رحلت سید روح‌الله خمینی: تفاوت میان نسخه‌ها

رحلت سید روح‌الله خمینی در [[۱۳ خرداد]] ۱۳۶۸ش یکی از رویدادهای سیاسی و اجتماعی مهم در تاریخ معاصر ایران به‌شمار می‌آید. وی که بنیان‌گذار و نخستین رهبر [[جمهوری اسلامی ایران]] بود، پس از دوره‌ای بیماری در [[تهران]] درگذشت. خبر رحلت او با واکنش گستردهٔ داخلی و بین‌المللی همراه شد و میلیون‌ها نفر در مراسم تشییع پیکر او شرکت کردند؛ مراسمی که از نظر شمار جمعیت از بزرگ‌ترین آیین‌های تشییع در جهان به‌شمار آمده است. پس از درگذشت او، [[مجلس خبرگان رهبری]] با تشکیل جلسه‌ای برای تعیین جانشین، [[سید علی خامنه‌ای]] را به‌عنوان [[رهبر دوم جمهوری اسلامی]] ایران انتخاب کرد. این رویداد علاوه بر سوگواری گستردهٔ مردمی، بحث‌ها و تحولات سیاسی متعددی دربارهٔ آیندهٔ رهبری و تداوم اندیشه‌های [[سید روح الله خمینی]] در فضای سیاسی ایران به دنبال داشت.

سید روح‌الله خمینی بنیانگذار و نخستین رهبر جمهوری اسلامی ایران<ref>[https://emam.com/زندگینامه-امام-خمینی «روح الله موسوی خمینی»، سایت جامع امام خمینی (ره).]</ref> در [[۲۰ جمادی الثانی]] ۱۳۲۰ق مطابق [[1 مهر]] ۱۲۸۱ش و در روز ولادت [[فاطمه زهرا|حضرت زهرا]] در [[خمین]] متولد شد.<ref>[https://www.jamaran.news/بخش-زندگینامه-امام-خمینی-431/1502834-تاریخ-تولد-امام-خمینی-همزمانی-با-ولادت-حضرت-زهرا-سلام-الله-علیها «تاریخ تولد امام خمینی | همزمانی با ولادت حضرت زهرا سلام الله علیها»، وب‌سایت جماران.]</ref> او در اواخر عمر به سرطان پیشرفته معده مبتلا شد. تیم پزشکی پس از مشاهده علائم و خونریزی تصمیم به عمل جراحی گرفتند که با موافقت وی انجام شد. با این حال روند درمان موفقیت‌آمیز نبود و او در در ساعت ۲۲:۲۰ روز شنبه ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ش ماه بر اثر سکته قلبی درگذشت.<ref>[https://www.jamaran.news/بخش-زندگینامه-امام-خمینی-431/1503018-رحلت-امام-خمینی-علت-اصلی-فوت-امام-خمینی-چه-بود «رحلت امام خمینی | علت اصلی فوت امام خمینی چه بود؟»، وب‌سایت جماران.]</ref> پیش از اعلام عمومی درگذشت او [[اکبر هاشمی رفسنجانی]] تأکید داشت تا برای اندیشیدن تدابیر امنیتی و پیشگیری از بروز مشکلات در جبهه‌ها این خبر برای مدتی پنهان بماند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/3770038-خاطرات-موسوی-خوئینی-ها-از-لحظه-رحلت-امام-خمینی-هاشمی-گفت-نباید-این-خبر-به-بیرون-برسد «خاطرات موسوی خوئینی‌ها از لحظه رحلت امام خمینی/ هاشمی گفت نباید این خبر به بیرون برسد»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref> در نهایت خبر درگذشت در بامداد روز بعد از رادیو سراسری ایران اعلام شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/14832/1/ارتحال-امام-خمینی «در مورد ارتحال امام خمینی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

در یکی از غزل‌های سید روح‌الله خمینی مصراعی با این مضمون آمده است: «سال‌ها می‌گذرد، حادثه‌ها می‌آید / انتظار فرج از نیمهٔ خرداد کشم» برخی منابع این شعر را اشاره‌ای نمادین به رویدادهای نیمهٔ خرداد، از جمله [[قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲]]<nowiki/>ش و نیز زمان درگذشت او در ۱3 خرداد ۱۳۶۸ش دانسته‌اند.<ref>[https://www.porseman.com/article/انتظار-فرج-از-نيمه-خرداد/201649 «انتظار فرج از نیمه خرداد»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>

پس از اعلام خبر رحلت، پیکر سید روح‌الله خمینی برای وداع مردمی به [[مصلای تهران]] منتقل شد و درون محفظه‌ای شیشه‌ای قرار گرفت. [[سیدمحمدرضا گلپایگانی|سید محمدرضا گلپایگانی]] بر پیکر او [[نماز میت|نماز]] خواند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/903408/مراسم-تشییع-امام-خمینی-و-حواشی-آن «مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن»، وب‌سایت تابناک.]</ref> مراسم تشییع با حضور انبوهی از مردم برگزار شد و بنا بر برخی برآوردها حدود ۱۰ میلیون نفر از نقاط مختلف ایران برای شرکت در آن به تهران آمدند؛ تجمعی که از آن به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین گردهمایی‌ها و بزرگ‌ترین مراسم تشییع در تاریخ معاصر یاد شده است. ازدحام شدید جمعیت در این مراسم موجب بروز بی‌نظمی‌هایی شد و گزارش‌هایی از جان‌باختن چند نفر در میان جمعیت منتشر گردید.<ref>[https://www.55online.news/بخش-اخبار-2/28320-تشییع-پیکر-امام-ره-بزر «تشییع پیکر امام خمینی (ره) بزرگ‌ترین مراسم تشییع و سومین تجمع انسانی در تاریخ بشر»، وب‌سایت 55 آنلاین.]</ref> گستردگی و هجوم جمعیت به حدی بود که انتقال پیکر با کامیون و بالگرد با مشکل مواجه شد و تابوت آسیب دید و در پی آن پیکر برای تکفین مجدد به [[جماران]] بازگردانده شد. خاک‌سپاری به روز بعد موکول گردید و در نهایت پیکر وی توسط [[سیداحمد خمینی|سید احمد خمینی]] و اکبر هاشمی رفسنجانی در مکانی نزدیک [[بهشت زهرا]] در میان انبوهی از جمعیت به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/903408/مراسم-تشییع-امام-خمینی-و-حواشی-آن «مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

بر اساس روایت‌های منتشرشده، دربارهٔ محل دفن [[امام خمینی]] در شب درگذشت او جلسه‌ای در جماران با حضور جمعی از مسئولان و نزدیکان برگزار شد و گزینه‌هایی مانند مصلای تهران، قطعه‌ای در بهشت زهرا، [[حرم حضرت معصومه]] در [[قم]] و [[مسجد جمکران]] مطرح گردید، اما تصمیم نهایی به سید احمد خمینی واگذار شد. صبح روز بعد منطقه‌ای در نزدیکی بهشت زهرا برای دفن انتخاب شد؛ زمینی که متعلق به یکی از ساکنان منطقه بود و پس از توافق با مالک و پرداخت هزینۀ آن، برای این منظور در نظر گرفته شد و مجموعه [[حرم امام روح‌الله خمینی]] در همان محل شکل گرفت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/3326951-ماجرای-خواندنی-تعیین-محل-دفن-امام «ماجرای خواندنی تعیین محل دفن امام»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>

درگذشت سید روح‌الله خمینی موج گسترده‌ای از اندوه را در داخل کشور به همراه داشت به گونه‌ای که انبوهی از مردم سیاه‌پوش شدند و آوای [[قرآن]] از [[مسجد|مساجد]] و مراکز مختلف به گوش می‌رسید.<ref>[https://www.jamaran.news/بخش-زندگینامه-امام-خمینی-431/1503018-رحلت-امام-خمینی-علت-اصلی-فوت-امام-خمینی-چه-بود «رحلت امام خمینی | علت اصلی فوت امام خمینی چه بود؟»، وب‌سایت جماران.]</ref> پس از اعلام رسمی درگذشت سید روح‌الله خمینی در بامداد ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ از رادیو و تلویزیون، دولت ایران در اطلاعیه‌ای یک هفته را تعطیل رسمی و چهل روز عزای عمومی اعلام کرد.<ref>[https://www.eghtesadonline.com/fa/news/2061887/اعلام-عزای-عمومی-۴۰-روزه-از-صداوسیما-یک-هفته-تعطیل-رسمی-شد «اعلام عزای عمومی ۴۰ روزه از صداوسیما / یک هفته تعطیل رسمی شد»، وب‌سایت اقتصاد آنلاین.]</ref>

در سطح بین‌المللی نیز درگذشت او بازتاب گسترده‌ای داشت. شماری از کشورها از جمله [[پاکستان]]، کوبا و نیکاراگوئه چند روز عزای عمومی اعلام کردند و در برخی کشورها مانند [[هند]] و سریلانکا پرچم‌ها به حالت نیمه‌افراشته درآمد.<ref>[https://sahebnews.ir/97809/بازتابهاي-خواندني-رحلت-امام-در-سال-68-از.htm «از عزای عمومی 10 روزه در پاکستان و کوبا تا اعترافات غرب درباره امام»، پایگاه خبری صاحب نیوز.]</ref> رئیس‌جمهوری دموکراتیک خلق کره، رئیس‌جمهور گابن، سلطان عمان، رئیس و نائب رئیس دولت امارات عربی متحده، امیر [[بحرین]]، رئیس وزراء دولت بحرین، دبیرکل [[سازمان کنفرانس اسلامی]]،<ref>[https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=11059 «ارسال پیام‌های تسلیت رؤسای کشورها خطاب به رهبر انقلاب در پی ارتحال امام خمینی(ره)»، وب‌سایت خامنه‌ای دات آی آر.]</ref> دبیرکل وقت [[سازمان ملل متحد]]، مقامات کشورهایی نظیر آلمان شرقی و اتحاد جماهیر شوروی پیام‌های تسلیت ارسال کردند.<ref>[https://www.jamaran.news/بخش-زندگینامه-امام-خمینی-431/1503018-رحلت-امام-خمینی-علت-اصلی-فوت-امام-خمینی-چه-بود «رحلت امام خمینی | علت اصلی فوت امام خمینی چه بود؟»، وب‌سایت جماران.]</ref> همچنین در بسیاری از کشورها مقام‌های سیاسی و مذهبی با حضور در سفارتخانه‌های ایران یا صدور پیام‌های رسمی، درگذشت او را تسلیت گفتند.<ref>[https://sahebnews.ir/97809/بازتابهاي-خواندني-رحلت-امام-در-سال-68-از.htm «از عزای عمومی 10 روزه در پاکستان و کوبا تا اعترافات غرب درباره امام»، پایگاه خبری صاحب نیوز.]</ref>

* '''رادیو دولتی انگلیس''': بی‌بی‌سی اظهار داشت خلأیی که در پی درگذشت آیت‌الله خمینی در سطح رهبری ایران پدید آمده، به دشواری قابل جبران خواهد بود.

* '''رادیو [[رژیم اسرائیل]]''': این رادیو در [[۲۷ اردیبهشت]] ۱۳۶۸ش پیش‌بینی کرد که جدال قدرت در ایران ممکن است به گسترش عملیات تروریستی بینجامد.

* '''روزنامه تایمز لندن''': این روزنامه انتخاب [[آیت‌الله خامنه‌ای]] را اقدامی مصالحه‌آمیز برای پر کردن خلأ قدرت در دوران عزاداری دانست و نوشت که جدال واقعی قدرت در آینده رخ خواهد داد.<ref>[https://www.islamtimes.com/fa/article/1139756/ناکامی-تحلیل-گران-غربی-بعد-رحلت-امام-خمینی «ناکامی تحلیل‌گران غربی بعد از رحلت امام خمینی»، وب‌سایت اسلام تایمز.]</ref>

در کنار سوگواری، بخش‌هایی از مردم و به ویژه گروه‌های فکری، سیاسی و جناحی نسبت به آیندۀ کشور، تعیین جانشین و احتمال حمله مجدد [[عراق]] دچار نگرانی و اضطراب بودند. این التهاب تنها به داخل کشور محدود نبود و مسلمانان در سایر نقاط جهان نیز نسبت به از دست دادن رهبر و سرنوشت جمهوری اسلامی دچار نگرانی شدند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/401455/روایت-یک-خبرنگار-از-روز-تشییع-پیکر-امام-خمینی-ره مسعود، «روایت یک خبرنگار از روز تشییع پیکر امام خمینی (ره)»، وب‌سایت فرارو.]</ref> برخی منابع از افزایش فعالیت نیروهای سازمان مجاهدین خلق در مناطق مرزی و احتمال بهره‌برداری از شرایط پس از رحلت سید روح‌الله خمینی خبر دادند. در همان زمان نیروهای نظامی جمهوری اسلامی در برخی مناطق مرزی در حالت آماده‌باش قرار گرفتند؛  هرچند در نهایت درگیری گسترده‌ای گزارش نشد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/109301/نقشه-منافقین-بعد-از-رحلت-امام-%22ره%22 «نقشه منافقین بعد از رحلت امام (ره)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

سید علی خامنه‌ای در سخنرانی خود پس از رحلت سید روح‌الله خمینی اظهار داشت که دشمنان [[انقلاب اسلامی]] امیدوار بودند با این رخداد، مردم ایران دچار سردی، اختلاف و ناامیدی شوند تا از شرایط سوءاستفاده کنند. به گفتهٔ او، حضور و موضع‌گیری یکپارچهٔ مردم ایران این پیش‌بینی‌ها را ناکام گذاشت و نشان داد که انقلاب در جامعه ریشه‌دار شده است؛ امری که به گفتهٔ وی موجب ناامیدی دشمنان و بازگشت امید به مسلمانان و حامیان انقلاب در سراسر جهان شد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2121 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم»، ۱۳۶۸/۰۴/۱۰، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>

== جانشین سید روح‌الله خمینی بعد از رحلت او ==

پس از رحلت سید روح‌الله خمینی جلسه مجلس خبرگان رهبری برای تعیین جانشین تشکیل شد. در این نشست ابتدا وصیت‌نامه سید روح‌الله خمینی توسط سید علی خامنه‌ای برای اعضای مجلس خوانده شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/102244/تصاویر-و-خاطرات-رحلت-امام-خمینیره «تصاویر و خاطرات رحلت امام خمینی(ره)»، وب‌سایت تابناک.]</ref> سپس پیشنهادهایی دربارهٔ رهبری شورایی مطرح گردید که مورد پذیرش اکثریت قرار نگرفت. در نهایت پس از بحث و بررسی، مجلس خبرگان سید علی خامنه‌ای را به عنوان رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران انتخاب کرد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/102244/تصاویر-و-خاطرات-رحلت-امام-خمینیره «تصاویر و خاطرات رحلت امام خمینی(ره)»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

* برخی از جریان‌ها بر تداوم مفاهیمی مانند اسلام ناب محمدی، نقش محوری ولایت فقیه در ساختار سیاسی، ضرورت مقاومت در برابر قدرت‌های خارجی و تأکید بر دشمن‌شناسی در سیاست خارجی تأکید کردند و این اصول را از ارکان اندیشه سیاسی خمینی دانستند.

* دیدگاه‌هایی نیز مطرح شد که به بازتعریف برخی از این مفاهیم می‌پرداخت؛ از جمله این موارد می‌توان به طرح دیدگاه‌هایی دربارهٔ جدایی نسبی دین از سیاست، نقد یا محدودسازی جایگاه ولایت فقیه، تأکید بر الگوهای دموکراسی غربی و حمایت از سیاست تعامل گسترده‌تر با قدرت‌های جهانی اشاره کرد.

* منتقدان این رویکردها این تحولات را نوعی فاصله گرفتن از مبانی اولیه انقلاب اسلامی و اندیشه‌های خمینی دانسته‌اند. این اختلاف دیدگاه‌ها در دهه‌های بعد در قالب رقابت‌ها و منازعات سیاسی میان جریان‌های مختلف در جمهوری اسلامی ایران بروز یافت و در برخی رویدادهای سیاسی مهم نیز بازتاب پیدا کرد.<ref>[https://sahebnews.ir/96284/جریان-های-سیاسی-پس-از-رحلت-امام-خمینی-چه.htm نصری، «جریان‌های سیاسی پس از رحلت امام خمینی چه کردند؟/ انحرافات تحمیل شده بر مکتب امام»، پایگاه خبری صاحب نیوز.]</ref>

هر سال در سالگرد رحلت سید روح‌الله خمینی در ۱۴ خرداد، مراسم بزرگداشتی در حرم او در تهران برگزار می‌شود. این مراسم با حضور اقشار مختلف مردم از سراسر کشور برگزار می‌گردد و از برنامه‌های اصلی آن سخنرانی رهبر جمهوری اسلامی ایران است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6479794/مراسم-مرکزی-ارتحال-امام-ره-از-ساعت-۸-صبح-۱۴-خرداد-آغاز-می-شود «مراسم رسمی ارتحال امام(ره) از ساعت ۸ صبح ۱۴ خرداد آغاز می‌شود»، خبرگزاری مهر.]</ref> حضور گستردهٔ مردم در این مراسم نشانه‌ای از وفاداری آنها به آرمان‌ها و اندیشه‌های خمینی<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6479794/مراسم-مرکزی-ارتحال-امام-ره-از-ساعت-۸-صبح-۱۴-خرداد-آغاز-می-شود «مراسم رسمی ارتحال امام(ره) از ساعت ۸ صبح ۱۴ خرداد آغاز می‌شود»، خبرگزاری مهر.]</ref> و تجدید میثاق با رهبری جمهوری اسلامی عنوان شده است.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1301016/جزئیات-مراسم-بزرگداشت-سالگرد-ارتحال-امام-خمینی-ره «جزئیات مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref>

* «ارسال پیام‌های تسلیت رؤسای کشورها خطاب به رهبر انقلاب در پی ارتحال امام خمینی (ره)»، وب‌سایت خامنه‌ای دات آی آر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۶۸ش.

* خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم»، ۱۳۶۸/۰۴/۱۰، وب‌سایت خامنه ای دات آی آر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۳۶۸ش.