%20شیعه%20در%20زمان%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص67-68.]</ref> از اواخر دورهٔ شاه اسماعیل و اوایل دورهٔ شاه طهماسب که خود را نایب فقیه جامع‌الشرایط معرفی کرد،<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند و مناصب گوناگونی را بر عهده گرفتند، ازجمله: صدر، شیخ‌الاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات، قاضی، مفتی، داعی الاعظم، وزیر، مدرس، پیش‌نماز، امام جمعه و متولی اوقاف.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20كشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص21-23.]</ref> با این حال، برخی علمای شیعه ازجمله شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (متوفی ۹۹۳ق)، صدرالمتألهین شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (متوفی ۱۰۱۱ق) همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها?q=رجبی،%20%C2«ÙÙ‚یهان%20عصر%20صفوی%20درباره%20تعامل%20با%20حکومت‌ها%C2»ØŒ&score=16393.81&rownumber=1 رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران می‌دانند و رسمی‌شدن مذهب تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنی‌مذهب به‌ویژه عثمانیان می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref>


==== '''چالش‌های منطقه‌ای''' ====
==== دستاوردها ====
انحراف انقلاب‌های منطقه و تقویت مدل اسلام ترکیه
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۲..jpg|جایگزین=میدان نقش جهان، میدان مشهور ساخته‌شده به وسیله صفویان |بندانگشتی|میدان نقش جهان، میدان مشهور ساخته‌شده به وسیله صفویان ]]
* رسمیت بخشیدن به مذهب تشیع اثنی‌عشری در سراسر ایران و اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در برابر عثمانیان و ازبکان؛
* اتحاد سیاسی ایران و تشکیل یک حکومت ملی با تعریف هویت جدیدِ ایرانِ مسلمانِ شیعهٔ فارسی‌زبان؛
* دیپلماسی و روابط خارجی مستقل؛<ref name=":1">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref>
* افزایش تحرک اجتماعی و امکان گذار از اقشار پایین جامعه به قشر بالا؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=14 کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۲.]</ref>
* شکوفایی علوم و ظهور مکتب اصفهان در فلسفه، ادبیات و معماری؛
* تجلی شعائر شیعی در معماری مساجد، مناره‌ها و کتیبه‌ها؛
* بازنمایی آموزه‌های تشیع در هنرهایی مانند تعزیه، قالی‌بافی، نساجی، سفال‌گری، فلزکاری و خوشنویسی؛
* ساخت مدارس، مساجد، پل‌ها، قصرها، محلات و کاروانسراها؛
* استفاده از ریاضیات در معماری مانند نسبت‌های هندسی مبتنی بر حکمت متعالیه؛
* تدوین متون فقهی و جوامع حدیثی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref>


خطر تجزیه عراق، تشدید فرقه‌گرایی و تضعیف جبهه مقاومت در منطقه
== زندیه ==
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۳.jpg|جایگزین=مسجد وکیل در شهر شیراز-کریم‌خان زند|بندانگشتی|مسجد وکیل در شهر شیراز یادگار کریم‌خان زند]]
پس از سقوط صفویه به دست افغانان (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران به‌شدت تضعیف شد؛ زیرا افغان‌ها از اهل‌سنت بودند. نادرشاه افشار (حک: ۱۱۴۸–۱۲۱۰ق) نیز برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20101028105735-157.pdf فتح‌الله پور، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، 1385ش، ص74.]</ref> با این حال، ریشه‌دار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما، مانع از نابودی کامل تشیع شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریم‌خان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref> با تشکیل حکومت زندیه (۱۱۶۳–۱۲۰۹ق) و به‌ویژه در دورهٔ [[کریم‌خان زند]]، اوضاع برای تشیع بهبود یافت. هرچند حکومت زندیه یک حکومت شیعی فراگیر نبود، اما کریم‌خان به شعائر و اماکن مذهبی شیعه احترام می‌گذاشت. او شیخ‌الاسلام را در [[شیراز]] منصوب کرد و محاکم شرع را دوباره راه انداخت. علمای شیعه در این دوره از احترام برخوردار بودند، اما هنوز قدرت سیاسی مستقیم نداشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریم‌خان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref>


تغییرماهیتِ جنگ‌های منطقه و یا شکل‌گیری جنگ درون تمدنی.<ref>حشمتی‌جدید، «پنداشت ژئوپلیتیک شیعه و چالش‌های فراروی انقلاب اسلامی در ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی»، ۱۳۹۳ش، بدون صفحه.</ref>
== قاجاریه ==
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۴.jpg|جایگزین=مناطق جدا شده از ایران در عصر قاجار|بندانگشتی|مناطق جدا شده از ایران در عصر قاجار]]
حکومت قاجار (۱۱۷۴ تا ۱۳۰۴ش)، می‌کوشید تا خود را به آموزه‌های مذهب شیعه، پایبند نشان دهد، اما در این دوره علمای شیعه، نقش‌آفرینی سیاسی و اجتماعی محدودی داشتند. با وجود این، سازمان روحانیت بر پایهٔ نظام مرجعیت شکل گرفت و علما و مدارس علمیه از منابع مستقل مالی مانند وجوه شرعی برخوردار بودند.<ref>افشارکهن، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، ۱۳۹۵ش، ص۸.</ref> در بخش دوم دورهٔ قاجار، علمای شیعه به‌عنوان یک نیروی مؤثر سیاسی-اجتماعی، نقش‌‌آفرینی کردند.


==== '''چالش‌های فرامنطقه‌ای و بین‌المللی''' ====
* '''جنبش تحریم تنباکو''' (۱۲۷۰ش): علما به رهبری میرزای شیرازی مردم را علیه قرارداد تنباکو با انگلستان بسیج و حکومت قاجار را مجبور به عقب‌نشینی کردند.
ایجاد مانع بر سر راه تشکیل امت واحده اسلامی در قالب اشاعه فرهنگ ایران هراسی و شیعه هراسی
* '''جنبش مشروطه''' (۱۲۸۵ش): بخشی از علما در کنار روشنفکران وارد صحنه شدند و نقش رهبری را در اعتراضات علیه سلطنت مطلقه ایفا کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۹.]</ref>
در دوره قاجار، ایران بخش اعظم خاک خود را عمدتاً در نتیجه جنگ‌های روسیه و فشار بریتانیا از دست داد. فتحعلی‌شاه قاجار در دو عهدنامه گلستان و ترکمانچای، حدود ۲۵۰ هزار کیلومتر مربع شامل هفده ولایت قفقاز  را به روسیه واگذار کرد. سپس ناصرالدین‌شاه طی قراردادهایی چون پاریس  که منجر به جدا شدن هرات و بخش‌هایی از افغانستان شد، و همچنین معاهدات گلداسمیت، ارزروم دوم و آخال، بخش‌های دیگری از بلوچستان، کردستان و شمال خراسان را از دست داد. در مجموع، قاجاریه حدود ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار کیلومتر مربع (معادل دو سوم کشور) را از دست داد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/photo/1690385/%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%AF «قاجاریه چگونه دو سوم ایران را به باد داد؟»، خبرگزاری تحلیلی خبر آنلاین.]</ref>


گروه‌های افراطی شیعه در اروپا
== پهلوی ==
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۵.jpg|جایگزین=مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی|بندانگشتی|مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی]]
در [[دوره پهلوی|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت به‌کلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پای‌بند به مذهب شیعه اثنی‌عشری می‌خواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزه‌های مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روح‌الله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه ولایت فقیه]] را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه‌تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref>


تنزل دادن انقلاب اسلامی به انقلابی فرقه‌گرا
در دورهٔ پهلوی، برخلاف دورهٔ قاجار که بخش‌هایی از خاک کشور در نتیجه جنگ‌ها از دست می‌رفت، برخی مناطق راهبردی بدون هیچ درگیری نظامی و صرفاً با امضای قراردادهای صلح‌آمیز واگذار شد. در این دوره، دست‌کم ۹ منطقه راهبردی از ایران جدا شد، از جمله آرارات و قره‌سو به ترکیه، دشت ناامید به افغانستان، اروندرود و مناطق نفتی غرب به عراق، مناطق جنوب اترک و قصبه فیروزه به شوروی، و همچنین بحرین که با نظارت سازمان ملل استقلال یافت. در خلیج فارس نیز جزایر [[جزیره آریانا|آریاینا]] و [[جزیره زرکوه|زرکوه]] به‌دلیل عدم اعمال حاکمیت توسط پهلوی، به اشغال امارات درآمد. این واگذاری‌ها بدون درگیری نظامی و با هدف کسب مشروعیت بین‌المللی و جلب حمایت قدرت‌های خارجی انجام شد.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/oYDvY «جداشدن 9تکه از خاک ایران در دوره پهلوی‌ها»، وب‌سایت روزنامه همشهری.]</ref>


به حاشیه رفتن مسئله اول جهان اسلام (مسئله فلسطین و مقابله با رژیم صهیونیستی).<ref>حشمتی‌جدید، «پنداشت ژئوپلیتیک شیعه و چالش‌های فراروی انقلاب اسلامی در ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی»، ۱۳۹۳ش، بدون صفحه.</ref>
== جمهوری اسلامی ==
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۶.jpg|جایگزین=تظاهرات مردم تهران در ۲۹ دی ۱۳۵۷|بندانگشتی|تظاهرات مردم تهران در ۲۹ دی ۱۳۵۷، پس از خروج محمدرضا پهلوی، شاه ایران.]]
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، بار دیگر آموزه‌های شیعی سرلوحه حکومت قرار گرفت و مردم ایران با مشارکت در همه‌پرسی مربوط به ساختار حکومتی ایران در فروردین ۱۳۵۸ش، به نظام جمهوری اسلامی رأی دادند.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۴۸۶.</ref> در [[نظام جمهوری اسلامی ایران|نظام جمهوری اسلامی]]، نظریهٔ ولایت فقیه به‌عنوان مبنای حکومت‌داری به‌رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی از جمله رهبری نظام، ریاست‌جمهوری، قوای سه‌گانه شامل مجریه، مقننه و قضائیه، [[مجلس خبرگان]]، [[شورای نگهبان]] و [[مجلس شورای اسلامی]] و قوانین اساسی نافذ شد<ref>هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۷؛ مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش، ج۴، ص۸۴–۹۸.</ref> و حضور [[دین]] در تمام عرصه‌های اجتماعی، رسمیت یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص272-279.]</ref>


== پانویس ==
==== دستاوردها ====
<references />
[[پرونده:سید علی خامنه‌ای۱۷.png|جایگزین=ماهواره‌بر ایرانی قاصد لحظاتی پس از پرتاب|بندانگشتی|ماهواره‌بر ایرانی قاصد لحظاتی پس از پرتاب]]
== منابع ==
* تثبیت [[هویت ملی]] ایرانیان و استقلال سیاسی ایران و تبدیل آن به یکی از ده کشور تأثیرگذار جهان؛
ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
* حمایت از مستضعفان، گروه‌های مقاومت و [[بیداری اسلامی]]؛<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1394/03/15/759419/26-سال-تلألو-خورشید-روشنایی-بخش-انقلاب «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>  
* اثرگذاری‌ در مهار بحران‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، تبدیل ایران به قطب تأمین ثبات و امنیت در [[خاورمیانه]]؛
* زمینه‌سازی برای خودکفایی کامل نظامی در [[جنگ ایران و عراق|جنگ تحمیلی عراق علیه ایران]].<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2117546/تحلیلی-بر-دستاوردهای-سیاسی-و-نظامی-جمهوری-اسلامی-ایران?q=دستاوردهای%20جمهوری%20اسلامی&score=137438953000.0&rownumber=4 سلطانی و اسدی، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۲ش، ص۲۱.]</ref>
* گسترش زیرساخت‌های پایدار در بهداشت، آموزش و انرژی؛
* تربیت و استفاده از نیروی انسانی جوان، متخصص و متعهد برای پیشرفت کشور؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1301095/برخی-دستاوردهای-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.]</ref>
* آزادی عمل مسلمانان [[اهل‌سنت]]، [[زرتشتیان]]، [[کلیمیان]] و [[مسیحیان]] در مراسم دینی و احوال شخصیه و حضور در [[مجلس شورای اسلامی]].<ref>قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش، اصول ۳، ۱۳، ۱۹۲۰، ۲۶.</ref>
* ساخت و گسترش اکوسیستم علم و فناوری شامل پارک‌های علمی و شرکت‌های دانش‌بنیان، ایجاد زیرساخت‌های پایدار در حمل‌ونقل و ارتباطات.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1301095/برخی-دستاوردهای-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران?q=برخی%20دستاوردهای%20نظام%20جمهوری%20اسلامی%20ایران&score=274877907000.0&rownumber=1 اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.]</ref>
* ارتقای ایران در رتبه‌های جهانی در رشته‌های [[نانو]]، [[بیوتکنولوژی]]، [[پزشکی]] و [[شیمی]]؛
* خودکفایی در فناوری‌های راهبردی مانند هسته‌ای، موشکی، پهپادی، [[سلول‌های بنیادین]] و داروهای نوترکیب؛
* حضور در جمع هفت کشور سازندهٔ [[موشک ماهواره‌بر]] و اعزام موجود زنده به فضا، کسب رتبه‌های برتر جهانی در ساخت [[ماهواره]]، سامانهٔ پرتاب ماهواره، چرخهٔ سوخت هسته‌ای، توربین گازی و سدسازی؛
* قرارگیری در جایگاه سیزدهم تولید علم با رشد یازده‌برابری نسبت به متوسط جهانی.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1394/03/15/759419/26-سال-تلألو-خورشید-روشنایی-بخش-انقلاب «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>


احمدی مقدم، سیدمحمد، «رويكرد دولت مشعشعيان در توسعه علوم ديني و آموزشي»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام، مجموعه مقالات، ۱۳۹۸ش.
=== مقایسه نظام جمهوری اسلامی با حکومت صفوی ===
{| class="wikitable"
! valign="top" |ویژگی دولت‌ها
! valign="top" |صفویه<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۷۷–۲۷۶.</ref>
! valign="top" |جمهوری اسلامی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۹-۲۷۲.]</ref>
|-
! valign="top" |مبنای مشروعیت
| valign="top" |ترکیبی از قدرت نظامی، صوفی‌گری و نسب علوی
| valign="top" |نظریه فقهی «ولایت فقیه» با پشتوانه رأی مردم (جمهوری)
|-
! valign="top" |نقش علما
| valign="top" |علما در خدمت حکومت بودند؛ حکومت توسط شاه و درباریان اداره می‌شد
| valign="top" |علمای دین به‌طور مستقیم رهبری و اداره کشور را بر عهده گرفتند
|-
! valign="top" |ساختار سیاسی
| valign="top" |سلطنت موروثی با پشتوانه نظامی
| valign="top" |نظام جمهوری با رهبری فقیه و انتخابات مردمی
|-
! valign="top" |قوانین
| valign="top" |قوانین عرفی و شرعی در کنار هم
| valign="top" |قوانین مبتنی بر فقه شیعه در چارچوب [[قانون اساسی]]
|}


اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، مصحح محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
== پانویس ==
{{پانویس}}


افشارکهن، مژگان، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۵ش.
== منابع ==
 
{{آغاز منابع}}
الخیرالله، زعیم، «فرقه زیدیه (1) و ارتباط آنها با زید بن علی(ع)»، معرفت، ترجمه علیرضا اسعدی و عبدالکاظم کاظمی، سال۱۳، شماره۸۶، ۱۳۸۳ش.
* احمدی مقدم، سیدمحمد، «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام، مجموعه مقالات، ۱۳۹۸ش.
 
* افشار کهن، مژگان، پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۵ش.
ایزدی، حسین؛ پهلوان‌پور، فاطمه، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره ۴۵ و ۴۶، ۱۳۹۰ش.
* اداره کل هنر و رسانه، «برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، سال۱۹، شماره۲۱۴، ۱۳۹۶ش.
 
* ایزدی، حسین و پهلوان‌پور، فاطمه، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره ۴۵ و ۴۶، ۱۳۹۰ش.
پرهیزکاری، سیدروح‌الله، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال۴، شماره۱۳، ۱۳۹۲ش.
* بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۱۰، شماره۱، ۱۳۹۵ش.
 
* پرهیزکاری، سیدروح‌الله، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال۴، شماره۱۳، ۱۳۹۲ش.
جعفرنیا، فاطمه، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، تاریخنامه خوارزمی، سال۷، شماره۲۲، ۱۳۹۷ش.
* جعفرنیا، فاطمه، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، تاریخنامه خوارزمی، سال۷، شماره۲۲، ۱۳۹۷ش.
 
* جعفری، علی‌اکبر، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، سوره اندیشه، سال۱۸، شماره ۵۲ و ۵۳، ۱۳۹۰ش.
جعفری، علی‌اکبر، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، سوره اندیشه، سال۱۸، شماره ۵۲ و ۵۳، ۱۳۹۰ش.
* جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش.
 
* جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۹۱ش.
جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۹۱ش.
* جلیلیان، قهرمان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، پژوهش‌های علوم انسانی، سال۲، شماره۲۱، ۱۳۹۲ش.
 
* جنابدی، میرزا بیگ، روضه الصفویه، تحقیق و تصحیح، غلام‌رضا طباطبایی مجد، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۸ش.
جلیلیان، قهرمان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، پژوهش‌های علوم انسانی، سال۲، شماره۲۱، ۱۳۹۲ش.
* چلونگر، محمدعلی و شاهمرادی، سیدمسعود، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۵ش.
 
* حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله، زبدةالتواریخ، تحقیق و تصحیح سیدکمال حاج‌سیدجوادی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش.
چلونگر، محمدعلی؛ شاهمرادی، سیدمسعود، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۵ش.
* حسنلو، امیرعلی، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، پاسخ به شبهات دینی، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۹۷ش.
 
* حسینی قمی، قاضی احمد بن شرف‌الدین حسین، خلاصه التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.
حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله، زبدة‌التواریخ، تحقیق و تصحیح سیدکمال حاج‌سیدجوادی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش.
* خسروبیگی، هوشنگ و جلیلیان، قهرمان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی، مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی»، پژوهش‌نامه تاریخ، سال۹، شماره۳۰، ۱۳۹۲ش.
 
* خطیبی کوشک، محمد و همکاران، فرهنگ شیعه، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
حسنلو، امیرعلی، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، پاسخ به شبهات دینی، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۹۷ش.
* دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، فرزان روز، ۱۳۸۶ش.
 
* رجبی، محمدحسین، «فقیهان عصر صفوی دربارهٔ تعامل با حکومت‌ها»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال۵، شماره۹، ۱۳۸۸ش.
حشمتی‌جدید، حمیدرضا، «پنداشت ژئوپلیتیک شیعه و چالش‌های فراروی انقلاب اسلامی در ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه رازی، دانشکده علوم اجتماعی و تربیتی، ۱۳۹۳ش.  
* رجبی، فاطمه، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، تاریخ پژوهی، سال۲، شماره۱۵، ۱۳۸۲ش.
 
* رئیس السادات، سیدحسین، «علویان طبرستان»، مشکوه، سال۹، شماره۲۹، ۱۳۶۹ش.
خسروبیگی، هوشنگ؛ جلیلیان، قهرمان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی (مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی)»، پژوهشنامه تاریخ، سال۹، شماره۳۰، ۱۳۹۲ش.
* زرین‌زاد، حجت و میرجعفری، حسین، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، سال۴، شماره۱۴، ۱۳۸۸ش.
 
* سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، ۱۳۸۶ش.
* سجادی، صادق، «آل بویه»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹ش.
 
* سلطانی، محمد و اسدی، سارا، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، نظریه‌پردازی راهبردی، سال۲، شماره۱، ۱۴۰۲ش.
دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.
* سماواتی، محمدصادق؛ سیاه‌کوهیان، هاتف، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آق‌قویونلوها»، عرفان اسلامی، سال۱۴، شماره۸۱، ۱۴۰۳ش.
 
* سمرقندی، عبدالرزاق، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
رییس السادات، سیدحسین، «علویان طبرستان»، مشکو‌ه، سال۹، شماره۲۹، ۱۳۶۹ش.
* شاه‌محمدزاده، معصومه، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه ایلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش.
 
* شاهمرادی، سیدمسعود و منتظر القائم، اصغر، «تشیع قراقویونلوها»، پژوهش‌های تاریخی، سال۵، شماره۱، ۱۳۹۲ش.
سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
* شاهمرادی، سیدمسعود، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، تاریخنامه خوارزمی، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۹۵ش.
 
* شاهمرادی، سیدمسعود، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال۷، شماره۲۸، ۱۳۹۶ش.
سجادی، صادق، «آل بویه»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرة ‌المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹ش.
* شاهمرادی، سیدمسعود، «اوضاع فرهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، تاریخ نو، سال۸، شماره۲۴، ۱۳۹۷ش.
 
* صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی؛ فرق شیعی و فرقه‌های منسوب به شیعه، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش.
سمرقندی، عبدالرزاق، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
* صفا، میکائیل و رضایی، محمد، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۶، شماره ۲۴، ۱۳۸۷ش.
 
* طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، اسلامی، ۱۳۷۵ش.
شاه‌محمدزاده، معصومه، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ایلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش.
* فتح‌الله پور، پرویز، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، شیعه‌شناسی، شماره ۱۶، ۱۳۸۵ش.
 
* فروغی، اصغر، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، مشکوه، سال۲۱، شماره۸۱، ۱۳۸۲ش.
شاهمرادی، سیدمسعود، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، تاریخنامه خوارزمی، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۹۵ش.
* فیرحی، داوود، نظام سیاسی و دولت در اسلام، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، ۱۳۸۲ش.
 
* قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش.
شاهمرادی، سیدمسعود، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، تاریخ نو، سال۸، شماره۲۴، ۱۳۹۷ش.
* قائدان، اصغر، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه‌های شیعه»، نامه تاریخ پژوهان، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۸۶ش.
 
* قنبری، آیت، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، علوم سیاسی - دانشگاه باقرالعلوم، سال۵، شماره۲۰، ۱۳۸۱ش.
صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی؛ فرق شیعی و فرقه‌های منسوب به شیعه، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش.
* کاظمی شاملو، مهدی، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، سخن جامعه، سال۵، شماره۱۲، ۱۳۹۶ش.
 
* کشاورز، زهرا سادات و بوسعیدی، فرشته، «دولت‌های شیعی- مجله نقد کتاب تاریخ»، نقد کتاب تاریخ، سال۴، شماره۱۶، ۱۳۹۶ش.
طباطبایی، سیدمحمدحسین، شیعه در اسلام، قم، اسلامی، ۱۳۷۵ش.
* کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، سال۹، شماره۳۴، ۱۳۹۶ش.
 
* کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال۹، شماره۱۸، ۱۴۰۰ش.
قائدان، اصغر، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه های شیعه»، نامه تاریخ پژوهان، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۸۶ش.
* گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش.
 
* مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، قم، جلوه کمال، ۱۳۸۹ش.
قنبری، آیت، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، علوم سیاسی - دانشگاه باقرالعلوم (ع)، سال۵، شماره۲۰، ۱۳۸۱ش.
* محمد هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، میزان، ۱۳۸۵ش.
 
* مدنی، جلال‌الدین، حقوق اساسی در جمهوری اسلامی ایران، تهران، سروش، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش.
کاظمی شاملو، مهدی، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، سخن جامعه، سال۵، شماره۱۲، ۱۳۹۶ش.
* مرعشی، سید ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تهران، شرق، ۱۳۶۸ش.
 
* منتظرالقائم، اصغر و کشاورز، زهرا سادات، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۶ش.
کشاورز، زهرا سادات؛ بوسعیدی، فرشته، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، نقد کتاب تاریخ، سال۴، شماره۱۶، ۱۳۹۶ش.
* موسی‌پور، ابراهیم، «جشن‌های جهان اسلام»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۸۵ش.
 
* نوروزی، فرشید و دیگران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، تاریخ نو، سال۹، شماره۲۷، ۱۳۹۸ش.
کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی؛ منتظرالقائم، اصغر، «بررسی زمینه‌های‌ شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تاکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال۹، شماره۱۸، ۱۴۰۰ش.
* هاجسن، مارشال گ.س. فرقه اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷ش.
 
* یحیایی، علی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال۱۱، شماره۷۷، ۱۳۹۹ش.
گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش.
* «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۴ش.
 
{{پایان منابع}}
گلچین، سعید، «انقلاب اسلامی ایران و پیامد‌های آن بر ژئوپلیتیک تشیع در عربستان سعودی و یمن»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه علامه طباطبائی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۴ش.
 
مرعشی، سید ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تهران، انتشارات شرق، ۱۳۶۸ش.
 
مشکور، محمدجواد، فرهنگ فرق اسلامی، با مقدمه کاظم مدیر شانه‌چی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
 
مفید، محمد بن ‌محمد، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، با مقدمه شیخ‌الاسلام زنجانی، قم، مکتبه الداوری، ۱۳۳۰ش.
 
منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
 
منتظرالقائم، اصغر؛ کشاورز، زهرا سادات، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۶ش.
 
مینوی، مجتبی، «باطنیه اسماعیلیه»، مطالعات اسلامی، سال۲، شماره۳، ۱۳۵۱ش.
 
نوروزی، فرشید؛ عابدی، عباس؛ فرامرزنسب، رضا؛ احمدی، مسلم، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، تاریخ نو، سال۹، شماره۲۷، ۱۳۹۸ش.
 
هاجسن، مارشال گ.س.، فرقه اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷ش.
 
یحیایی، علی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل‌ بویه»، پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال۱۱، شماره۷۷، ۱۳۹۹ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/حکومت‌های_شیعه_در_ایران»