آیین زرتشت

آیین زرتشت، دین منسوب به زرتشت پیامبر ایرانی در دورهٔ باستان.

آیین زرتشت، دین منسوب به زرتشت، پیامبر ایران باستان، از کهن‌ترین ادیان الهی و میراث تاریخی و فرهنگی ایران قدیم است که قرن‌های متمادی در شکل‌دهی سبک زندگی، تحولات تاریخی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مردم ایران‌زمین و سایر نقاط جهان نقش اساسی داشته است. شعار سه‌گانهٔ پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک از جملات منسوب به بنیان‌گذار این آیین است که پایهٔ مردم‌سالاری و شیوهٔ سازماندهی اندیشه‌ها و پیشرفت در جهان امروز دانسته شده است.

مفهوم‌شناسی و نام‌گذاری

آیین زرتشت با نام‌های مختلفی چون زارتشت، زارهشت، زاردشت، زارهوشت، زردهشت و زرتشت یاد شده است؛ اما نام زرتشت از همه مشهورتر است. همچنین مَزدَیَسنا (پرستندهٔ اهورامزدا) به این آیین باستانی اطلاق می‌شود. مزدیسنا مرکب از مزده به معنای دانا (در آیین زرتشتی به خداوند یگانه اشاره دارد) و یسنا به معنای ستایش است؛ بنابراین مزدیسنا را در مجموع به معنای پرستندهٔ مزدا (خدای یگانه) می‌دانند. این واژهٔ اوستایی همچنین به معنای دین‌آوردهٔ زرتشت و آیین زرتشتی است.

پیشینه تاریخی

آیین زرتشتی از مزداپرستی و پیش‌از شکل‌گیری سلسله‌های ماد آغاز شده است. شواهد باستان‌شناختی، به‌ویژه کتیبهٔ بیستون، نشان می‌دهد این دین در دورهٔ هخامنشیان در ایران رواج داشته، اما رسمیت پیدا نکرده بود. پس‌از سقوط هخامنشیان و فتح ایران به دست اسکندر، آیین زرتشتی رو به ضعف رفت و به‌جای آن روحیهٔ یونانی‌مآبی در عرصهٔ فرهنگی رواج یافت؛ اما در خلال دورهٔ اشکانیان، به‌ویژه در مقاطع متأخر آن، زمینهٔ اعتلای دین زرتشتی به مقام دین رسمی کشور به‌تدریج فراهم شد.

با روی کار آمدن اردشیر بابکان، دورهٔ متفاوتی در تاریخ دین زرتشتی رقم خورد. بنیان‌گذاران سلسلهٔ ساسانی به خاندانی وابسته بودند که مناسبات ریشه‌دار با دستگاه روحانی زرتشتی داشتند. در عصر ساسانیان، شاهان نخستین این سلسله، سیاست دینی متفاوتی با پیشینیان اشکانی خود اتخاذ کردند که براساس آن دین زرتشتی جایگاهی محوری یافت و زمینهٔ شکل‌گیری یک دستگاه روحانی قدرت‌مند فراهم شد. رسمیت دین زرتشتی در ایران دورهٔ ساسانی به گسترش دامنهٔ نفوذ و تعداد پیروان آن انجامید. سه آتشکدهٔ بزرگ آذرفرنبغ در فارس، آذرگشنسب در آذربایجان و آذربرزین‌مهر در خراسان، مراکز بزرگ نیایش آیین زرتشتی بودند و در کنار آن‌ها آتشکده‌های زیادی در سراسر ایران ایجاد شد.

پس‌از ظهور دین اسلام و پیروزی مسلمانان، دورهٔ اقتدار دین زرتشتی در این سرزمین‌ها به پایان رسید. بر مبنای شواهد موجود، ایرانیان زرتشتی بسته به موقعیت اجتماعی و پایگاه دینی خود راه‌های متفاوتی در مواجهه با این رخداد برگزیدند که شامل گرویدن به دین جدید، مقاومت و پرداخت جزیه، یا ترک وطن بود.

مورخان، آیین زرتشتی را از کهن‌ترین ادیان الهی می‌دانند که بیش از هر دین دیگری به‌صورت‌های مستقیم و غیرمستقیم بر جهان بشری تأثیرگذار بوده است. ریشه‌های مزدیسنا براساس منابع موجود به هزارهٔ دوم پیش‌از میلاد برمی‌گردد. در ایران، مزدیسنا دین رسمی سه دورهٔ حکومتی بزرگ بوده و از سدهٔ ششم پیش‌از میلاد تا سدهٔ هفتم میلادی، به‌صورتی پیوسته در میان ایرانیان حضور داشته است. امروزه مزدیسنا تنها میان جمعیت‌های کوچک زرتشتیان و به‌صورت پراکنده در مناطقی از ایران و هند وجود دارد.

اهمیت

آیین زرتشت به‌عنوان یکی از کهن‌ترین ادیان جهان، نه‌تنها در شکل‌گیری هویت فرهنگی و تاریخی ایران نقش اساسی داشته، بلکه با ارائهٔ مفاهیمی چون آزادی گزینش، مسئولیت اخلاقی، داوری پس‌از مرگ، رستاخیز و نوسازی جهان، بر بسیاری از سنت‌های دینی دیگر نیز تأثیر گذاشته است. تأکید این آیین بر اخلاق فردی، زندگی‌گرایی، آبادانی، پاکی و احترام به طبیعت، آن را به آیینی اندیشه‌محور و اخلاق‌گرا تبدیل کرده که اهمیت آن فراتر از مرزهای ایران و در گسترهٔ تاریخ ادیان جهان قابل مشاهده است.

بنیان‌گذار

بنیان‌گذار آیین زرتشتی، زرتشت است که زمان تولد او را با اختلاف‌نظر، از ۱۰۸۰ سال پیش‌از میلاد تا ۶۱۰۰ سال پیش‌از میلاد گفته‌اند. بیشتر مورخان مسلمان، تولد زرتشت را ۶۶۰ سال پیش‌از میلاد دانسته‌اند. مکان تولد بنیان‌گذار دین زرتشتی نیز مورد توافق نیست؛ ایران‌ویج در حوالی قزاقستان کنونی، آذربایجان و مشرق ایران (بلخ) را محل تولد زرتشت نوشته‌اند.

کتاب مقدس

کتاب مقدس آیین زرتشتی، اوستا نام دارد و کهن‌ترین و مهم‌ترین اثر ادبیات ایرانی پیش‌از اسلام محسوب می‌شود که درحال‌حاضر نسخهٔ ناقصی از آن باقی مانده است. این کتاب از دو بخش اصلی تشکیل شده و شامل متون کهن و متون جدید است. کهن‌ترین بخش اوستا، گاثاها نام دارد که شامل هفده سرود منسوب به زرتشت می‌شود. ویسپرد، وندیداد، یشت‌ها و خرده اوستا دیگر بخش‌های اوستای موجود است که درون‌مایه و زبان متفاوتی دارد. محتوای بیشتر بخش‌های اوستای موجود، نیایش و ستایش اهورامزدا و ایزدان مقدس ایران باستان است. بزرگ‌ترین بخش اوستای موجود، کتاب وندیداد است که در ۲۲ فصل تنظیم شده و بخش اصلی آن دربارهٔ آیین‌های طهارت، گناهان و جرایم آنها است.

باورهای آیین مزدیسنا

در آیین مزدیسنا، باور به خداوند یگانه، بهشت و دوزخ، پنج‌گاه نماز، موعود و ثواب و گناه وجود دارد.

اعتقاد به خدا

زرتشت همواره مردم را به پرستش خدای یگانه دعوت کرده و او را خالق تمامی موجودات جهان خوانده است. به همین دلیل، زرتشتیان برای اهورامزدا احترام قائل بوده و تمامی کارهای خود را با نام او شروع کرده و با یاد او ختم می‌کنند. مزداپرستان همچنین اهورامزدا را در همه‌جا و همه‌حال ناظر و حاضر بر اعمال خود دیده و خود را ملزم می‌دانند در هیچ مقام و مکانی مرتکب خلاف و گناه نشوند.

یکی از بن‌مایه‌های دین زرتشتی، دوگانه‌باوری است؛ یعنی در رأس هستی، دو نیرو؛ خدای نیکی و خدای بدی قرار دارند. اما به نظر برخی محققان، دین زرتشت در آغاز توحیدی بوده و در ادامه ثنوی شده و در دوران‌های متأخر، دوباره به نگاه توحیدی بازگشته است.

اهورامزدا

در رأس جهان زرتشتی، اهورامزدا (به زبان پهلوی اورمزد) حضور دارد. در کیهان‌شناسی زرتشتی، اهورامزدا منشأ نیکی و نگاهبان «اَشه» یا نظم جهان است.

اهریمن

در مقابل اهورامزدا، اهریمن منشأ بدی و تاریکی است و نقش آفرینش‌گری نیز دارد.

بهشت و دوزخ

مزدیسنا، بر سه اصل استوار است: هومَت (اندیشهٔ نیک)؛ هوخت (گفتار نیک) و هُوَرِشت (کردار نیک). در برابر آن نیز سه اصل اندیشهٔ بد، گفتار بد و کردار بد قرار گرفته است.

1. بهشت: کلمهٔ بهشت در این آیین به‌صورت «وَهیشَت» تلفظ می‌شود که اشاره به بهترین‌های هستی و زندگانی خوب دارد. در بهشت زرتشتیان، سه جایگاه ویژه به نام‌های هومتگاه (جای اندیشهٔ نیک)، هوختگاه (جای گفتار نیک) و هورشتگاه (جای کردار نیک) وجود دارد. بهشتیان، پس‌از گذر از سه مرحلهٔ مذکور به بهشت برین و بارگاه قدسی اهورامزدا وارد می‌شوند. در بهشت، نعمت فراوانی وجود داشته و افراد، در نهایت خوشی و خرمی به‌سر می‌برند. همچنین، پل چینوَد که معادل پل صراط نزد مسلمانان بوده، برای نیکوکاران پهن و وسیع است.
2. دوزخ: در دوزخ نیز سه جایگاه برای دارندگان اندیشهٔ بد (دژمت)، گفتار بد (دوژخت) و کردار بد (دژورشت) قرار دارد. گناهکاران پس‌از گذر از پل چینوَت (چینوَد)، ابتدا به محل اندیشهٔ بد، کردار بد و گفتار بد وارد شده، سپس در مرحلهٔ چهارم به فضای تیرگی بی‌پایان به نام أنغرتمنگه مستقر می‌شوند. در این مرحلهٔ نهایی، اهریمن و خانمان دروغ ساکن هستند. پل چینوت برای گنهکاران همانند پلی در میان نهری از فلز گداخته بوده و بسیار باریک و تنگ است. در دوزخ، خوراکی زهرآلود به افراد داده می‌شود و آنها همواره در میان دیوان و سایر گناهکاران به‌سر خواهند برد.

موعود و پایان قدسی تاریخ

بسیاری کارشناسان بر این باورند که باور به موعود برای نخستین‌بار میان زرتشتیان شکل گرفته است. پیروان آیین مزدیسنا معتقدند یک منجی به نام سوشیانت و دو برادر او که پیش‌از سوشیانت پدیدار خواهند شد، در سیستان و در کنار دریاچهٔ هامون و رود هیرمند، ظهور خواهند کرد. کارشناسان معتقدند اعتقاد به منجی از دیرباز میان ایرانیان، در دوره‌های مختلف و با ادیان مختلف الهی وجود داشته و ماحصل همین باور، عدالت‌طلبی همیشگی ایرانیان و مقاومت آنها در برابر ظلم و استبداد بوده است. این تلقی از پایان قدسی تاریخ، به حرکت تاریخ به‌سمت بهتر شدن دلالت دارد و در برابر دیدگاهی قرار می‌گیرد که پایان تاریخ را زندان انسان‌ها، نیهیلیسم مطلق و غلبه عقلانیت سکولار می‌داند.

• یاران منجی: در کتاب اوستا، از یاران سوشیانت نیز یاد شده که او را در نو کردن جهان، همراهی خواهند کرد. یاوران سوشیانس به دو گروه تقسیم می‌شوند: یارانی که در عصر ظهور زندگی می‌کردند و یارانی که در زمان‌های گذشته رحلت کرده و هنگام ظهور منجی، زنده شده و او را یاری خواهند کرد. گروه دوم از یاوران منجی را جاودانی‌ها می‌خوانند. علاوه‌بر آن، فرشتگان الهی، هفت امشاسپند نیز در جایگاه یاوران سوشیانس معرفی شده‌اند.
• زمان ظهور: از متون مقدس آیین مزدیسنا چنین برداشت می‌شود که موعود یا موعودها، زمانی ظهور خواهند کرد که جهان گرفتار ستم و کین اهریمن شده، بدان بر نیکان تسلط یافته، دین سست شده، دین و دادگستری دستخوش ناپاکان شده و جوانمردی و منش نیک از جهان برچیده شده باشد.
• نشانه‌های ظهور: ازجمله نشانه‌های ظهور نیز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. گرفتاری پیروان آیین مزدیسنا به مصیبت و تنگنا؛
2. تغییر نور خورشید و وقوع زمین لرزه‌های متعدد؛
3. بروز طوفان ملکوش و یخبندان هولناک؛
4. هوشیدربامی و هوشیدرماه؛
5. ظهور ضحاک یا اژدهاک در پایان هزارهٔ هوشیدرماه؛
6. سقوط یک شهاب‌سنگ یا ستاره‌ای به نام جوزهرمار بر زمین که به‌صورتی آتشین توسط مردم دیده می‌شود؛
7. توقف خورشید میان آسمان به‌مدت ۳۰ روز.

توجه ویژه به عناصر طبیعت

در اسطورهٔ آفرینش دین زرتشتی، آسمان، زمین، گیاهان، جانوران و عناصر طبیعی مانند آتش و آب، جایگاه مشخص دارند و در آیین زرتشتی تأکید خاصی بر احترام به طبیعت و عناصر آن وجود دارد.

نیایش

در آیین زرتشتی دعا و نیایش محوریت دارد و به‌عنوان مهم‌ترین عمل دینی محسوب می‌شود. بخش بزرگی از محتوای متون اوستایی دعا و نیایش بوده که در قالب یسنا منتقل شده است.

فرجام‌نگری

باور به جهان پس‌از مرگ و روز رستاخیز، از اصول محوری دین زرتشتی است و این اصل علاوه‌بر متن اوستا، در متون زند و پازند نیز بازتاب روشنی دارد. بنا به اعتقاد زرتشتیان، روان انسان پاداش عمل و رفتار خود را در جهان پس‌از مرگ می‌بیند.

موعودباوری

موعودباوری از دیگر بن‌مایه‌های دین زرتشتی است. این امر به‌ویژه در جهان‌شناسی دین زرتشتی و تفسیر اسطوره‌ای آن از آفرینش و تاریخ جهان جلوه کرده است. سوشیانت و اوشیدرماه که پسران زرتشت و موعود زرتشتیان هستند، بنا بر تفسیر کیهان‌شناختی زرتشتی، در آخرین هزارهٔ تاریخ زرتشتی که هزارهٔ اوشیدرماه نام دارد، ظهور و دین زرتشتی را بار دیگر احیا می‌کنند.

نظام الاهیاتی در آیین زرتشتی

در نظام الاهیاتی زرتشت، بالاترین مقام خدایی را اهورامزدا دارد. پس‌از او، سپنتا مینو (روح مقدس و خرد پاک) قرار گرفته است. بعداز او شش وزیر که هر کدام بخشی از امور عالم را تدبیر می‌کنند، عبارتند از:

1. وُهومَنَه هومن (بهمن): وجدان نیک و خرد کامل که افراد را دارای خرد و وجدان نیک می‌کند.
2. اَشا وهیشْتَ (اردیبهشت): تقدس، بهترین و افضل که وزیر نظم و هماهنگی میان مخلوقات است.
3. خْشَتْترَ وَئیریه (شهریور): او مدبر قدرت به هر دو شکل درونی و بیرونی آن است.
4. سْپِنتَ آرمَئی‌تی (سپندارمذ):فرشتهٔ عشق، محبت و سود که مدبر سود و محبت رسیدن از کسی به کس دیگر است.
5. هُئورْوَتات (خرداد): وزیر سلامتی، عافیت، کمال و رسایی است.
6. اَمِرِتات (مرداد): مدبر جاودانگی که آدمی با ستایش او به مراتب بالای جاودانگی می‌تواند برسد.

چگونگی آفرینش

دین زرتشتی از آفرینش، روایتی اساطیری ارائه می‌کند که در آن زمان، مفهومی محوری دارد. در این روایت، سه مرحلهٔ اصلی ستیز اهورامزدا و اهریمن وجود دارد که در یک دورهٔ زمانی دوازده هزارساله و در قالب چهار مقطع سه‌هزارساله رخ می‌دهد و این سه مرحله به‌ترتیب بندهش، گمیزشن و ویزارشن نام دارد:

مرحله اول آفرینش: نخست اهورامزدا زمان، راست‌گویی، دین و امشاسپندان (ایزدان) شش‌گانه را می‌آفریند که عبارتند از بهمن، اردیبهشت، شهریور، سپندارمذ، خرداد و اَمِرداد. آنگاه مرحلهٔ آفرینش مادی (گیتیک)، مانند آسمان، آب، زمین، گیاه، گاو، انسان و آتش آغاز می‌شود. هریک از این آفریده‌های مادی برای در امان ماندن از حملات اهریمن که هم‌زمان مشغول آفرینش موجودات شرور است، در پناه یکی از امشاسپندان شش‌گانه قرار می‌گیرد. در سه‌هزار سالی که این مخلوقات آفریده می‌شوند، معلق می‌مانند. خورشید در میانهٔ آسمان ثابت است و اهریمن در حالت گیجی به سر می‌برد.

مرحله دوم آفرینش: مرحلهٔ سه هزار سالهٔ دوم با یورش اهریمن آغاز می‌شود که صحنهٔ ستیزی طولانی میان اهریمن و اهورامزدا است. تاریخ جهان در میانهٔ این ستیز طولانی میان نور و تاریکی، رقم می‌خورد.

مرحله سوم: در پایان سه‌هزار سال سوم، زرتشت ظهور می‌کند و اهمیت دین زرتشتی نیز در چهارچوب این جدال معنا پیدا می‌کند.

انسان در آیین زرتشتی

انسان در دین زرتشتی جایگاه ممتازی دارد و در ردیف آفریده‌های اول اهورامزدا محسوب می‌شود. وقتی اهریمن در پایان سه هزار سال نخست برای نابودی آفریده‌های اهورامزدا گام برمی‌دارد، زندگی کیومرث که نخستین آفریدهٔ انسانی است، در سایهٔ حمایت اهورامزدا حفظ می‌شود.

مناسک دینی

نماز

در آیین مزدیسنا، برای پیروان این دین، پنج‌گاه نماز در شبانه‌روز تعیین شده که شباهت زیادی از نظر اوقات پنجگانه و سایر شرایط آن به نماز مسلمانان دارد. مزداپرستان، برای به‌جا آوردن این نمازها باید تن و لباس خود را پاک کرده، سدره و کُشتی پوشیده و دست و صورت خود را بشویند که این عمل هم‌نام با وضو در میان مسلمانان است. علاوه‌بر آن، پاک بودن جای نماز از هر نوع پلیدی و غیرغصبی بودن آن نیز برای پذیرفته شدن نماز، شرط است. برای گرفتن وضو، زرتشتیان براساس آیین مزدیسنا باید دست‌ها را تا مچ، صورت را تا بناگوش و بالای پیشانی و پاها را تا قوزک، سه مرتبه بشویند. پس‌از آن باید دعای شستن دست و صورت را که به سروش باج مشهور است، خوانده و کُشتی خود را باز و بسته کرده و در نهایت نماز بخوانند. در صورت نبود آب یا مضر بودن آن برای فرد، آنها می‌توانند از خاک تمیز استفاده کنند که معادل مفهوم تیمم میان مسلمانان است. مزداپرستان، برای این منظور، باید دست‌ها را سه مرتبه در خاک زده سپس به صورت و پشت دست‌های خود بکشند.

سایر مناسک

بخش مهمی از آیین‌ها و مناسک دینی زرتشتیان تا به امروز در میان آنان رواج دارد. ازجمله:

1. هر فرد زرتشتی موظف است پنج نوبت (گاه) در شبانه‌روز نماز بگزارد که با شستن دست و صورت و ایستادن در برابر آتش به‌عنوان نماد راستی و پاکی همراه است.
2. نوشیدن هومه (نوعی نوشابه) و قرائت یسنا از آیین‌های کهن زرتشتی است که شرح آن در متون کهن این دین آمده است؛
3. آیین پوشیدن سدره و کُشتی برای کودکان هفت تا ده‌ساله برگزار می‌شود و نماد ورود آنان به سن بلوغ و تکلیف است.
4. آیین‌های زناشویی، پادیاب و برشنوم که همگی با تشریفات خاصی انجام می‌شوند.
5. از آیین‌های پیچیده و ویژه میان زرتشتیان، تشریفات مربوط به درگذشتگان است که به‌صورت عموم بیش از دیگر آیین‌های عبادی آنان توجه ناظران بیرونی را جلب کرده است.

آتش در آیین زرتشتی

آتش از عناصر مهم و محوری در مراسم عبادی زرتشتیان است که اهمیت آن در متون مقدس و تفسیر هستی‌شناسی این دین به‌روشنی بازتاب پیدا کرده است و در مراسم دینی زرتشتیان حضور ثابت دارد. موبدان زرتشتی تأکید خاص بر حفظ آتش‌های مقدس داشته‌اند که معروف‌ترین آنها آتش بهرام است. همین امر، باعث شهرت زرتشتیان به آتش‌پرستی شده است.

جشن‌ها در آیین زرتشتی

جشن نوروز

نوشتار اصلی: جشن نوروز

زرتشتیان در شب قبل‌از نوروز، بر بام خانه‌های خود آتش روشن می‌کنند و فردای آن با گستردن سفرهٔ هفت‌سین و چیدن خوراکی‌های که از قبل آماده کرده‌اند، جشن نوروز را آغاز می‌کنند.

جشن مهرگان

نوشتار اصلی: جشن مهرگان

به باور زرتشتیان جشن مهرگان نخستین‌بار به مناسبت پیروزی ایرانیان بر ضحاک ستمگر به رهبری کاوه آهنگر برگزار شد. ایرانیان به شکرانهٔ این پیروزی که در ۱۰ مهر روی داد، جشنی بزرگ بر پا کردند.

جشن سده

نوشتار اصلی: جشن سده

جشن سده، آیین مربوط به پیدایش آتش است که از دوران باستان تاکنون رواج داشته است. چون این جشن را در صدمین روز زمستان برگزار می‌کنند، آن را جشن سده می‌نامند.

جشن گاهان بار

براساس باورهای آیین زرتشت، اهورامزدا جهان مادی را در شش مرتبه خلق کرد که آن را شش گاهان بار می‌نامند و با خواندن سرودی آن را جشن می‌گیرند. مراسم هر گاهان بار پنج روز طول می‌کشد.

شعار آیین زرتشت

شعار مهم آیین زرتشت شعار سه‌گانهٔ «پندار نیک، گفتار نیک و کرداد نیک» است که در سراسر جهان شهرت دارد.

اثرگذاری آیین زرتشت

آیین زرتشت در زمان خود نقش مهمی در هدایت مردم و حکومت‌ها به‌سوی خیر و راستی مطلق (اهورامزدا) داشت؛ با اصلاحاتی که زرتشت به وجود آورد، تصور تازه‌ای از انسانیت شکل گرفت و ملاک عمل حکومت در دورهٔ هخامنشیان واقع شد. فلسفهٔ یکتاپرستی که زرتشت اعلام کرد، بن‌مایهٔ اخلاقی داشت و مکتب اخلاقی که براساس خوب و بدی بنا شده بود، اصلاحات مهم و تازه‌ای را به وجود آورد.

زن و ازدواج در آیین مزدیسنا

جایگاه زن

کارشناسان معتقدند در میان اقوام و ملل باستان، هیچ جامعه‌ای همانند دین مزدایی میان زن و مرد، تعاملی مثبت و سازنده ایجاد نکرده است. در این آیین، زن و مرد از حقوقی همسان برخوردار بوده و هیچ‌کدام بر دیگری ارجحیت ندارند. براساس خطابه‌هایی که زرتشت در گاهان نسبت به زنان و مردان ایراد کرده می‌توان دریافت که زنانی توانمند در آن روزگار می‌زیسته‌اند. براساس گاهان در اوستا، پیامبر، زن را فراخوانده تا بیندیشد و دین خود را برگزیند. زنان، در آیین مزدیسنا، وجدانی آزاد دارند تا براساس رأی و خرد خود، آنچه را بهتر است، انتخاب کنند. براساس آموزه‌های این آیین، زن باید نقش خاص خود را به‌عنوان دختر، همسر و مادر در خانواده ایفا کند. نقش طبیعی و زیستی زایمان و پرورش نوزاد بر عهدهٔ زن بوده که همین موجب دوام جامعه و بقای نسل می‌شود. هرچند، وظایف زندگی میان زن و مرد تقسیم می‌شود، اما نیکی ورزیدن و رستگاری برای هر دو جنس همانند شمرده شده است. یشت کردن (نیایش کردن) نیز بر زن و مرد واجب بوده است. وظایف زن در این آیین تنها به فعالیت‌های اقتصادی درون خانواده محدود نبوده و زنان را در پیشبرد معنوی و اخلاقی تمامی جامعه، ایفاکنندهٔ نقشی مهم می‌دانند. در اوستا، زن همیشه جزئی مهم از جامعه شناخته می‌شود که در تمامی حقوق اجتماعی، حتی در آیین‌های دینی و مذهبی با مرد برابر بوده است. در درون خانواده نیز زن از ارجمندی و قدرتی برخودار بود که آن را نشأت گرفته از نقش مادری او در خانواده می‌دانند.

ازدواج و فرزندآوری

ازجمله شروط ضمن عقد در این آیین می‌توان به مزدایی بودن، بلوغ سنی، نداشتن مانع برای ازدواج، سلامت، رضایت طرفین، حضور یک موبد و هفت شاهد (در صورت عدم امکان، حضور دو شاهد الزامی است) اشاره کرد. همچنین، اجازهٔ پدر و مادر و در نبود آنها، اجازهٔ جد و جده ضروری است.

آداب ازدواج در این آیین، شامل سه بخش خواستگاری، نامزدی و پیمان زناشویی (گواه‌گیران) بوده و بدون وجود یکی از این مراحل، عقد ازدواج کامل نخواهد بود. میان زرتشتیان، همچون مسلمانان ایرانی، اصل بر آن است که فردی به وکالت از طرف زوجین، عقد را جاری کرده و برای گرفتن وکالت از عروس باید تشریفاتی را به‌جا آورد. در هر صورت، ازدواج در این آیین، یک فریضه و تکلیف دینی بوده و از نخستین تکالیف اجتماعی فرد پس‌از رسیدن به بلوغ به‌شمار می‌رود.

مزدیسنا، همچون سایر ادیان آسمانی همواره بر تداوم نسل تأکید کرده است. انگیزهٔ اصلی ازدواج در آیین مزدیسنا، میل به مشارکت در تجدید حیات در جهانی است که به انسان وعده داده شده است. به همین دلیل، ازدواج نزد مزداپرستان امری مقدس بوده و به‌کارگیری آموزه‌های متعالی زرتشت، منجر به دوام بخشیدن به حکومت خداوندی به‌واسطهٔ تسهیل پیروزی نیروی خیر در پایان جهان خواهد شد.

ازدواج‌های حرام

در دین مزدیسنا، قرابت به‌عنوان یکی از موانع اصلی ازدواج به‌شمار می‌رود. در این آیین، افرادی تحت‌عنوان محارم نسبی، محارم رضاعی و محارم سببی خوانده می‌شوند. علاوه‌بر محارم رضاعی، در این دین، برخلاف فقه اسلامی، حرمت دیگری نیز وجود دارد که به حرمت ناشی از فرزندخواندگی معروف است. به همین دلیل، قرابت در حقوق زرتشتی را بر چهار قسم می‌دانند: سببی، نسبی، رضاعی و قراردادی.

کارشناسان معتقدند که مباحث مربوط به محارم از دیدگاه زرتشتیان بسیار شبیه با مسلمانان بوده است. علاوه‌بر آن، ازدواج با محارم در این آیین، هرگز پسندیده و رایج نبوده است. هرچند، برخی بر این باورند که تا پیش‌از تسلط اسلام بر ایران و نیز براساس روایت‌های اساطیری، ازدواج با برخی از اقربا، میان زرتشتیان جایز شمرده می‌شد.

مشکلات اخلاقی

براساس آیین مزدیسنا، زنا منجر به انحراف فرد، سستی خانواده و بی‌ثباتی جامعه شده و به همین دلیل، به‌شدت افراد را از آن نهی کرده و مجازات‌های سختی را نیز برای آن در نظر گرفته است.

احکام زناشویی

ازجمله احکام زناشویی در این آیین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. در صورتی‌که مردی با زن دشتان، همبستر شود، مجازات او در مرتبهٔ اول، دوم و سوم به‌ترتیب، سی تازیانه و در مرتبهٔ چهارم، نود تازیانه خواهد بود.
2. از دیگر گناهان زناشویی، همبستر شدن مرد به‌صورت بلافاصله، با زنی است که تازه زایمان کرده است.

تکالیف زن و شوهری

زن خوب، از نظر آیین مزدیسنا، زنی است که نسبت به شوهر خود فرمانبردار و مطیع بوده و در خانهٔ شوهر به فرزندآوری و تلاش برای تأمین معاش خانواده بپردازد. از دیگر تکالیف زن، فراهم کردن جهیزیه است. هرچند، جهیزیه به روال امروزی در این آیین معمول نبوده و به بیان دیگر، عروس خود گران‌بهاترین هدیه‌ای بوده که مرد آن را دریافت می‌کرده است. مرد، از نظر مادی و معنوی، سرپرست خانواده بوده و از نظر معنوی موظف است تا به همسر و فرزندان خود توجه کرده، آنها را راهنمایی کرده و به تأمین امکانات و ملزومات زندگی برای آنها بپردازد.

طلاق

در آیین مزدیسنا، طلاق، عملی ناشایست تلقی شده و تنها به دلایلی همچون زنا، نازایی و عدم انجام وظایف زناشویی، با مراجعه به دادگاه، افراد می‌توانند درخواست طلاق بدهند.

منابع

• آیین‌نامهٔ احوال شخصیهٔ زرتشتیان ایران، تهران، ادارهٔ حقوقی قوهٔ قضائیه، ۱۳۸۶ش.
• اخوان اقدم، ندا و دیگران، «زرتشت، دین»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۵ش.
• اوستا، به‌تحقیق جلیل دوستخواه، تهران، مروارید، ۱۳۷۹ش.
• اسماعیل‌نیا گنجی، حجت‌اله و دیگران، «تحلیل ساختاری دروج در آیین مزدیسنا و اسطوره‌های پیشاآریایی، نشریهٔ ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، دورهٔ ۱۶، شمارهٔ ۶۱، ۱۳۹۹ش.
• بندهش ایرانی، ترجمهٔ مهرداد بهار، تهران، توس، ۱۳۶۹ش.
• بندهش هندی، ترجمهٔ رقیه بهزادی، تهران، مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۷ش.
• «بهشت و دوزخ در آیین زرتشت»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
• «بهشت و دوزخ در دین زرتشت»، وب‌سایت مهر میهن، تاریخ بازدید: ۶ مهر ۱۴۰۵ش.
• پورداوود، ابراهیم، سوشیانس، تهران، فروهر، ۱۳۷۴ش.
• توفیقی، حسین، «آشنایی با دین زرتشت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۶ مهر ۱۴۰۵ش.
• «جشن‌های آئینی زرتشتیان اشو زرتشت و چله»، وب‌سایت دائرهٔ المعارف طهور، تاریخ بازدید: ۶ مهر ۱۴۰۵ش.
• دامغانی، محمدتقی، احوال شخصیهٔ زرتشتیان ایران، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۷ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۴ تیر ۱۴۰۲ش.
• «زرتشتی‌گری؛ توحیدی یا ثنوی؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اکتبر ۲۰۱۴م.
• «سیری در آیین مزدیسنا»، وب‌سایت آی‌کتاب، تاریخ بازدید: ۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
• عرب، مهین، «منجی موعود در ادیان بزرگ قبل از اسلام»، مجلهٔ علمی پژوهشی الهیات تطبیقی، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۱۱ (پیاپی ۱۱)، ۱۳۹۳ش.
• مزداپور، کتایون، حیات اجتماعی زن در تاریخ ایران، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۹ش.
• مصطفوی، علی‌اصغر، سوشیانت یا سیر اندیشه ایرانیان دربارهٔ موعود آخرالزمان، تهران، بی‌نا، ۱۳۶۱ش.
• مینوی خرد، به‌تحقیق احمد تفضلی، تهران، توس، ۱۳۶۴ش.
• «نماز در آیین زرتشت»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۶ مهر ۱۴۰۵ش.
• نوری، احمد، وندیداد، تهران، آرتامیس، ۱۴۰۰ش.
• «ویژگی‌های آیین زرتشت»، وب‌سایت مهر میهن، تاریخ بازدید: ۶ مهر ۱۴۰۵ش.

• Cawasgi Katrak, Jamshid, Marriage in Ancient Iran, Bombay, 1965.
• Gray, Louis, H. , "Family (Persian)", Encyclopedia Religion and Ethics, James Hastings (ed.), Edinburgh, 1962.
• The Zend Avesta, James Darmester (trans.), Sacred Books of the East, F. Max Müller (ed.), Motilal Banarsidass, Delhi, 1998.