بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۶۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱۰ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =حکومتهای شیعه در ایران.png | |||
| زیرنویس تصویر =مرقد ناصر کبیر از حاکمان علوی طبرستان در شهر آمل | |||
| image_alt =مرقد ناصر کبیر از حاکمان علوی طبرستان در شهر آمل | |||
| فایل پادکست =حکومتهای شیعه در ایران.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =10/7 | |||
| تاریخ پادکست =11-2-1405 | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
== | | نخستین کاربرد = | ||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''{{درشت|حکومتهای شیعه در ایران؛}}''' تشکیل دولتهای شیعی با گرایش زیدی، اسماعیلی و دوازدهامامی در ایران. | |||
حکومتهای شیعه در ایران با دولت [[علویان طبرستان]]، در سدۀ سوم هجری، آغاز شد. این دولت، الگویی برای حکومتهای بعدی شیعه از جمله [[آلمسافر]]/سلاریان، [[آلبویه]]، [[باوندیان]] و شاخههای گوناگون حکومتهای اسماعیلی مانند نزاریان ایران، شد. در قرون میانه، جنبشهایی همچون [[سربداران]]، [[مرعشیان]] و [[آلکیا]] نمونههای دیگری از پیوند تشیع با قدرتهای محلی بهشمار میروند. سپس دولتهایی چون [[مشعشعیان]] و سرانجام [[صفویان]] با رسمی کردن [[مذهب تشیع]] در سراسر [[ایران]]، [[شیعه]] را به اوج قدرت سیاسی و فرهنگی خود رساندند. پس از صفویان، [[قاجاریه|دولت قاجار]] نقش مهمی در تثبیت هویت شیعی ایران ایفا کرد. با پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] در ۱۳۵۷ش و تأسیس [[جمهوری اسلامی ایران]]، اندیشهٔ حکومت شیعه که پیشتر نظری و آرمانی بود، بهصورت عملی و قانونی در قالب یک دولت مدرن تحقق یافت. | |||
== مفهومشناسی == | |||
حکومتهای شیعه در ایران، مجموعهای از نظامهای سیاسی محلی و ملی هستند که از سدهٔ سوم [[تقویم هجری قمری|هجری قمری]] با تأسیس حکومت علویان طبرستان آغاز شدد و پس از فرازونشیبهای تاریخی، تا دورهٔ معاصر تداوم یافته است. بر اساس منابع پژوهشی، عنوان حکومت شیعی، منحصر به دولتهای شیعهٔ دوازدهامامی/اثنیعشری نیست،<ref>خطیبی کوشک و همکاران، فرهنگ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۸؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/332725/علل-و-عوامل-سیاسی-و-کلامی-پیدایش-فرقه-های-شیعه?q=فرقه%20های%20شیعه&score=274877907000.0&rownumber=1 قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقههای شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص94-95.]</ref> بلکه [[اسماعیلیه|شیعیان اسماعیلی]] ازجمله [[فاطمیان]] و نزاریان<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش. ص۱۱.</ref> و [[زیدیه|شیعیان زیدی]] نیز در طول تاریخ بر ایران و برخی سرزمینهای اسلامی دیگر، حکمرانی کردهاند.<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص86-87.</ref> وجه مشترک همهٔ این حکومتها، بهرهگیری از مشروعیت مذهبی تشیع برای تشکیل قدرت سیاسی در برابر خلافت رسمی یا نظامهای رقیب بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1404025/دولت-های-شیعی کشاورز و بوسعیدی، «دولتهای شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص171-174.]</ref> | |||
نقطهٔ عطف تاریخ حکومتهای شیعی در ایران، دودمان صفوی است. صفویان با رسمیکردن مذهب تشیع اثنیعشری در ایران، بستر تحولی بنیادین در ساختار سیاسی-مذهبی کشور ایجاد کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۵.</ref> در دوران معاصر نیز [[نظریه ولایت فقیه|نظریهٔ ولایت فقیه]] بهعنوان اصلیترین رکن [[نظام جمهوری اسلامی ایران]]، الگویی نوین از حاکمیت شیعی را نهادینه ساخته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1464168/چگونگی-شکل-گیری-اصل-ولایت-فقیه-به-منزله-ساخت-قدرت-در-جمهوری-اسلامی بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکلگیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷.]</ref> | |||
== | == زمینههای فرهنگی و اجتماعی == | ||
در جریان رویدادهای سدهٔ نخست هجری ازجمله [[واقعه سقیفه بنیساعده]]، [[جنگ جمل]]، جنگ صفین و [[واقعه عاشورا]]،<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص19-24.</ref> بهتدریج انگارۀ تعیین [[امام علی|علی بن ابیطالب]] توسط [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] بهعنوان جانشین، در جامعه مسلمان تثبیت شد و [[مذهب تشیع|تشیع]] در اواخر سدهٔ نخست و اوایل سدهٔ دوم هجری، به مذهبی با مبانی کلامی مستقل تبدیل شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص32-34.</ref> گرایش ایرانیان به تشیع نیز فرایندی تدریجی بود که سرانجام به شکلگیری دولتهای محلی شیعه انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/اصالت-تاریخی-شیعه-گرایی-ایرانیان?q=گرایش%20ایرانیان%20به%20تشیع&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص59-60.]</ref> عدالتطلبی امام علی و رفتار بدون تبعیض [[اهلبیت]] با ایرانیان، موجب شد که خاندان علوی، گرایش قلبی یافته و سخن و سیره آنان را برتر از دیگران بیابند.<ref>شاهمحمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص1-29.</ref> | |||
از سدهٔ دوم هجری، بسیاری از نوادگان پیامبر و امامان شیعه برای در امان ماندن از آزار خلفای اموی و عباسی به [[ایران]] کوچ کردند. حضور این [[امامزاده|امامزادگان]] در شهرهای ایران، زمینهٔ آشنایی بیشتر با آموزههای شیعی را برای ایرانیان فراهم کرد. همچنین هجرت [[امام رضا|علی بن موسی الرضا]] به ایران و حضور هشتسالهٔ او در [[مرو]]، تأثیر عمیقی بر گسترش تشیع در ایران گذاشت. [[حدیث سلسلةالذهب]]، نامههای وی به افراد مختلف و مناظرههای علمی در دربار [[مأمون]]، همگی به آشنایی ایرانیان با تشیع و ظرفیتهای اجتماعی و سیاسی آن کمک کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/اصالت-تاریخی-شیعه-گرایی-ایرانیان?q=گرایش%20ایرانیان%20به%20تشیع&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص65-79.]</ref> در این راستا، دولتهای محلی و منطقهای با گرایش شیعی، خیلی زود در ایران شکل گرفتند. [[حکومتهای شیعه در ایران]] اگرچه در آغاز، فراگیر نبودند، اما نقش مهمی در ریشهدار کردن تشیع در ایران ایفا کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۲.</ref> | |||
== | == علویان طبرستان == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱.png|جایگزین=گسترهٔ فرمانروایی علویان طبرستان و گیلان|بندانگشتی|گسترهٔ فرمانروایی علویان طبرستان و گیلان]] | |||
حکومت [[علویان طبرستان]] در سال ۲۵۰ق، با مهاجرت سادات علوی به [[شمال ایران]] و در منطقهٔ [[طبرستان]]/مازندران تأسیس شد. چهار تن از نوادگان [[امام حسن مجتبی]]، ازجمله حسن بن زید معروف به داعی کبیر تا حسن بن قاسم معروف به داعی صغیر، از ۲۵۰ق تا ۳۱۶ق، بر طبرستان حکومت کردند. این حکومت که مذهب رسمی آنان [[زیدیه|تشیع زیدی]] بود از سده چهارم هجری که حکومت آلبویه پایهگذاری شد، اقتدار خود را بهعنوان یک دولت مستقل از دست داد و سرانجام در سدهٔ دهم هجری، منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص53-73.</ref> | |||
| | |||
==== دستاوردها ==== | |||
* نخستین تجربهٔ حکومتی شیعه در ایران با اتکا بر دعوت و انتخاب مردم؛ | |||
| | * چالش جدی با خلافت عباسی؛ | ||
* گسترش دعوت به سرزمینهای مجاور؛ | |||
* تأمین امنیت جامعه؛ | |||
* ساخت مساجد، مدارس دینی، کتابخانهها و خانقاهها، ترویج فقه شیعی زیدی، تعمیر بارگاه امامان و حاکمان علوی و ایجاد پایگاهی امن برای سادات.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1543942/دستاوردهای-سیاسی-فرهنگی-و-اجتماعی-علویان-طبرستان?q=دستاوردهای%20سیاسی،%20فرهنگی%20و%20اجتماعی%20علویان%20طبرتان&score=16392.81&rownumber=1 نوروزی و همکاران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، ۱۳۹۸ش، ص۸۳.]</ref> | |||
== آلمسافر == | |||
| | حکومت [[آلمسافر]] از سال ۳۰۴ق در منطقهٔ دیلم و نواحی شمال غربی ایران تا ارمنستان استقرار یافت. این سلسله حکومتی را محمد بن مسافر برپا کرد، اما در ادامه به دو شاخۀ آذربایجان و دیلم تقسیم شد. در شاخهٔ دیلم ۹ تن از وهسودان بن محمد (۳۳۰ق) تا مسافر (۴۵۴ق) و در شاخهٔ آذربایجان ۶ تن از مرزبان اول بن محمد (۳۳۰ق) تا ابوالهیجاء بن ابراهیم، حکومت کردند. مذهب رسمی آنان [[اسماعیلیه|تشیع اسماعیلی]] بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲–۷۹.</ref> | ||
|- | |||
| | ==== دستاوردها ==== | ||
| | * [[ضرب سکه|ضرب سکههای]] حاوی نشانههای اعتقادات شیعی اسماعیلی ([[قرمطیان|قرمطی]])؛ | ||
| | * بروز و ظهور حرکتها و رسوم مبتنی بر فرهنگ انتظار؛ | ||
| | * نهادینهسازی باورهای شیعی در ساختار سیاسی و اجتماعی آن عصر.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1115401/ال-مسافر-و-تشیع-در-دیلم-و-اذربایجان-در-قرن-چهارم-هجری?q=آل%20مسافر&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷.]</ref> | ||
== آلبویه == | |||
| | [[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۲.png|جایگزین=قلمرو آل بویه|بندانگشتی|قلمرو آل بویه]] | ||
با ضعف [[خلافت عباسی]] در سدهٔ سوم و چهارم هجری، امیران محلی داعیهٔ استقلال یافتند و علی پسر ابوشجاع در سال ۳۲۱ق با فتح ارجان، دولت [[آلبویه]] را پایهگذاری کرد. این حکومت بخشهایی از [[ایران]]، [[عراق]]، جزیره و شام را در بر گرفت.<ref>سجادی، «آل بویه»، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۶۲۹.</ref> حاکمان آن شامل ۷ تن در فارس (۳۲۲–۴۴۷ق)، ۶ تن در اصفهان، ری و همدان (۳۳۵–۴۱۴ق) و ۱۰ تن در عراق (۳۳۴–۴۴۷ق) بودند. آنان ابتدا پیرو تشیع زیدی بودند و سپس به تشیع اثنیعشری گرویدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1410678/سیاست-های-حکومت-ال-بویه-در-جهت-تحکیم-وحدت-میان-شیعه-و-اهل-سنت?q=سیاستهای%20حکومت%20آل%20بویه%20در%20جهت%20تحکیم%20وحدت%20میان%20شیعه%20و%20اهلسنت&score=65544.81&rownumber=1 جعفرنیا، «سیاستهای حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهلسنت»، ۱۳۹۷ش، ص24-25.]</ref> اختلافات داخلی و انشقاق، روی کار آمدن حاکمان ضعیف پس از عضدالدوله، ظهور قدرتهای نوپا (غزنویان و سلجوقیان) و ناتوانی در حل اختلافات قومی، فرهنگی و سپاهیان، موجب فروپاشی حکومت آلبویه در سال ۴۴۷ق شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص100-117.</ref> | |||
| | |||
==== دستاوردها ==== | |||
| | * کنترل [[بغداد]] و تسلط بر خلافت عباسی؛ | ||
* ایجاد تشکیلات اداری منظم مانند وزارت، دیوانها، قضاوت، حسبه و نقابت، سازماندهی نوین سپاه، نهادسازی مذهبی؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1347282/بررسی-تغییرات-اجتماعی-مراسم-و-مناسک-عزاداری-عاشورا-در-ایران?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=1 منتظرالقائم و کشاورز، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۴۶.]</ref> | |||
* رسمیتبخشیدن به [[عزاداری]] در [[ماه محرم]] و تعطیلی [[روز عاشورا]]؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1117813/نقش-ال-بویه-در-تعمیق-فرهنگ-شیعی-مطالعه-موردی-اداب-و-رسوم-مذهبی?q=جشن%20غدیر%20و%20اذان%20در%20آل%20بویه&score=8201.039&rownumber=18 خسروبیگی و جلیلیان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی، مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی»، ۱۳۹۲ش، ص۸۶.]</ref> | |||
* شکوفایی علوم، [[هنر]] و [[معماری]]،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1670531/بررسی-و-نقد-کتاب-تاریخ-تمدن-و-فرهنگ-ایران-در-عصر-ال-بویه?q=فرهنگ%20و%20تمدن%20آل%20بویه&score=1048585.0&rownumber=1 یحیایی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، ۱۳۹۹ش، ص۳۴۷.]</ref> ساخت و تجدید بنای حرم [[امامان شیعه|امامان]] و [[امامزاده|امامزادگان]]، ایجاد [[کتابخانه|کتابخانهها]] و مراکز علمی؛ | |||
* برگزاری رسمی جشن در روز [[عید غدیر]]؛ | |||
* رواج گفتن «حی علی خیرالعمل» در [[اذان]]؛ | |||
* استفاده از مهر و [[تربت]] در سجده نماز؛ | |||
* توجه به علویان و احیای منصب [[نقابت]]؛ | |||
* ساماندهی [[وقف]] و [[نذر|نذورات]].<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/976490/نقش-حکومت-ال-بویه-در-توسعه-فرهنگ-شیعی جلیلیان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، ۱۳۹۲ش، ص122-130.]</ref> | |||
== باوندیان == | |||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۳.png|جایگزین=نقشه قلمرو باوندیان در زمان رستم شاه غازی|بندانگشتی|نقشه قلمرو باوندیان در زمان رستم شاه غازی با بیشترین وسعت خود]] | |||
حکومت باوندیان اسپَهبدیه طبرستان در سال ۴۶۶ق در سرزمین فریم (فَرّیم، پِریم یا قارِن) در شرق سلسلهکوههای طبرستان و در کنار شهریارکوه بنیان نهاده شد. قارن پسر سهراب در شهریارکوه نیرویی گرد آورد و پس از او پسران و نوادگانش بهتدریج بخشهایی از طبرستان را تصرف کردند. از حسامالدوله شهریار، پسر قارن (۴۶۶ق) تا شمسالملوک رستم (۶۰۶ق)، هشت تن در این حکومت، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان [[تشیع اثنیعشری]] بود و سرانجام این حکومت در سال ۶۰۶ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص130-144.</ref> | |||
==== دستاوردها ==== | |||
* ایجاد موازنهٔ قدرت سیاسی در عرصهٔ مذهبی [[مازندران]]؛ | |||
* حمایت از علمای شیعه، [[سادات]] و [[علویان]]؛ | |||
* همکاری با شیعیان دیگر مناطق از جمله [[اسماعیلیان]]؛ | |||
* تبلیغ و گسترش [[مذهب امامیه]] در [[طبرستان]]؛ | |||
* توجه ویژه به بقاع متبرک شیعیان مانند [[عتبات عالیات]]، [[قبرستان بقیع]]، [[حرم امام رضا]] و [[حرم عبدالعظیم حسنی]].<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص145-152.</ref> | |||
== اسماعیلیه نزاری ایران == | |||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۴.jpg|جایگزین=بقایای قلعه الموت|بندانگشتی|بقایای قلعه الموت]] | |||
حکومت [[اسماعیلیه نزاری ایران]] در سال ۴۸۸ق در قلعهای در منطقه کوهستانی [[الموت]] از توابع [[استان قزوین]] کنونی تأسیس شد. در پی اختلاف بر سر جانشینی مستنصر، خلیفهٔ هشتم [[خلافت فاطمیان|فاطمیان مصر]]، [[حسن صباح]] آغازگر حکومت اسماعیلیه نزاری در ایران شد.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص388 و 391-392؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص94-96.</ref> از حسن صباح (۴۸۳ق) تا رکنالدین خورشاه (۶۵۴ق)، هفت تن در این سلسله، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی بود. این حکومت در سال ۶۵۴ق منقرض شد و پس از آن بهصورت مخفیانه ادامه یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص153-172.</ref> | |||
==== دستاوردها ==== | |||
* استمرار سلسلهٔ امامت نزاری و حفظ انسجام جامعه [[نزاریه|اسماعیلیان نزاری]] پس از سقوط حکومت؛<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲.</ref> | |||
* ایجاد شبکهای مستحکم از قلعهها و معماری بینظیر نظامی؛ | |||
* فعالیت گسترده در [[ادبیات]]، [[فلسفه]]، [[کلام]] و [[نجوم]]؛ | |||
* ایجاد کتابخانههای مجهز و مراکز پژوهشی و استفاده از [[زبان فارسی]] بهعنوان زبان ادبیات دینی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1403940/اوضاع-فزهنگی-و-اجتماعی-اسماعیلیه-نشاری-در-دوران-الموت?q=کتابخانه%20الموت%20اسماعیلیه%20نزاری&score=8200.983&rownumber=11 شاهمرادی، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، ۱۳۹۷ش، ص32-33.]</ref> | |||
== سربداران == | |||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۵.jpg|جایگزین=نماد سربداران در میدان سربداران سبزوار|بندانگشتی|نماد سربداران در میدان سربداران سبزوار]] | |||
حکومت [[سربداران]] از حدود سال ۷۳۶ق در مناطق [[خراسان]]، [[جرجان]] یا گرگان، قومس (کومش)، [[مازندران]]، [[جوین]] و [[اسفراین]] شکل گرفت. زمینهٔ شکلگیری آن، حضور [[خلیفه مازندرانی|شیخ خلیفه مازندرانی]]، صوفیِ معتقد به اصلاح اجتماعی در [[سبزوار]]<ref>سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۷۵.</ref> و نیز به دار آویختن او در نهم یا دوازدهم [[شعبان]] سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق بود.<ref>حافظ ابرو، زبده التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.</ref> از وجیهالدین مسعود بن فضلالله (۷۳۸ق) تا خواجه علی مؤید (۷۸۳ق)، یازده تن در این حکومت، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنیعشری بود. این حکومت در سال ۷۸۸ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص172-197.</ref> | |||
==== دستاوردها ==== | |||
* گسترش تشیع در خراسان و سرزمینهای مجاور؛ | |||
* ایجاد تشکیلات منظم اداری و نظامی؛ | |||
* اصلاحات مالی و اقدامات عمرانی؛ | |||
* پیدایش تفکر بیگانهستیزی بهعنوان الگویی برای قیامهای بعدی از جمله قیام شاه اسماعیل صفوی؛ | |||
* احیای آموزههای شیعی، حمایت از علمای شیعه، شاعران، دانشمندان و فرهیختگان و رفتار مناسب حاکمان با مردم.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1003809/نقش-دولت-شیعی-سربداران-خراسان-در-گسترش-تشیع-و-تمدن-اسلامی?q=سربداران&score=274877907000.0&rownumber=20 پرهیزکاری، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، ۱۳۹۲ش، ص۴۸.]</ref> | |||
== مرعشیان == | |||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۶.png|جایگزین=گسترهٔ حکومت مرعشیان|بندانگشتی|گسترهٔ حکومت مرعشیان]] | |||
حکومت [[مرعشیان]] در سال ۷۶۰ق در مناطق طبرستان و قزوین تأسیس شد. [[سید قوامالدین مرعشی]] با بهرهگیری از پشتوانهٔ مذهبی و محبوبیت خود، حکومتی را در [[آمل]] و سپس در تمام طبرستان برپا کرد.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص184-216.</ref> از سید قوامالدین (۷۶۰ق) تا سلطان مراد، چهارده تن فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنیعشری بود. این حکومت تا سال ۷۹۵ق، مستقل و سپس تا سال ۱۰۰۵ق، بهعنوان حکومت دستنشانده ادامه یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص202-212.</ref> | |||
==== دستاوردها ==== | |||
* تأثیر اندیشههای سیاسی-اجتماعی آنان بر قیامهای بعدی مانند آلکیا در گیلان و بر تشکیل دولت صفویه؛ | |||
* عمران و آبادی بناهای عامالمنفعه مثل [[حمام]]، [[بازار]] و [[مسجد]]؛ | |||
* گسترش شعائر شیعی.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص193-211؛ گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۷.</ref> | |||
== آلکیا == | |||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۷.jpg|جایگزین=بقعه چهار پادشاهان، مقبره چهار تن از پادشاهان کیایی در گیلان|بندانگشتی|بقعه چهار پادشاهان، مقبره چهار تن از پادشاهان کیایی در گیلان]] | |||
حکومت آلکیا از سال ۷۶۹ق در [[لاهیجان]] پایهگذاری شد و بخشهای وسیعی از [[گیلان]] را در بر گرفت.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> در این سلسله، از امیرکیا تا خاناحمد (۱۰۰۰ق)، هفده تن حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود. این حکومت در سال ۱۰۰۰ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص215-225.</ref> | |||
==== دستاوردها ==== | |||
* برپایی حکومت شیعی در گیلان؛ | |||
* اجرای آدابورسوم اجتماعی مانند جشنها، عزاداریها و مراسم دینی با حفظ اصول ملی و بومی؛ | |||
* گرایش تدریجی از مذهب زیدی به امامیه؛ | |||
* ظهور دانشمندان، پزشکان، شاعران، هنرمندان و نوازندگان.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص225-228.</ref> | |||
== قراقویونلوها == | |||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۸.png|جایگزین=قلمرو قرهقویونلوها|بندانگشتی|قلمرو قرهقویونلوها در اوج گستره خود در زمان جهانشاه]] | |||
حکومت قراقویونلوها شامل آذربایجان، نواحی غرب و مرکز ایران، بخشهایی از فارس و خوزستان بود. زمینهٔ شکلگیری آن در سال ۷۸۰ق، تشکیل اتحادیهای از ایلات ترکمان در منطقهٔ وان همزمان با تضعیف ایلخانان، شورش قرایوسف علیه جلایریان و مقابله با تیموریان بود. چهار تن از قرایوسف بن قرامحمد (۷۹۲ق) تا حسنعلی میرزا، حاکمان آن بودند. مذهب آنان تشیع طریقتی یا تشیع صوفیانه، آمیختهای از تشیع امامی، تشیع غالی، [[تصوف]] و برخی از آموزههای اهلسنت بود. این حکومت در سال ۸۷۲ق بر اثر رقابت با آققویونلوها منقرض شد. | |||
==== دستاوردها ==== | |||
* ایجاد دولت متمرکز ترکمان با گرایش شیعی در شمال غرب ایران؛ | |||
* انتقال تجربیات حکومتداری شیعی به آققویونلوها و صفویان؛ | |||
* تضعیف حکومتهای محلی سنی در غرب ایران؛ | |||
* [[ضرب سکه]] با شعارهای شیعی مانند نام [[امامان شیعه|امامان]]؛ | |||
| | * تدفین حاکمان در جوار امامزادهها؛ | ||
* ساخت [[مسجد کبود]] در [[تبریز]] با کتیبههای شیعی، گسترش معماری شیعی در بناهای مذهبی و عمومی و رواج شعائر و مناسک شیعی در فضاهای عمومی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1022650/تشیع-قراقویونلوها-780-872-ه-ق?q=تشیع%20قراقویونلوها%20شاهمرادی&score=16392.727&rownumber=1 شاهمرادی و منتظر القائم، «تشیع قراقویونلوها»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=بررسی%20ساختار%20مذهبی%20سلسله%20های%20قراقویونلو%20و%20آق%20قویونلو%20(از%20تصوف%20تا%20تشیع%20عرفانی%20و%20امامی)&score=9.74452&rownumber=2 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص88-91.]</ref> | |||
== مشعشعیان == | |||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۹.jpg|جایگزین=سکههای حکومت مشعشعیان|بندانگشتی|سکههای حکومت مشعشعیان]] | |||
سیدمحمد بن فلاح مشعشعی با [[ادعای مهدویت]]، حکومت مستقل شیعی را با مرکزیت [[هویزه]] در [[خوزستان]] در سال ۸۴۵ق بنیان نهاد.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> این حکومت شامل دو دوره بود: دوران استقلال (۸۴۵–۹۱۴ق) با چهار حاکم از سیدمحمد بن فلاح تا سیدعلی بن محسن فیاض و دوران وابستگی (۹۱۴–۱۱۷۶ق) با ۲۳ حاکم از سید فلاح بن محسن تا مولی مطلب بن محمدخان بن فرجالله.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.</ref> مذهب رسمی آنان تشیع بود. دورهٔ استقلال مشعشعیان در سال ۹۱۴ق توسط صفویان پایان یافت و حکومت با احتساب هر دو دوره تا پیش از اجرای نظام متمرکز در عصر رضاشاه پهلوی بهطور کامل منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص229-245.</ref> | |||
==== دستاوردها ==== | |||
== | * ایجاد جنبشی اجتماعی مبتنی بر حمایت نظام قبیلهای اعراب خوزستان؛ | ||
* زمینهسازی برای رشد فرهنگی و شکوفایی علم و هنر در خوزستان بهویژه در هویزه؛ | |||
* رونق مدارس و کتابخانهها، ظهور مفسران، فقها، حکما، ادیبان و شاعران بزرگ، و اعتلای فرهنگ شیعی در منطقه.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1810645/رویکرد-دولت-مشعشعیان-در-توسعه-علوم-دینی-و-اموزشی?q=مشعشعیان&score=274877907000.0&rownumber=9 احمدی مقدم، «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، ۱۳۹۸ش، ص669-674.]</ref> | |||
=== | == صفویان == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۰.jpg|جایگزین=نقاشی پرتره از شمایل واقعی شاه اسماعیل صفوی|بندانگشتی|نقاشی پرتره از شمایل واقعی شاه اسماعیل صفوی اثر کریستوفان دل آلتیسیمو ]] | |||
همزمان با حکومت قراقویونلوها، اتحادیهٔ ترکمان در منطقهٔ دیار بکر مستقر شد و پس از شکست قراقویونلوها در سال ۸۷۲ق، حکومت آققویونلوها بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند، اما بهتدریج استقلال یافتند. بر پایه نقل منابع، نمیتوان به راحتی در مورد مذهب آققویونلوها حکم کرد؛ برخی منابع آنان را در ردیف شیعیان محبّتی طریقتی یا سنّیان دوازده امامی قرار دادهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2215283/%D9%87%D9%85%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81-%D9%88-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%82-%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7 سماواتی و سیاهکوهیان، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آققویونلوها»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۹.]</ref> بر اساس این نظر، مذهب رسمی آنان تشیع التقاطی با زمینههای صوفیانه، حاوی عناصر سنی و شیعی بود که پلی بهسوی تشیع رسمی صفویه محسوب میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص7-11؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص81-88؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلوها%20ازدیدگاه%20تاریخنگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرینزاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخنگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص65-73.]</ref> | |||
در چنین فضای سیاسی و مذهبی بود که دولت صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) به رهبری شاه اسماعیل تأسیس شد. او با تکیه بر پیشینهٔ طریقت صفوی، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف و انقراض حکومتهای رقیب مانند آققویونلوها در سال ۹۲۱ق، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در مناطق پیرامون، حکومت خود را بنیان نهاد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> شاه اسماعیل با شکست آققویونلوها وارد [[تبریز]] شد و در همان آغاز، مذهب [[تشیع اثنیعشری]] را بهعنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. وی در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکهها را با عبارت علی ولیالله، ضرب کرد<ref>حسینی قمی، خلاصه التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۷۳.</ref> و اذان را به شیوهٔ شیعیان تغییر داد.<ref>جنابدی، روضه الصفویه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۴.</ref> | |||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۱.png|جایگزین=قلمرو حکومت صفویه|بندانگشتی|قلمرو حکومت صفویه ۱۵۰۱-۱۷۲۲]] | |||
پایتخت صفویان پس از تبریز به [[قزوین]] و سپس در زمان شاه عباس به [[اصفهان]] منتقل شد. برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمیسازی تشیع سخن گفتهاند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارشهای مربوط به شدت عمل را حاصل داستانپردازی تاریخنگاران میشمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/ارایه-های-داستانی-منابع-عصر-صفوی-و-رسمیت-تشیع-در-ایران?q=آرایههای%20داستانی%20منابع%20عصر%20صفوی%20و%20رسمیت%20تشیع%20در%20ایران&score=16393.857&rownumber=1 صفا و رضایی، «آرایههای داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> شاه اسماعیل از علمای شیعهٔ [[جبل عامل]] و [[بحرین]] دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند و به ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی و برگزاری آیینهای شیعی مانند مراسم عزاداری محرم، یاری برسانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53155/کارکرد-مراسم-سوگواری-عاشورا-در-رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه?q=کارکرد%20مراسم%20سوگواری%20عاشورا%20در%20رسمی%20شدن%20مذهب%20شیعه%20در%20زمان%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص67-68.]</ref> از اواخر دورهٔ شاه اسماعیل و اوایل دورهٔ شاه طهماسب که خود را نایب فقیه جامعالشرایط معرفی کرد،<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند و مناصب گوناگونی را بر عهده گرفتند، ازجمله: صدر، شیخالاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات، قاضی، مفتی، داعی الاعظم، وزیر، مدرس، پیشنماز، امام جمعه و متولی اوقاف.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20كشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص21-23.]</ref> با این حال، برخی علمای شیعه ازجمله شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (متوفی ۹۹۳ق)، صدرالمتألهین شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (متوفی ۱۰۱۱ق) همکاری با حکومت صفوی را جایز نمیدانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها?q=رجبی،%20%C2«ÙÙÛÙاÙ%20عصر%20صفوی%20درباره%20تعامل%20با%20حکومتها%C2»Ø&score=16393.81&rownumber=1 رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومتها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران میدانند و رسمیشدن مذهب تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنیمذهب بهویژه عثمانیان میشمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref> | |||
=== | ==== دستاوردها ==== | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۲..jpg|جایگزین=میدان نقش جهان، میدان مشهور ساختهشده به وسیله صفویان |بندانگشتی|میدان نقش جهان، میدان مشهور ساختهشده به وسیله صفویان ]] | |||
* رسمیت بخشیدن به مذهب تشیع اثنیعشری در سراسر ایران و اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در برابر عثمانیان و ازبکان؛ | |||
* اتحاد سیاسی ایران و تشکیل یک حکومت ملی با تعریف هویت جدیدِ ایرانِ مسلمانِ شیعهٔ فارسیزبان؛ | |||
* دیپلماسی و روابط خارجی مستقل؛<ref name=":1">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> | |||
* افزایش تحرک اجتماعی و امکان گذار از اقشار پایین جامعه به قشر بالا؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=14 کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۲.]</ref> | |||
* شکوفایی علوم و ظهور مکتب اصفهان در فلسفه، ادبیات و معماری؛ | |||
* تجلی شعائر شیعی در معماری مساجد، منارهها و کتیبهها؛ | |||
* بازنمایی آموزههای تشیع در هنرهایی مانند تعزیه، قالیبافی، نساجی، سفالگری، فلزکاری و خوشنویسی؛ | |||
* ساخت مدارس، مساجد، پلها، قصرها، محلات و کاروانسراها؛ | |||
* استفاده از ریاضیات در معماری مانند نسبتهای هندسی مبتنی بر حکمت متعالیه؛ | |||
* تدوین متون فقهی و جوامع حدیثی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref> | |||
== | == زندیه == | ||
در | [[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۳.jpg|جایگزین=مسجد وکیل در شهر شیراز-کریمخان زند|بندانگشتی|مسجد وکیل در شهر شیراز یادگار کریمخان زند]] | ||
پس از سقوط صفویه به دست افغانان (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران بهشدت تضعیف شد؛ زیرا افغانها از اهلسنت بودند. نادرشاه افشار (حک: ۱۱۴۸–۱۲۱۰ق) نیز برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20101028105735-157.pdf فتحالله پور، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، 1385ش، ص74.]</ref> با این حال، ریشهدار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما، مانع از نابودی کامل تشیع شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریمخان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوانپور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریمخان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref> با تشکیل حکومت زندیه (۱۱۶۳–۱۲۰۹ق) و بهویژه در دورهٔ [[کریمخان زند]]، اوضاع برای تشیع بهبود یافت. هرچند حکومت زندیه یک حکومت شیعی فراگیر نبود، اما کریمخان به شعائر و اماکن مذهبی شیعه احترام میگذاشت. او شیخالاسلام را در [[شیراز]] منصوب کرد و محاکم شرع را دوباره راه انداخت. علمای شیعه در این دوره از احترام برخوردار بودند، اما هنوز قدرت سیاسی مستقیم نداشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریمخان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوانپور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریمخان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref> | |||
==== | == قاجاریه == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۴.jpg|جایگزین=مناطق جدا شده از ایران در عصر قاجار|بندانگشتی|مناطق جدا شده از ایران در عصر قاجار]] | |||
حکومت قاجار (۱۱۷۴ تا ۱۳۰۴ش)، میکوشید تا خود را به آموزههای مذهب شیعه، پایبند نشان دهد، اما در این دوره علمای شیعه، نقشآفرینی سیاسی و اجتماعی محدودی داشتند. با وجود این، سازمان روحانیت بر پایهٔ نظام مرجعیت شکل گرفت و علما و مدارس علمیه از منابع مستقل مالی مانند وجوه شرعی برخوردار بودند.<ref>افشارکهن، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، ۱۳۹۵ش، ص۸.</ref> در بخش دوم دورهٔ قاجار، علمای شیعه بهعنوان یک نیروی مؤثر سیاسی-اجتماعی، نقشآفرینی کردند. | |||
=== | * '''جنبش تحریم تنباکو''' (۱۲۷۰ش): علما به رهبری میرزای شیرازی مردم را علیه قرارداد تنباکو با انگلستان بسیج و حکومت قاجار را مجبور به عقبنشینی کردند. | ||
* '''جنبش مشروطه''' (۱۲۸۵ش): بخشی از علما در کنار روشنفکران وارد صحنه شدند و نقش رهبری را در اعتراضات علیه سلطنت مطلقه ایفا کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبشهای%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۹.]</ref> | |||
در دوره قاجار، ایران بخش اعظم خاک خود را عمدتاً در نتیجه جنگهای روسیه و فشار بریتانیا از دست داد. فتحعلیشاه قاجار در دو عهدنامه گلستان و ترکمانچای، حدود ۲۵۰ هزار کیلومتر مربع شامل هفده ولایت قفقاز را به روسیه واگذار کرد. سپس ناصرالدینشاه طی قراردادهایی چون پاریس که منجر به جدا شدن هرات و بخشهایی از افغانستان شد، و همچنین معاهدات گلداسمیت، ارزروم دوم و آخال، بخشهای دیگری از بلوچستان، کردستان و شمال خراسان را از دست داد. در مجموع، قاجاریه حدود ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار کیلومتر مربع (معادل دو سوم کشور) را از دست داد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/photo/1690385/%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%AF «قاجاریه چگونه دو سوم ایران را به باد داد؟»، خبرگزاری تحلیلی خبر آنلاین.]</ref> | |||
==== | == پهلوی == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۵.jpg|جایگزین=مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی|بندانگشتی|مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی]] | |||
در [[دوره پهلوی|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت بهکلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پایبند به مذهب شیعه اثنیعشری میخواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزههای مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روحالله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه ولایت فقیه]] را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نهتنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبشهای%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref> | |||
در دورهٔ پهلوی، برخلاف دورهٔ قاجار که بخشهایی از خاک کشور در نتیجه جنگها از دست میرفت، برخی مناطق راهبردی بدون هیچ درگیری نظامی و صرفاً با امضای قراردادهای صلحآمیز واگذار شد. در این دوره، دستکم ۹ منطقه راهبردی از ایران جدا شد، از جمله آرارات و قرهسو به ترکیه، دشت ناامید به افغانستان، اروندرود و مناطق نفتی غرب به عراق، مناطق جنوب اترک و قصبه فیروزه به شوروی، و همچنین بحرین که با نظارت سازمان ملل استقلال یافت. در خلیج فارس نیز جزایر [[جزیره آریانا|آریاینا]] و [[جزیره زرکوه|زرکوه]] بهدلیل عدم اعمال حاکمیت توسط پهلوی، به اشغال امارات درآمد. این واگذاریها بدون درگیری نظامی و با هدف کسب مشروعیت بینالمللی و جلب حمایت قدرتهای خارجی انجام شد.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/oYDvY «جداشدن 9تکه از خاک ایران در دوره پهلویها»، وبسایت روزنامه همشهری.]</ref> | |||
== | == جمهوری اسلامی == | ||
در | [[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۶.jpg|جایگزین=تظاهرات مردم تهران در ۲۹ دی ۱۳۵۷|بندانگشتی|تظاهرات مردم تهران در ۲۹ دی ۱۳۵۷، پس از خروج محمدرضا پهلوی، شاه ایران.]] | ||
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، بار دیگر آموزههای شیعی سرلوحه حکومت قرار گرفت و مردم ایران با مشارکت در همهپرسی مربوط به ساختار حکومتی ایران در فروردین ۱۳۵۸ش، به نظام جمهوری اسلامی رأی دادند.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۴۸۶.</ref> در [[نظام جمهوری اسلامی ایران|نظام جمهوری اسلامی]]، نظریهٔ ولایت فقیه بهعنوان مبنای حکومتداری بهرسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی از جمله رهبری نظام، ریاستجمهوری، قوای سهگانه شامل مجریه، مقننه و قضائیه، [[مجلس خبرگان]]، [[شورای نگهبان]] و [[مجلس شورای اسلامی]] و قوانین اساسی نافذ شد<ref>هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۷؛ مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش، ج۴، ص۸۴–۹۸.</ref> و حضور [[دین]] در تمام عرصههای اجتماعی، رسمیت یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبشهای%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص272-279.]</ref> | |||
== | ==== دستاوردها ==== | ||
[[پرونده:سید علی خامنهای۱۷.png|جایگزین=ماهوارهبر ایرانی قاصد لحظاتی پس از پرتاب|بندانگشتی|ماهوارهبر ایرانی قاصد لحظاتی پس از پرتاب]] | |||
* تثبیت [[هویت ملی]] ایرانیان و استقلال سیاسی ایران و تبدیل آن به یکی از ده کشور تأثیرگذار جهان؛ | |||
* حمایت از مستضعفان، گروههای مقاومت و [[بیداری اسلامی]]؛<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1394/03/15/759419/26-سال-تلألو-خورشید-روشنایی-بخش-انقلاب «۲۶ سال تلألو خورشید روشناییبخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | |||
* اثرگذاری در مهار بحرانهای منطقهای و بینالمللی، تبدیل ایران به قطب تأمین ثبات و امنیت در [[خاورمیانه]]؛ | |||
* زمینهسازی برای خودکفایی کامل نظامی در [[جنگ ایران و عراق|جنگ تحمیلی عراق علیه ایران]].<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2117546/تحلیلی-بر-دستاوردهای-سیاسی-و-نظامی-جمهوری-اسلامی-ایران?q=دستاوردهای%20جمهوری%20اسلامی&score=137438953000.0&rownumber=4 سلطانی و اسدی، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۲ش، ص۲۱.]</ref> | |||
* گسترش زیرساختهای پایدار در بهداشت، آموزش و انرژی؛ | |||
* تربیت و استفاده از نیروی انسانی جوان، متخصص و متعهد برای پیشرفت کشور؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1301095/برخی-دستاوردهای-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.]</ref> | |||
* آزادی عمل مسلمانان [[اهلسنت]]، [[زرتشتیان]]، [[کلیمیان]] و [[مسیحیان]] در مراسم دینی و احوال شخصیه و حضور در [[مجلس شورای اسلامی]].<ref>قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش، اصول ۳، ۱۳، ۱۹۲۰، ۲۶.</ref> | |||
* ساخت و گسترش اکوسیستم علم و فناوری شامل پارکهای علمی و شرکتهای دانشبنیان، ایجاد زیرساختهای پایدار در حملونقل و ارتباطات.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1301095/برخی-دستاوردهای-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران?q=برخی%20دستاوردهای%20نظام%20جمهوری%20اسلامی%20ایران&score=274877907000.0&rownumber=1 اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.]</ref> | |||
* ارتقای ایران در رتبههای جهانی در رشتههای [[نانو]]، [[بیوتکنولوژی]]، [[پزشکی]] و [[شیمی]]؛ | |||
* خودکفایی در فناوریهای راهبردی مانند هستهای، موشکی، پهپادی، [[سلولهای بنیادین]] و داروهای نوترکیب؛ | |||
* حضور در جمع هفت کشور سازندهٔ [[موشک ماهوارهبر]] و اعزام موجود زنده به فضا، کسب رتبههای برتر جهانی در ساخت [[ماهواره]]، سامانهٔ پرتاب ماهواره، چرخهٔ سوخت هستهای، توربین گازی و سدسازی؛ | |||
* قرارگیری در جایگاه سیزدهم تولید علم با رشد یازدهبرابری نسبت به متوسط جهانی.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1394/03/15/759419/26-سال-تلألو-خورشید-روشنایی-بخش-انقلاب «۲۶ سال تلألو خورشید روشناییبخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | |||
=== | === مقایسه نظام جمهوری اسلامی با حکومت صفوی === | ||
با | |||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
! valign="top" |ویژگی دولتها | |||
! valign="top" |صفویه<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۷۷–۲۷۶.</ref> | |||
! valign="top" |جمهوری اسلامی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبشهای%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۹-۲۷۲.]</ref> | |||
|- | |- | ||
! valign="top" |مبنای مشروعیت | |||
| valign="top" |ترکیبی از قدرت نظامی، صوفیگری و نسب علوی | | valign="top" |ترکیبی از قدرت نظامی، صوفیگری و نسب علوی | ||
| valign="top" |نظریه فقهی «ولایت فقیه» با پشتوانه رأی مردم (جمهوری) | | valign="top" |نظریه فقهی «ولایت فقیه» با پشتوانه رأی مردم (جمهوری) | ||
|- | |- | ||
! valign="top" |نقش علما | |||
| valign="top" |علما در خدمت حکومت بودند؛ حکومت توسط شاه و درباریان | | valign="top" |علما در خدمت حکومت بودند؛ حکومت توسط شاه و درباریان اداره میشد | ||
| valign="top" | | | valign="top" |علمای دین بهطور مستقیم رهبری و اداره کشور را بر عهده گرفتند | ||
|- | |- | ||
! valign="top" |ساختار سیاسی | |||
| valign="top" |سلطنت موروثی با پشتوانه نظامی | | valign="top" |سلطنت موروثی با پشتوانه نظامی | ||
| valign="top" |نظام جمهوری با رهبری فقیه و انتخابات مردمی | | valign="top" |نظام جمهوری با رهبری فقیه و انتخابات مردمی | ||
|- | |- | ||
! valign="top" |قوانین | |||
| valign="top" |قوانین عرفی و شرعی در کنار هم | | valign="top" |قوانین عرفی و شرعی در کنار هم | ||
| valign="top" |قوانین مبتنی بر فقه شیعه در چارچوب | | valign="top" |قوانین مبتنی بر فقه شیعه در چارچوب [[قانون اساسی]] | ||
|} | |} | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* احمدی مقدم، سیدمحمد، | * احمدی مقدم، سیدمحمد، «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، کنفرانس بینالمللی پژوهشهای دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام، مجموعه مقالات، ۱۳۹۸ش. | ||
* | * افشار کهن، مژگان، پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران، پایاننامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۵ش. | ||
* اداره کل هنر و رسانه، «برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، سال۱۹، شماره۲۱۴، ۱۳۹۶ش. | |||
* ایزدی، | * ایزدی، حسین و پهلوانپور، فاطمه، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریمخان زند»، تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره ۴۵ و ۴۶، ۱۳۹۰ش. | ||
* بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکلگیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۱۰، شماره۱، ۱۳۹۵ش. | |||
* پرهیزکاری، سیدروحالله، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال۴، شماره۱۳، ۱۳۹۲ش. | * پرهیزکاری، سیدروحالله، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال۴، شماره۱۳، ۱۳۹۲ش. | ||
* جعفرنیا، فاطمه، «سیاستهای حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهلسنت»، تاریخنامه خوارزمی، سال۷، شماره۲۲، ۱۳۹۷ش. | * جعفرنیا، فاطمه، «سیاستهای حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهلسنت»، تاریخنامه خوارزمی، سال۷، شماره۲۲، ۱۳۹۷ش. | ||
* جعفری، علیاکبر، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، سوره اندیشه، سال۱۸، شماره ۵۲ و ۵۳، ۱۳۹۰ش. | * جعفری، علیاکبر، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، سوره اندیشه، سال۱۸، شماره ۵۲ و ۵۳، ۱۳۹۰ش. | ||
* جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش. | |||
* جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۹۱ش. | * جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۹۱ش. | ||
* جلیلیان، قهرمان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، پژوهشهای علوم انسانی، سال۲، شماره۲۱، ۱۳۹۲ش. | * جلیلیان، قهرمان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، پژوهشهای علوم انسانی، سال۲، شماره۲۱، ۱۳۹۲ش. | ||
* چلونگر، | * جنابدی، میرزا بیگ، روضه الصفویه، تحقیق و تصحیح، غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۸ش. | ||
* حافظ ابرو، عبدالله بن لطفالله، | * چلونگر، محمدعلی و شاهمرادی، سیدمسعود، دولتهای شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۵ش. | ||
* حافظ ابرو، عبدالله بن لطفالله، زبدةالتواریخ، تحقیق و تصحیح سیدکمال حاجسیدجوادی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش. | |||
* حسنلو، امیرعلی، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، پاسخ به شبهات دینی، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۹۷ش. | * حسنلو، امیرعلی، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، پاسخ به شبهات دینی، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۹۷ش. | ||
* خسروبیگی، | * حسینی قمی، قاضی احمد بن شرفالدین حسین، خلاصه التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش. | ||
* دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدرهای، تهران، | * خسروبیگی، هوشنگ و جلیلیان، قهرمان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی، مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی»، پژوهشنامه تاریخ، سال۹، شماره۳۰، ۱۳۹۲ش. | ||
* | * خطیبی کوشک، محمد و همکاران، فرهنگ شیعه، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش. | ||
* دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدرهای، تهران، فرزان روز، ۱۳۸۶ش. | |||
* رجبی، محمدحسین، «فقیهان عصر صفوی دربارهٔ تعامل با حکومتها»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال۵، شماره۹، ۱۳۸۸ش. | |||
* رجبی، فاطمه، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، تاریخ پژوهی، سال۲، شماره۱۵، ۱۳۸۲ش. | |||
* رئیس السادات، سیدحسین، «علویان طبرستان»، مشکوه، سال۹، شماره۲۹، ۱۳۶۹ش. | |||
* زرینزاد، حجت و میرجعفری، حسین، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخنگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، سال۴، شماره۱۴، ۱۳۸۸ش. | |||
* سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۴ق. | * سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۴ق. | ||
* سجادی، صادق، «آل بویه»، در | * سجادی، صادق، «آل بویه»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹ش. | ||
* سلطانی، محمد و اسدی، سارا، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، نظریهپردازی راهبردی، سال۲، شماره۱، ۱۴۰۲ش. | |||
* سماواتی، محمدصادق؛ سیاهکوهیان، هاتف، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آققویونلوها»، عرفان اسلامی، سال۱۴، شماره۸۱، ۱۴۰۳ش. | |||
* سمرقندی، عبدالرزاق، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش. | * سمرقندی، عبدالرزاق، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش. | ||
* شاهمحمدزاده، معصومه، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه ایلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش. | |||
* شاهمحمدزاده، معصومه، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، پایاننامه | * شاهمرادی، سیدمسعود و منتظر القائم، اصغر، «تشیع قراقویونلوها»، پژوهشهای تاریخی، سال۵، شماره۱، ۱۳۹۲ش. | ||
* شاهمرادی، سیدمسعود، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، تاریخنامه خوارزمی، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۹۵ش. | * شاهمرادی، سیدمسعود، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، تاریخنامه خوارزمی، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۹۵ش. | ||
* شاهمرادی، سیدمسعود، «اوضاع | * شاهمرادی، سیدمسعود، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال۷، شماره۲۸، ۱۳۹۶ش. | ||
* شاهمرادی، سیدمسعود، «اوضاع فرهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، تاریخ نو، سال۸، شماره۲۴، ۱۳۹۷ش. | |||
* صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی؛ فرق شیعی و فرقههای منسوب به شیعه، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش. | * صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی؛ فرق شیعی و فرقههای منسوب به شیعه، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش. | ||
* طباطبایی، | * صفا، میکائیل و رضایی، محمد، «آرایههای داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، شیعهشناسی، سال۶، شماره ۲۴، ۱۳۸۷ش. | ||
* طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، اسلامی، ۱۳۷۵ش. | |||
* فتحالله پور، پرویز، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، شیعهشناسی، شماره ۱۶، ۱۳۸۵ش. | |||
* فروغی، اصغر، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، مشکوه، سال۲۱، شماره۸۱، ۱۳۸۲ش. | |||
* فیرحی، داوود، نظام سیاسی و دولت در اسلام، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها، ۱۳۸۲ش. | * فیرحی، داوود، نظام سیاسی و دولت در اسلام، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها، ۱۳۸۲ش. | ||
* قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش. | * قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش. | ||
* قائدان، اصغر، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش | * قائدان، اصغر، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقههای شیعه»، نامه تاریخ پژوهان، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۸۶ش. | ||
* قنبری، آیت، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، علوم سیاسی - دانشگاه | * قنبری، آیت، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، علوم سیاسی - دانشگاه باقرالعلوم، سال۵، شماره۲۰، ۱۳۸۱ش. | ||
* کاظمی شاملو، مهدی، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، سخن جامعه، سال۵، شماره۱۲، ۱۳۹۶ش. | * کاظمی شاملو، مهدی، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، سخن جامعه، سال۵، شماره۱۲، ۱۳۹۶ش. | ||
* کشاورز، زهرا | * کشاورز، زهرا سادات و بوسعیدی، فرشته، «دولتهای شیعی- مجله نقد کتاب تاریخ»، نقد کتاب تاریخ، سال۴، شماره۱۶، ۱۳۹۶ش. | ||
* کشاورز، زهرا | * کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، سال۹، شماره۳۴، ۱۳۹۶ش. | ||
* کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال۹، شماره۱۸، ۱۴۰۰ش. | |||
* گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش. | * گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش. | ||
* مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، قم، جلوه کمال، ۱۳۸۹ش. | * مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، قم، جلوه کمال، ۱۳۸۹ش. | ||
* مرعشی، سید ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تهران، | * محمد هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، میزان، ۱۳۸۵ش. | ||
* منتظرالقائم، | * مدنی، جلالالدین، حقوق اساسی در جمهوری اسلامی ایران، تهران، سروش، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش. | ||
* مرعشی، سید ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تهران، شرق، ۱۳۶۸ش. | |||
* موسیپور، ابراهیم، «جشنهای جهان اسلام»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد | * منتظرالقائم، اصغر و کشاورز، زهرا سادات، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، شیعهشناسی، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۶ش. | ||
* نوروزی، | * موسیپور، ابراهیم، «جشنهای جهان اسلام»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۸۵ش. | ||
* هاجسن، مارشال گ.س. | * نوروزی، فرشید و دیگران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، تاریخ نو، سال۹، شماره۲۷، ۱۳۹۸ش. | ||
* یحیایی، علی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر | * هاجسن، مارشال گ.س. فرقه اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدرهای، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷ش. | ||
* یحیایی، علی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، پژوهشنامه انتقادی متون و برنامههای علوم انسانی، سال۱۱، شماره۷۷، ۱۳۹۹ش. | |||
* «۲۶ سال تلألو خورشید روشناییبخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۴ش. | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
