(۸۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۹ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
'''همبستگی اجتماعی؛''' انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر =همبستگی اجتماعی.jpg
| زیرنویس تصویر =راهپیمایی مردم تهران علیه حکومت پهلوی سال ۱۳۵۷ش
| image_alt =راهپیمایی مردم تهران علیه حکومت پهلوی سال 1357
| فایل پادکست =همبستگی اجتماعی.ogg
| حجم فایلپادکست =۱۱/۳
| تاریخ پادکست =۱۷-۲-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان = حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر
'''همبستگی اجتماعی؛''' بهمعنای پیوندها و احساس مسئولیت متقابلی است که موجب انسجام، ثبات و همکاری اعضای جامعه برای دستیابی به خیر عمومی میشود. این مفهوم علاوهبر ابعاد ساختاری، ریشه در بنیانهای فرهنگی و مذهبی دارد و بقای نظامهای اجتماعی را تضمین میکند.
| عنوان اصلی = همبستگی اجتماعی
| عنوان انگلیسی =
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی = [[جامعهشناسی]] / [[مطالعات اجتماعی]] / [[انسانشناسی]]
| نوع مفهوم = مفهوم اجتماعی ـ جامعهشناختی
| معنای اصطلاحی = احساس مسئولیت، وفاق و تعلق مشترک میان افراد جامعه که موجب انسجام، همکاری و ثبات اجتماعی میشود
در حالی که جامعهشناسی کلاسیک غرب بیشتر بر ضرورتهای ساختاری و قراردادهای اجتماعی تأکید دارد، اندیشۀ اسلامی این پیوند را بر پایههای فطری، ایمان، محبت و عدالت استوار میبیند. تقویت این همبستگی در گرو نهادهایی چون آموزش، مناسک جمعی و رفتارهایی نظیر مدارا و وفای به عهد است؛ در حالی که بیعدالتی، فردگرایی مفرط و رذایل اخلاقی از مهمترین موانع و عوامل واگرایی اجتماعی به شمار میروند.
| اهمیت = شرط بقای [[نظم اجتماعی]]، پیشنیاز [[توسعه پایدار]]، تضمین امنیت روانی و مدنی، تقویت [[تابآوری]] جامعه و کاهش نابرابریها
| مبدع =
| مروج = جامعهشناسان کلاسیک مانند [[دورکیم]]، اندیشمندان مسلمان مانند [[ابنخلدون]] و [[فارابی]]؛ نهادهای اجتماعی، دینی و آموزشی
| مقدس برای =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
'''همبستگی اجتماعی؛''' حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر.
همبستگی اجتماعی؛ انسجام و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک [[جامعه]] است. این مفهوم بهمعنای احساس مسئولیت متقابل و الزام اخلاقی است که موجب ثبات و همکاری برای دستیابی به خیر عمومی میشود. در مباحث نظری همبستگی اجتماعی، [[جامعهشناسی]] غربی از تأکید بر ضرورتهای ساختاری تا رویکردهای عاطفی و نقد فایدهگرایی را دربرمیگیرد؛ در حالی که [[اندیشه اسلامی]] این پیوند را فراتر از قراردادهای مادی و بر پایههای [[فطرت]]، [[ایمان]]، [[محبت]] و [[عدالت]] استوار میداند. تقویت این همبستگی در گرو عملکرد نهادهایی چون دین، آموزش، قانون و رسانه، و رفتارهای مشارکتی نظیر [[مدارا]] و [[نوعدوستی]] است؛ در مقابل، بیعدالتی، توسعه نامتوازن، فردگرایی مفرط و رویکردهای بازارگرایانه از مهمترین عوامل [[واگرایی اجتماعی]] بهشمار میروند.
== مفهومشناسی ==
== مفهومشناسی ==
«'''همبستگی اجتماعی'''» (به انگلیسی: Social solidarity یا Social cohesion) از مفاهیم بنیادین و کلیدی در مطالعات اجتماعی به شمار میروند. در لغت، همبستگی بهمعنای وحدت، وفاق و وفاداری است که از علایق، احساسات، همدلی و کنشهای مشترک افراد نشئت میگیرد. این مفهوم با واژگانی چون «یکپارچگی اجتماعی» (Social Integration)، «وحدت» (Unity)، «وفاق اجتماعی» (Social Harmony) و «نظم اجتماعی» (Social Order) همخانواده بوده و دارای قرابت معنایی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی و بهمعنای [[وحدت]]، [[وفاق]]، [[وفاداری]] و یگانگی است.<ref>دهخدا، لغتنامه، ۱۳۶۹ش، ذیل واژه همبستگی.</ref> این اصطلاح با واژگانی چون یکپارچگی، انسجام، نظم، تطبیق، سازگاری و هماهنگی اجتماعی همخانواده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در اصطلاح جامعهشناسی، همبستگی اجتماعی عبارت است از [[احساس مسئولیت]] و الزام اخلاقی متقابل میان افراد یا گروههای آگاه که دربرگیرندهٔ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی حیات و [[منافع جمعی]] است.<ref>بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، 1375ش، ص178؛ [https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص70.]</ref> از این منظر، اعضای یک جامعه به یکدیگر وابسته و نیازمندند و با حفظ وحدت گروهی، با عناصر وحدتبخش نظیر قوانین مشترک تطابق و همنوایی دارند.<ref>روشه، تغییرات اجتماعی، 1387ش، ص184.</ref> در سطح نظام، همبستگی فرایندی است که در آن [[نظام اجتماعی]] به یگانگی فرهنگی و تناسب الگوهای هنجاری دست مییابد.<ref>گولد و کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ۱۳۹۲ش، ص۸۱۳</ref>
در اصطلاح جامعهشناختی، همبستگی اجتماعی به پدیدهای اطلاق میشود که بر اساس آن، اعضای یک گروه یا جامعه به یکدیگر وابسته بوده و نیازمند یاری متقابلاند. تعاریف گوناگونی برای این مفهوم ارائه شده است؛ از جامعترین آنها میتوان به «احساس مسئولیت متقابل میان افراد یا گروههای آگاه و ارادهمند» اشاره کرد که دربرگیرنده پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگیِ متقابلِ حیات و منافع جمعی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
[[اعتماد اجتماعی]]، مشارکت، تعهد، [[قرارداد اجتماعی]]، [[وجدان جمعی]]، ظرفیت پذیرش تفاوتها و [[همیاری]] از مهمترین عناصر شکلدهندهٔ همبستگی اجتماعی هستند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1587822880-10264-98-230.pdf عبدالهزاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص233 و 238.]</ref> شکلگیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمنهای علمی، اصناف و سازمانهای مردمنهاد علایم همبستگی اجتماعی بهشمار میروند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
از جایگاه نظری و میانرشتهای، مسئله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمعگرایی افراطی جانمایی شده است. مدخلهای بحث پیرامون این مفهوم در حوزههای مختلف علوم انسانی متفاوت است؛ در [[فلسفه]] از طریق بررسی نسبت جزء و کل و خاص و عام، در [[علوم سیاسی]] با تمرکز بر دوگانه ثبات و تغییر، و در [[انسانشناسی]] از منظر [[انسان اجتماعی]] و [[انسان اقتصادی]] به آن پرداخته میشود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص463.</ref>
== اهمیت همبستگی اجتماعی ==
== اهمیت همبستگی اجتماعی ==
تحقق و حفظ همبستگی اجتماعی از منظر اندیشمندان و متون دینی، ضرورتی بنیادین برای بقا و پویایی هر جامعه محسوب میشود. اهمیت این مفهوم در ابعاد زیر قابل صورتبندی است:
بدون [[همبستگی اجتماعی]] ثبات و بقای نظام اجتماعی و [[ساختار قدرت]] دچار تزلزل شده و [[جامعه]] بهسوی فروپاشی حرکت میکند.<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانینسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دورکیم»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.]</ref> در بُعد [[امنیت ملی]] همبستگی اجتماعی سدی دفاعی است که ضمن خنثیسازی توطئهها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در سطح الگوی توسعه، همبستگی اجتماعی با ساماندهی کارآمد سرمایههای مادی و انسانی، پیششرط بنیادین [[توسعه پایدار]] بهشمار میرود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه]؛ [http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰6.]</ref> همبستگی اجتماعی با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان میآورد.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1587822880-10264-98-230.pdf عبدالهزاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص233.]</ref> همبستگی از طریق تعدیل نابرابریهای اجتماعی از تشدید اختلافات اجتماعی و فرقهای جلوگیری و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب، انسانی و ملی را فراهم میآورد.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص69.]</ref> گفته شده است که همبستگی اجتماعی نقش فزاینده در تقویت [[تابآوری اجتماعی|تابآوری جامعه]] دارد.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/229742/همبستگی-اجتماعی؛-سلاح-کارآمد-و-سپر-مقاوم-ایران «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وبسایت نورنیوز.]</ref>
* '''ثبات و بقای نظام اجتماعی:''' جامعهشناسان معتقند که همبستگی اجتماعی بهعنوان مهمترین بخش پیوستگی جامعه، نقشی حیاتی در اداره، انتظامبخشی امور و حفظ ثبات نظام سیاسی-اجتماعی ایفا میکند. بدون وجود انسجام، ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه به سمت فروپاشی حرکت میکند.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.</ref>
* '''مقابله با تهدیدات خارجی:''' وحدت و همدلی بهمثابه اکسیری است که دشمنان را در توطئههای خود علیه یک ملت ناکام میگذارد. پیوند مستحکم میان آحاد مردم، سدی دفاعی ایجاد میکند که نفوذ بیگانگان را ناممکن ساخته و استقلال و عزت جامعه را تضمین میکند.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴ش، ص۱.</ref>
* '''توسعه و آبادانی:''' رشد و تعالی هر نظام اجتماعی در پرتو همبستگی میسر است. وجود انسجام باعث بسیج منابع انسانی و مادی فراوان برای توسعه کشور شده و برکات و عنایات الهی را در پی دارد.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص۱.</ref> همچنین رابطه مستقیمی میان همبستگی اجتماعی و دستیابی به توسعه پایدار وجود دارد.<ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، ۱۳۹۹، ص ۲۰۵.</ref>
* '''امنیت و حیات اجتماعی:''' پایداری و حیات واقعی یک جامعه در گرو همبستگی اجزای آن است. این مفهوم با تقویت اعتماد و وجدان جمعی، امنیت پایدار اجتماعی و روانی را برای شهروندان به ارمغان میآورد.<ref>عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص۱.</ref>
* '''پیشگیری از منازعات داخلی:''' همبستگی با تعدیل شکافهای اجتماعی و نابرابریها، از تبدیلشدن اختلافات به منازعات مسلکی و فرقهگرایانه جلوگیری کرده و حکمرانی مطلوب را ممکن میسازد.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۱.</ref>
== مبانی همبستگی اجتماعی ==
== مبانی دینی همبستگی اجتماعی ==
[[پرونده:همبستگی اجتماعی۱.jpg|جایگزین=حضور گروههای دانشجویی در آواربردازی از منازل آسیبدیده در جنگ ۱۲ روزه|بندانگشتی|حضور گروههای دانشجویی در آواربردازی از منازل آسیبدیده در [[جنگ دوازده روزه|جنگ ۱۲ روزه]]]]
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج۲، ص۱۱۱–۱۱۲.</ref> تمسک به ریسمان الهی،<ref>سوره آلعمران، آیه 103.</ref> جامعهسازی بر محوریت عقیده و هدف'''،'''<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص196.</ref> ارائه تفسیر واقعی از [[دنیا]] بهعنوان محل منازعه،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۹، ص۱58-۱60.</ref> تربیت [[روحیه ایثار]]،<ref>سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> [[وفای بهعهد]]،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج5، ص260-261.</ref> تأکید بر اصول مشترک انسانی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰ش، ص۴۶.]</ref> ارائه الگوی '''ن'''ظارت و [[کنترل اجتماعی]]،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن،1390ش، ج۱۲، ص۳۳۳–۳۳۴.</ref> [[عدالت]] و [[عدالت اجتماعی]]،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰۵-۲۰۸.]</ref> التزام به دستورات اخلاقی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/659b7dd60c48d-10168-43-2.pdf محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا»، ۱۴۰۳ش، ص70.]</ref> پایانبخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجامبخش دین و تقویت [[اخوت اسلامی]] بهعنوان نوعی همبستگی گروهی در مقابل همبستگی گروهی مبتنی بر طبیعت و منفعت ذکر شده است.<ref>فصیحی، منطق کارکردی و دفاع از دین، 1390ش، ص128-133.</ref>
=== مبانی دینی ===
== دیدگاه جامعهشناسان ==
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است. یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است. آیات قرآن، دین را مهمترین عامل اصلاح حیات بشر معرفی کرده و «اعتصام به حبلالله» را نعمتی میداند که جامعه را از لبه پرتگاه جنگ نجات داده و میان دلها برادری ایجاد میکند.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۲، ص ۱۱۱-۱۱۲.</ref> ارکان و راهکارهای این همبستگی عبارتند از:
جامعهشناسان مختلف هرکدام از زاویهای به مفهوم همبستگی اجتماعی نگاه کردهاند. همبستگی اجتماعی از منظر جامعهشناسی، مفهومی چندبعدی است: گاهی اخلاقی، گاهی اقتصادی، گاهی عاطفی و گاهی ساختاری؛ اما همه جامعهشناسان بر یک نکته توافق دارند: هیچ جامعهای بدون نوعی همبستگی نمیتواند دوام بیاورد.
* '''محوریت عقیده:''' قرآن ویژگیهای نژادی و زبانی را بهعنوان عامل اصلی انسجام رد کرده و التزام به دین را محور وحدت معرفی میکند.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۲.</ref>
=== اندیشمندان اولیه ===
* '''ارائه تفسیر فرامادی از دنیا:''' دین با معرفی دنیا بهعنوان مقدمه آخرت، اهداف مادی را با اهداف معنوی گره زده و ریشه تزاحم و دشمنی را از بین میبرد.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۹، صص ۱۱۸-۱۲۱.</ref>
* شارل ژید، اقتصاددان فرانسوی، همبستگی اجتماعی را بر سهپایه میدید: عادلانه بودن وضعیت طبیعی انسانها، بدهکاری هر فرد به جامعه، و اجتماعی بودن خطرها (یعنی همه در برابر مشکلات سهیم هستند). او از تشکیل تعاونیها، اتحادیههای کارگری و سازمانهای خودیاری برای مقابله با سرمایهداری حمایت میکرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135 و 144-148.</ref>
* '''تربیت روحیه ایثار:''' دین انسانها را به انجام خدمات اجتماعی برای رضای خدا تشویق کرده و ایثار را ترویج میدهد.<ref>قرآن کریم، سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref>
* [[مونتسکیو]] همبستگی را درهمآمیختگی عادتها و خلقوخوی جمعی میدانست. [[ژان ژاک روسو|روسو]] معتقد بود همبستگی از یک قرارداد نانوشته اجتماعی زاده میشود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص۳۱.]</ref>
* '''سازوکار مرابطه:''' قرآن برای پایداری همبستگی، سه مرحله مقاومت را تجویز میکند: صبر (تحمل فردی)، مصابره (پایداری جمعی) و مرابطه (پیوند در برابر فشارهای خارجی).<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، صص ۴۳-۴۴.</ref>
* ژان ژورس همبستگی را یک آرمان جمعی میدید و بعداً «همبستگی اخلاقی» را مطرح کرد تا جلوی خودخواهی افراد را بگیرد.
* '''تعامل فرااسلامی:''' قرآن با تأکید بر اصول مشترک (مانند توحید)، زمینه را برای زیست مسالمتآمیز با پیروان سایر ادیان فراهم میسازد.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۴۶.</ref>
* شارل فوریه چهار معنای همبستگی را بیان کرد: مسئولیت جمعی در قبال بیمه و بازپرداخت وام، آمادگی برای تقسیم منابع با نیازمندان، حس تعلق به جمع، و تضمین حداقل درآمد برای خانوادههای نیازمند.
* '''نظارت اجتماعی و اجتناب از مفاسد:''' نهیِ صریح قرآن از مفاهیمی چون «فحشا»، «منکر» و «بغی» (سوره نحل، آیه ۹۰)، در حقیقت امر به حفظ اتحاد جامعه است؛ زیرا شیوع کجرویها باعث هدر رفتن نیروها و فروپاشی نظام اجتماعی میشود.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۱۲، صص ۳۳۳-۳۳۴.</ref>
* پیر لورو هم مفهوم همبستگی را نقد نیکوکاری مسیحی، ایده قرارداد اجتماعی، و نگاه ارگانیکی به جامعه میدانست.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص161-164.</ref>
* '''پایانبخشی به تفرقه جاهلی:''' در روایات امام علی، میان دین و انسجام اجتماعی پیوندی ناگسستنی برقرار است؛ ایشان اصلیترین کارکرد بعثت پیامبر اسلام (ص) را پر کردن شکافهای ناشی از اختلاف و خاموش کردن کینههای نهفته در عصر جاهلیت میدانند.[۱۴] (در همین راستا، مرتضی مطهری نیز تأکید میکند که اولین خدمت اسلام در ایران، از بین بردن تشتت افکار و ایجاد انسجام در میان اقوام مختلف از طریق ترویج آرمان واحد بوده است.[۱۵]) به کتاب خودم مراجعه شود
[[امیل دورکیم]] معروفترین نظریه را دربارهٔ [[همبستگی]] ارائه داد. او دو نوع همبستگی را از هم جدا کرد:
* همبستگی مکانیکی (ویژه جوامع سنتی و کوچک): مردم شبیه هم هستند، ارزشهای مشترک دارند و بدون نیاز به تفاوت زیاد کنار هم زندگی میکنند.
* همبستگی ارگانیکی (ویژه جوامع مدرن و بزرگ): مردم تخصصهای متفاوت دارند و مانند اعضای یک بدن به یکدیگر وابستهاند.<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانینسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص۱۵۵.]</ref>
* '''عدالت به عنوان ضامن استمرار:''' از دیدگاه [[علی بن ابیطالب|امام علی]]، عدالت اجتماعی حیاتیترین عامل در ایجاد و بقای پیوندهای جمعی است. عدالت نه تنها یک فضیلت اخلاقی، بلکه زیربنای توسعه پایدار محسوب میشود؛ زیرا با ایجاد اعتماد متقابل میان مردم و حاکمان، از واگرایی و فروپاشی جامعه جلوگیری میکند.<ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹، صص ۲۰۵-۲۰۸.</ref>
از نظر دورکیم، برابری فرصتها و وجود گروههای میانی مانند انجمنهای صنفی، شرط انسجام جامعه است. در زمان بحرانها که قوانین قدیمی از کار میافتند، همبستگی تازهای بر پایه اخلاق مقدس و آرمانهای جمعی زاده میشود که خودخواهی را مهار میکند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص296-300.</ref>
* '''الگوی رفتاری و اخلاق اجتماعی:''' در سیره [[علی بن موسی الرضا|امام رضا]]، همبستگی بر پایه شبکهای از متغیرهای اخلاقی بنا شده است. این مؤلفهها شامل ''عوامل شکلدهنده'' (راستگویی، صله رحم، کنترل خشم و تأمین امنیت)، ''عوامل تقویتکننده'' (فروتنی، یاریرسانی، مدارا و امر به معروف) و پرهیز از ''عوامل بازدارنده'' (مجادلههای بیحاصل، فساد و گسستهای خانوادگی نظیر طلاق) است. پایبندی به این شبکه موجب ارتقای منزلت و اقتدار جامعه میگردد.<ref>محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳، صص ۱۰-۲۱.</ref>
* '''مناسک جمعی:''' تشریع عبادات و مناسکی که جنبه دستهجمعی دارند (مانند نماز جماعت، نماز جمعه و حج)، از مؤثرترین عوامل عملی در تقویت انسجام مسلمانان و مبارزه با عوامل تفرقهافکن به شمار میرود.<ref>نهجالبلاغه، حکمت ۲۵۲.</ref>
=== مبانی جامعهشناختی ===
=== همبستگی در برابر نئولیبرالیسم ===
* '''امیل دورکیم:''' وی همبستگی را به دو نوع مکانیکی؛ مبتنی بر شباهت در جوامع سنتی و ارگانیک؛ مبتنی بر تخصص و وابستگی متقابل در جوامع مدرن، تقسیم میکند. از نظر او، در دنیای مدرن «وجدان جمعی» عامل اصلی حفظ انسجام در برابر فردگرایی است.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۵۵.</ref>
* مارسل موس، شاگرد دورکیم، با طرح چرخه «بخشیدن، گرفتن و پس دادن» نشان داد همبستگی ریشه اخلاقی دارد، نه منفعتطلبانه. او میگفت فرد و دولت به هم بدهکارند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص116-117.</ref>
* '''تالکوت پارسنز:''' وی عامل تقویت همبستگی اجتماعی را در تعادل و هماهنگی میان ایدهها، باورها و ارزشهای مشترک با محیط می داند. این ارزشها و هنجارهای مشترک به خودی خود نمیتوانند همبستگی میان افراد جامعه را تأمین کنند، مگر این که محیط را با خود سازگار کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
* ژرژ باتای برعکس اقتصاددانان، معتقد بود جامعه با [[بخشش]]، [[فداکاری]]، [[ایثار]] و قربانی کردن پیوند میخورد، نه با سودجویی و ثروتاندوزی. او همبستگی را به دو نوع تقسیم کرد:
* '''نظریه انتخاب عقلانی (مایکل هچتر):''' این نظریه همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداشها میداند. اگر فرد احساس کند منافعش در گروی بقای جمع است، به هنجارها وفادار میماند.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۱۲.</ref>
# همبستگی عامگرا و مثبت: بر پایه انسانیت مشترک و پذیرش تفاوتها
# همبستگی خاصگرا و فاشیستی: بر پایه طرد دیگری و عدم پذیرش تفاوت<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص317-321.</ref>
* از نظر لوی استراوس، همبستگی محصول مبادله است و مبادله خود یک ساختار اجتماعی بهشمار میرود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص331 و 334.</ref>
* پییر بوردیو در برابر جریان جهانی نئولیبرالیسم که جوامع را تجزیه میکند، از دو نوع همبستگی دفاع میکرد:
# همبستگی جنبشهای جهانی
# همبستگی جنبشهای محلی<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص363.</ref>
* بولتانسکی همبستگی را نتیجه اخلاقیات جامعه میدانست و چهار نوع آن را بر اساس دو محور «صلح در برابر منازعه» و «همارزی در برابر ناهمارزی» دستهبندی کرد. او میگفت برای تحقق همبستگی باید از نقد لیبرالیسم جدید و پیوند نقد اجتماعی با نقد هنری استفاده کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص428-434، 456 و 471.</ref>
* امروزه مکتب همبستگی برای دفاع از جامعه در برابر فاشیسم و سودگرایی افراطی شکل گرفته است. این مکتب مفاهیمی مانند اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی و اقتصاد بخشش را در برابر علم اقتصاد سودمحور مطرح کرده و ریشهکن کردن نابرابریهای بیرونی را اصل بنیادین همبستگی میداند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص467-469.</ref>
== دیدگاه اندیشمندان مسلمان ==
=== رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی ===
'''ابن خلدون'''
* از منظر تالکوت پارسونز، جامعهشناس کارکردگرا، انسجام جامعه از طریق ارزشها و اصول مشترک به دست میآید.
* پیتر بلاو از نظریهپردازان مبادله، بر اهمیت پاداشهای گروهی تأکید داشت؛ وقتی گروه به اعضای همراه خود پاداش میدهد، همبستگی تقویت میشود.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.]</ref>
او از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده میکند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به مذهب، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت میشود.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۶۰.</ref>
=== نظریه انتخاب عقلانی ===
* مایکل هچتر همبستگی را بر سه بعد میدید:
# رفتار مشارکتی
# احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی، برادری)
# قضاوت و کنترل جامعه بر اعضا
* لیندنبرگ، همبستگی را از خودگذشتگی برای کالاهای مشترک، تحمل هزینه برای منافع جمعی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمانشکنی و جبران خسارت در بلایا میدانست.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.]</ref>
=== فارابی ===
=== آیینهای تعامل و احساسات ===
در اندیشه [[فارابی]]، عامل اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی در جامعه «محبت» است. این محبت در سه مرحله شکل میگیرد: نخست، به دلیل «اشتراک در فضیلت» که از طریق اشتراک در آراء (نظیر اعتقاد به مبدأ و منتهای آفرینش) و افعال حاصل میشود؛ دوم، محبت براثر منفعت که ناشی از نیاز افراد به یکدیگر در زندگی اجتماعی است؛ و سوم، محبت براثر لذت که به واسطه اشتراک در فضایل و سودرسانی متقابل پدید میآید. در نظر فارابی، [[مدینه فاضله]] یک جامعه بههمپیوسته است که در پرتو این سه نوع محبت و همبستگی، افراد با هدف مشترک کسب «سعادت» در کنار یکدیگر تلاش میکنند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۵-۷۶.</ref>
* راندل کالینز بر «آیینهای تعامل» تأکید داشت: گردهماییهای رو در رو، آیینهای مشترک و حالات عاطفی یکسان بین افراد.
* دیوید آر. هایس «همبستگی عادلانه و عاطفی» را مطرح کرد و بر نقش وفاداری، همپیمانی و هماهنگی احساسی تأکید میکرد.
* در رویکرد شبکههای اجتماعی، نظریهپردازانی مانند مارکوفسکی و لاولر بر «دسترسیپذیری» تأکید دارند؛ هرچه پیوندها بین افراد یک شبکه بیشتر و قویتر باشد، همبستگی بیشتر است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109-110.]</ref>
=== امام خمینی ===
=== مطالعات خُرد ===
در اندیشه سیاسی و اجتماعی [[سید روحالله خمینی|امام خمینی]]، دین مبین اسلام و اتحاد حول محور آن، مهمترین عامل ایجاد همبستگی اجتماعی است. ایشان ملیگراییِ منهای اسلام را رد کرده و هدف مشترک جامعه را مکتب نجاتبخش اسلام میدانند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۹-۸۲.</ref> عرصههای اصلی همبستگی از دیدگاه ایشان عبارتند از:
در سطح کوچکتر، پژوهشگران بهجای [[همبستگی]] از مفهوم [[دلبستگی]] استفاده میکنند:
* مکفرسون و اسمیت: مدت زمان عضویت در گروه و تأثیر آن بر دلبستگی.
* هکاترون و روزنشتاین: کنشهای جمعی، فرصت تماس، دوستی، نوعدوستی و سود مشترک.
* ویلر و همکاران: نقش مجازات برای کسانی که سوار بر زحمت دیگران میشوند (مفتسواری)، ترجیح مشارکت بر بیتفاوتی.
* هاوسر و لواگلیا: حتی اگر [[نابرابری]] در گروه باشد، [[عواطف انسانی]] میتوانند همبستگی ایجاد کنند.
* شاین، جئونگر و لاولر: آگاهی افراد از روابط مبادلهای خود.
* لوین و مورلند: وفاداری اعضا کلید ماندگاری پیوندهای گروهی است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص110.]</ref>
* '''دشمنشناسی مشترک:''' قرار گرفتن در برابر دشمنی مشترک (استبداد داخلی و استعمار خارجی) باعث انسجام ملی میشود.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۲-۸۵.</ref>
== دیدگاه اندیشمندان مسلمان ==
* '''مشارکت همهجانبه مردم:''' اداره صحیح کشور در گروی حضور و مشارکت عمومی و اعتماد متقابل حاکمیت و مردم است.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۵-۸۸.</ref>
[[پرونده:همبستگی اجتماعی۳.png|جایگزین=سید محمدحسین طباطبایی|بندانگشتی|[[سید محمدحسین طباطبایی]] فیلسوف اجتماعی معاصر شیعه]]
* '''جایگاه روحانیت:''' روحانیت به عنوان نماینده دین، نقش محوری در هدایت و پیوند دادن مردم دارد.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۸-۹۱.</ref>
* [[ابنخلدون]] از مفهوم [[عصبیت]] برای تبیین همبستگی استفاده میکند. عصبیت در ابتدا بر [[پیوند خویشاوندی|پیوندهای خویشاوندی]] استوار است، اما در پیوند با [[دین]]، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل [[تمدن]] و [[دولت]] میشود. [[تجملگرایی]] و [[تنپروری]] نیز منجر به تضعیف پیوندهای انسانی میشود.<ref>ابنخلدون، مقدمه ابنخلدون، 1390ش، ج1، ص294 و 301-302.</ref>
* '''مناسک جمعی اسلامی:''' شعائری نظیر عزاداریها و نمازهای جماعت، ظرفیت بالایی در تحکیم وحدت و ایجاد انسجام دارند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۹۱-۹۴.</ref>
* [[فارابی]]، محبت را عامل اصلی همبستگی اجتماعی میداند. در [[مدینه فاضله]]، افراد در پرتو [[محبت]] ناشی از اشتراک در [[فضیلت]]، [[منفعت]] و [[لذت]]، برای کسب [[سعادت]] تلاش میکنند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۷۵–۷۶.</ref> [[خواجه نصیرالدین طوسی]] نیز دو گونه محبت طبیعی و ارادی را عامل همبستگی اجتماعی میداند.<ref>طوسی، اخلاق ناصری، 1391ش، ص258-260.</ref>
* [[محمدعلی شاهآبادی]]، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «[[ولایت]]» و عرضیِ «[[اخوت]]» استوار میکند.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۸.</ref> مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۱۶.</ref> و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸0، ص۳۰.</ref> از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه [[پیوند عاطفی]] و ساختاری با [[جامعه ایمانی]] به عدد تبدیل شده و ارزش مییابد.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۲ و ۸.</ref>
=== سید محمدحسین طباطبایی ===
* [[سید روحالله خمینی|امام خمینی]] در تبیین مبانی [[همبستگی اجتماعی در ایران]]، اتحاد حول محور اسلام را جایگزین ملیگرایی سکولار کرد. دشمنشناسی مشترک، مشارکت همهجانبه مردم در امور جامعه، روحانیت و مناسک جمعی اسلامی عرصههای مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص82-۹۴.]</ref>
در اندیشه [[سید محمدحسین طباطبایی]]، نقطۀ عزیمت تحلیل همبستگی، نظریه «اعتباریات» و مفهوم «استخدام» است. او معتقد است انسان به حکم اضطرار و برای تأمین منافع خویش، دیگران را به خدمت میگیرد (استخدام) که منجر به تشکیل جامعه میشود.<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲، ج ۲، ص ۲۲۰.</ref> وی معتقد است که همبستگی پایدار تنها در سایه دین و نبوت به عنوان عامل فراطبیعی ممکن است.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۲، ص ۱۸۷.</ref> علامه تحت عنوان '''مُرابطه'''، سازوکارهای همبستگی را در سه مرحله تبیین کرده است: صبر فردی (خویشتنداری)، مصابره (اتصال نیروهای پایداری جمعیت آسیبدیده) و مرابطه (وصل کردن نیروها در تمامی شئون زندگی).<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۴۳.</ref> در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و «تفکر اجتماعی» جایگزین تفکر فردی میگردد.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۶۶.</ref><ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۵۹.</ref>
*[[سید محمدحسین طباطبایی]] معتقد است طبیعت استخدامگر انسان ذاتاً مولد اختلاف است<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۲۲۰.</ref> و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله [[دین]] بهعنوان عاملی فراطبیعی محقق میشود.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۸۷.</ref> او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکهای) صورتبندی میکند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۱۴۳.</ref> در این الگو، [[جامعه]] به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی میگردد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۱۶۶ و 159.</ref> عامل اصلی همبستگی هم [[عقیده]] و [[هدف]] است نه سرزمین و [[نژاد]].<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref>
=== محمدعلی شاهآبادی ===
[[محمدعلی شاهآبادی|آیتالله شاهآبادی]] در کتاب «شذرات المعارف»، همبستگی اجتماعی را بر دو پایه خیط نبوت و ولایت (انسجام عمودی) و خیط اخوت (انسجام افقی) تبیین میکند. وی خطرناکترین عامل انحطاط جامعه را انفصام خیط اخوت (گسست پیوند برادری) و پیوند با اجانب میداند.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref> نظریه او بر دو رکن استوار است:
* '''سیاست عِدّه (نیروی انسانی):''' مبتنی بر قاعده «لا عِدَّةَ إلا بالأخوة»؛ که پایداری آن منوط به چهار ناموسِ انس، کمال، عزت و عون است.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۶.</ref>
* '''سیاست عُدّه (قدرت اقتصادی):''' مبتنی بر قاعده «لا عُدَّةَ إلا بالإعانة»؛ که شکلگیری قدرت اقتصادی را تنها در سایه تعاون ممکن میداند.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۶، ص ۳۰.</ref>
او انسان محبوس در خودخواهی را به «صفر» تشبیه میکند که تنها با عبور از انانیت و گرد آمدن حول آرمانهای اسلام به «عدد» تبدیل میشود.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۷۲.</ref><ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref>
== نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی ==
=== دین ===
== تقویت همبستگی اجتماعی ==
* دینداری: پژوهشهای تجربی و جامعهشناختی نشان میدهد که میان «میزان دینداری» افراد و «همبستگی اجتماعی» رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد. بررسی ابعاد مختلف دینداری حاکی از آن است که بُعد «مناسکی» (نظیر شرکت در نمازهای جماعت، عزاداریها و مراسمهای مذهبی) و بُعد «تجربی» (احساس معنویت و پیوند با امر قدسی)، بیشترین تأثیر را بر افزایش احساس تعلق و شدت ارتباطات میانفردی در جامعه دارند.<ref>زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴، ص ۱۶۹.</ref>
* [[پرونده:همبستگی اجتماعی۴.jpg|جایگزین=برگزاری جشن نیکوکاری در مدارس شهرستان رامیان|بندانگشتی|برگزاری جشن نیکوکاری در مدارس شهرستان رامیان، اسفند ۱۳۹۴ش.]]دین از مهمترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135، 173 و 184.</ref>
همچنین بر اساس مطالعات، «نوع دینداری» (نگاه انحصارگرا، شمولگرا یا تکثرگرا به حقانیت ادیان) تأثیر مستقیمی بر کاهش یا افزایش همبستگی اجتماعی ندارد؛ بلکه آنچه انسجام جامعه را تضمین و تقویت میکند، اصل تقید به باورها و مشارکت عملی در مناسک دینی است.<ref>زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴، ص ۱۶۸.</ref>
* نهاد آموزش نیز با تربیت شهروند اجتماعی و ملتزم به مصالح عمومی و قراردادهای اجتماعی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/6533b6ca15f6e-10522-9-2.pdf عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۴۵.]</ref> بازتولید فرهنگ و اخلاق، ایجاد شبکههای پایدار، پایهگذاری سنتهای ثباتبخش و خلق [[سرمایه اجتماعی]]، همبستگی اجتماعی را تقویت میکند.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_100385_58acb17af943b7218bca87690910c555.pdf کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص77.]</ref>
* نهاد حقوق از راه تطابق قانون با خواستههای جامعه، مقوم همبستگی اجتماعی است؛<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1751008351-685e445f93ac3-9428-120-1.pdf مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص5.]</ref> زیرا اخلاقیات همبستگیساز تنها در صورتی پایدار میمانند که به کدهای حقوقی و رویههای قانونی تبدیل شوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
* رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی در فضای مجازی نیز با ایجاد لایههای هویتی مشترک در تقویت همبستگی اجتماعی مهم شمرده شده است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/20110111133118-تحليل%20جامعه%20شناختي%20همبستگي%20اجتماعي%20و%20فرهنگي%20در%20ايران.pdf امامجمعه، «تحلیل جامعهشناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص96.]</ref>
* برخی از عوامل هنجاری و رفتاری تقویت همبستگی اجتماعی نیز عبارتاند از:
# درک عمیق از اهداف کلان جامعه و پرهیز از اظهارنظرهای ناآگاهانه؛
# بهرهگیری از [[خرد جمعی]] و جلوگیری از تکروی؛
# ترویج روحیه گذشت و سازگاری با دیگران؛
# صداقت متقابل و پرهیز از [[نفاق]]؛
# تقویت پیوندهای عاطفی و تلاش مدام برای [[صلح]]، [[آشتی]] و حل مسالمتآمیز منازعات؛<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-ویژه-نامه-63/3896987-همبستگی-اجتماعی-مشارکت-مردمی «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref>
# [[دینداری]] و [[دینمداری]].<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1537073513-9865-40.pdf زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۶۹.]</ref>
=== آموزش عالی و دانشگاه ===
=== موانع همبستگی اجتماعی ===
دانشگاهها با ترویج «شهروندی اجتماعی»، افراد را از منفعتگرایی فردی به سمت مصالح عمومی سوق میدهند. نهاد آموزش عالی از طریق تولید اجماع درباره قراردادهای اجتماعی، نقش بازتولیدکننده اخلاق جمعی را ایفا میکند.<ref>عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲، ص ۴۵.</ref><ref>کریمی، «تأملی نظری درباره نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۰، ص ۱.</ref>
[[رذائل اخلاقی]]، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی،<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> توسعه نامتوازن،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1390ش، ج9، ص330.</ref> بیعدالتی،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰ش، ص76.]</ref> سیاستهای نئولیبرال، بازارگرایی، اقتدارگرایی و فاشیسم، از موانع همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
=== قانون و نظام حقوقی ===
قانون ابزاری برای تنظیم روابط اجتماعی است؛ اما اگر هنجارهای قانونی با واقعیتهای عینی جامعه تطابق نداشته باشد، منجر به تضاد میشود. برای ارتقای همبستگی، تطابق قانون با خواستههای جامعه ضروری است.<ref>مهدوی زاهد، «نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، ص ۳۰.</ref>
=== فضاهای شهری و رسانه ===
* '''فضای عمومی:''' کیفیت فضاهای شهری بستر تعاملات چهرهبهچهره است که منجر به افزایش اعتماد و وجدان جمعی میان شهروندان میشود.<ref>عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵، ص ۲.</ref>
* '''رسانههای جمعی:''' رسانهها با ایجاد لایههای هویتی مشترک میتوانند انسجام فرهنگی را تقویت کنند.<ref>امام جمعه، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷، ص ۱.</ref>
== عوامل تقویتکننده و تهدید کننده ==
علاوه بر اشتراکات ارزشی، متغیرهای اخلاقی و رفتاری زیر در تحکیم پیوندهای اجتماعی نقش کلیدی دارند:
* '''آگاهی و مشورت:''' بصیرت نسبت به ارزشهای جمعی و بهرهگیری از خرد جمعی (مشورت) مانع از بروز اختلافات بیاساس در زمان بحران میشود.
* '''مدارا و مهربانی:''' سازگاری، عفو و گذشت با جایگزین کردن روابط انسانی به جای کشمکش، صلح اجتماعی را تضمین میکند.
* '''یکرنگی و نوعدوستی:''' نفی نفاق و ترویج روح برادری و مسئولیتپذیری، منجر به تقویت اعتماد متقابل و اصلاح روابط اجتماعی میگردد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
== عوامل تهدیدکننده همبستگی اجتماعی ==
موانع انسجام جامعه در دو سطح ساختاری و اخلاقی دستهبندی میشوند:
=== دیدگاههای جامعهشناختی ===
* '''تالکوت پارسونز:''' وی ریشه ستیز را در «کمیابی منابع» میبیند و معتقد است عدم انطباق نیازها با ارزشهای حاکم، همبستگی نظام اجتماعی را تهدید میکند.
* '''ابن خلدون:''' او اضمحلال «عصبیت» (پیوستگی گروهی) را ناشی از تجملخواهی و تنپروری دانسته که منجر به تضعیف پیوندهای انسانی میشود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
=== موانع اخلاقی و رفتاری ===
رذایل اخلاقی با تخریب اعتماد و ایجاد شکاف، زمینهساز واگرایی اجتماعی میشوند:
* '''ناهنجاریهای ارتباطی:''' سوءظن، تهمت و افترا با از بین بردن اطمینان عمومی، زیربنای ایمان جمعی را نابود میکنند.
* '''زیادهخواهی و جاهطلبی:''' توقعات نامعقول، طمع و برتریجویی منجر به شکلگیری نظامهای طبقاتی ناعادلانه، خودخواهی و در نهایت تفرقه میگردد.
* '''رذایل درونی:''' حسادت، بخل، کینه و پیروی از هواهای نفسانی از عوامل نیرومند تشتت هستند که حتی در جوامع علمی نیز میتوانند منجر به بروز رفتارهای نابهنجار و حقکشی شوند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
* '''بیعدالتی اجتماعی:''' اصلیترین عامل گسست پیوندهای جمعی است.<ref>مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰، ص ۱.</ref>
* '''فردگرایی مفرط:''' ترجیح منافع شخصی بر مصالح عمومی.
* '''بیماریهای اخلاقی:''' سوءظن، تهمت و تفرقه که ریشههای همدلی را از بین میبرد.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref>
== پیامدها ==
احساس تعلق به هویت ملی، سطح اعتماد متقابل، مشارکت داوطلبانه و مسئولیتپذیری، تساهل و مدارا<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۰، ص ۷.</ref> ایجاد امنیت پایدار، استقلال ملی و فراهمشدن منابع برای آبادانی کشور از پیامدهای مستقیم یک جامعه همبسته توصیف شده است.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref>
* امامجمعه، فرهاد، «تحلیل جامعهشناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله ''علوم اجتماعی''، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
* بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران، کیهان، ۱۳۷۵ش.
* جهانینسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دورکیم»، فصلنامه نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
* حاجیانی، ابراهیم، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
* حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.
* خواجه نصیرالدین طوسی، محمد، اخلاق ناصری، به تصحیح مجتبی مینوی-علیرضا حیدری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
* رستمی کیسمی، علی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه. تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۹ش.
* ذاکری، آرمان، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، تهران، نی، ۱۴۰۰ش.
* زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه جامعهشناسی مسائل اجتماعی ایران، ۱۳۹۴ش.
* سایهمیری، علی و جانی، بهاره، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی»، فصلنامه اقتصاد و بانکداری اسلامی، شماره ۳۱، ۱۳۹۹ش.
* شاهآبادی، محمدعلی، شذرات المعارف، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰ش.
* طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰ش.
* طباطبایی، سید محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، صدرا، ۱۳۹۲ش.
* عبدالهزاده فرد، علیرضا، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، فصلنامه نگرشهای نو در جغرافیای انسانی، سال ۹، شماره اول، ۱۳۹۵ش.
* عطارزاده، مجتبی، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۲ش.
* فصیحی، امانالله، منطق کارکردی و دفاع از دین، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
* کریمی، علی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژهنامه شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
* گولد، جولیوس و کولب، ویلیام، فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه باقر پرهام، تهران، مازیار، ۱۳۹۲ش.
* محصص، مرضیه، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، فصلنامه فرهنگ رضوی، سال ۱۱، شماره ۴۳، ۱۴۰۳ش.
* مشفقی، بهاره، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
* مصطفایی، عبدالمحمد، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، شماره ۷۲، بهار ۱۳۸۹ش.
* مهدوی زاهد، مهدی، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره ۲۱، شماره ۶۶، ۱۴۰۲ش.
* نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
* «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو، تاریخ درج مطلب:۱۲ مهر ۱۴۰۰ش.
* «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وبسایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وبسایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۴۰۴ش.
{{پایان منابع}}
{{علوم اجتماعی}}
{{تابآوری}}
* امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله ''علوم اجتماعی''، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
[[رده:مفاهیم اجتماعی]]
* باقی نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، فصلنامه ''حصون''، شماره ۶، ۱۳۸۴.
[[رده:واژگان جامعهشناسی]]
* جهانی نسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، فصلنامه ''نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان''، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱.
[[رده:واژگان علوم اجتماعی]]
* حاجیانی، ابراهیم، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه ''مطالعات ملی''، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
[[رده:وضعیت اجتماعی]]
* حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه ''معرفت فرهنگی اجتماعی''، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰.
[[رده:ویژهها]]
* رستمی کیسمی، علی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''فرهنگ پژوهش''، شماره ۵۳، ۱۴۰۲.
* زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''جامعه شناسی مسائل اجتماعی ایران''، ۱۳۹۴.
* سایه میری، علی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، فصلنامه ''اقتصاد و بانکداری اسلامی''، شماره ۳۱، ۱۳۹۹.
* شاهآبادی، محمدعلی، «شذرات المعارف»، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰.
جامعهشناسان کلاسیک مانند دورکیم، اندیشمندان مسلمان مانند ابنخلدون و فارابی؛ نهادهای اجتماعی، دینی و آموزشی
زیرنویس عنوان
حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر
همبستگی اجتماعی؛ حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر.
همبستگی اجتماعی؛ انسجام و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه است. این مفهوم بهمعنای احساس مسئولیت متقابل و الزام اخلاقی است که موجب ثبات و همکاری برای دستیابی به خیر عمومی میشود. در مباحث نظری همبستگی اجتماعی، جامعهشناسی غربی از تأکید بر ضرورتهای ساختاری تا رویکردهای عاطفی و نقد فایدهگرایی را دربرمیگیرد؛ در حالی که اندیشه اسلامی این پیوند را فراتر از قراردادهای مادی و بر پایههای فطرت، ایمان، محبت و عدالت استوار میداند. تقویت این همبستگی در گرو عملکرد نهادهایی چون دین، آموزش، قانون و رسانه، و رفتارهای مشارکتی نظیر مدارا و نوعدوستی است؛ در مقابل، بیعدالتی، توسعه نامتوازن، فردگرایی مفرط و رویکردهای بازارگرایانه از مهمترین عوامل واگرایی اجتماعی بهشمار میروند.
مفهومشناسی
همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی و بهمعنای وحدت، وفاق، وفاداری و یگانگی است.[۱] این اصطلاح با واژگانی چون یکپارچگی، انسجام، نظم، تطبیق، سازگاری و هماهنگی اجتماعی همخانواده است.[۲] در اصطلاح جامعهشناسی، همبستگی اجتماعی عبارت است از احساس مسئولیت و الزام اخلاقی متقابل میان افراد یا گروههای آگاه که دربرگیرندهٔ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی حیات و منافع جمعی است.[۳] از این منظر، اعضای یک جامعه به یکدیگر وابسته و نیازمندند و با حفظ وحدت گروهی، با عناصر وحدتبخش نظیر قوانین مشترک تطابق و همنوایی دارند.[۴] در سطح نظام، همبستگی فرایندی است که در آن نظام اجتماعی به یگانگی فرهنگی و تناسب الگوهای هنجاری دست مییابد.[۵]
اعتماد اجتماعی، مشارکت، تعهد، قرارداد اجتماعی، وجدان جمعی، ظرفیت پذیرش تفاوتها و همیاری از مهمترین عناصر شکلدهندهٔ همبستگی اجتماعی هستند.[۶] شکلگیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمنهای علمی، اصناف و سازمانهای مردمنهاد علایم همبستگی اجتماعی بهشمار میروند.[۷]
از جایگاه نظری و میانرشتهای، مسئله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمعگرایی افراطی جانمایی شده است. مدخلهای بحث پیرامون این مفهوم در حوزههای مختلف علوم انسانی متفاوت است؛ در فلسفه از طریق بررسی نسبت جزء و کل و خاص و عام، در علوم سیاسی با تمرکز بر دوگانه ثبات و تغییر، و در انسانشناسی از منظر انسان اجتماعی و انسان اقتصادی به آن پرداخته میشود.[۸]
اهمیت همبستگی اجتماعی
بدون همبستگی اجتماعی ثبات و بقای نظام اجتماعی و ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه بهسوی فروپاشی حرکت میکند.[۹] در بُعد امنیت ملی همبستگی اجتماعی سدی دفاعی است که ضمن خنثیسازی توطئهها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین میکند.[۱۰] در سطح الگوی توسعه، همبستگی اجتماعی با ساماندهی کارآمد سرمایههای مادی و انسانی، پیششرط بنیادین توسعه پایدار بهشمار میرود.[۱۱] همبستگی اجتماعی با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان میآورد.[۱۲] همبستگی از طریق تعدیل نابرابریهای اجتماعی از تشدید اختلافات اجتماعی و فرقهای جلوگیری و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب، انسانی و ملی را فراهم میآورد.[۱۳] گفته شده است که همبستگی اجتماعی نقش فزاینده در تقویت تابآوری جامعه دارد.[۱۴]
مبانی دینی همبستگی اجتماعی
حضور گروههای دانشجویی در آواربردازی از منازل آسیبدیده در جنگ ۱۲ روزه
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.[۱۵] تمسک به ریسمان الهی،[۱۶] جامعهسازی بر محوریت عقیده و هدف،[۱۷] ارائه تفسیر واقعی از دنیا بهعنوان محل منازعه،[۱۸] تربیت روحیه ایثار،[۱۹]وفای بهعهد،[۲۰] تأکید بر اصول مشترک انسانی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی،[۲۱] ارائه الگوی نظارت و کنترل اجتماعی،[۲۲]عدالت و عدالت اجتماعی،[۲۳] التزام به دستورات اخلاقی،[۲۴] پایانبخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجامبخش دین و تقویت اخوت اسلامی بهعنوان نوعی همبستگی گروهی در مقابل همبستگی گروهی مبتنی بر طبیعت و منفعت ذکر شده است.[۲۵]
دیدگاه جامعهشناسان
جامعهشناسان مختلف هرکدام از زاویهای به مفهوم همبستگی اجتماعی نگاه کردهاند. همبستگی اجتماعی از منظر جامعهشناسی، مفهومی چندبعدی است: گاهی اخلاقی، گاهی اقتصادی، گاهی عاطفی و گاهی ساختاری؛ اما همه جامعهشناسان بر یک نکته توافق دارند: هیچ جامعهای بدون نوعی همبستگی نمیتواند دوام بیاورد.
اندیشمندان اولیه
شارل ژید، اقتصاددان فرانسوی، همبستگی اجتماعی را بر سهپایه میدید: عادلانه بودن وضعیت طبیعی انسانها، بدهکاری هر فرد به جامعه، و اجتماعی بودن خطرها (یعنی همه در برابر مشکلات سهیم هستند). او از تشکیل تعاونیها، اتحادیههای کارگری و سازمانهای خودیاری برای مقابله با سرمایهداری حمایت میکرد.[۲۶]
مونتسکیو همبستگی را درهمآمیختگی عادتها و خلقوخوی جمعی میدانست. روسو معتقد بود همبستگی از یک قرارداد نانوشته اجتماعی زاده میشود.[۲۷]
ژان ژورس همبستگی را یک آرمان جمعی میدید و بعداً «همبستگی اخلاقی» را مطرح کرد تا جلوی خودخواهی افراد را بگیرد.
شارل فوریه چهار معنای همبستگی را بیان کرد: مسئولیت جمعی در قبال بیمه و بازپرداخت وام، آمادگی برای تقسیم منابع با نیازمندان، حس تعلق به جمع، و تضمین حداقل درآمد برای خانوادههای نیازمند.
پیر لورو هم مفهوم همبستگی را نقد نیکوکاری مسیحی، ایده قرارداد اجتماعی، و نگاه ارگانیکی به جامعه میدانست.[۲۸]
نظریه امیل دورکیم
امیل دورکیم جامعهشناس فرانسوی
امیل دورکیم معروفترین نظریه را دربارهٔ همبستگی ارائه داد. او دو نوع همبستگی را از هم جدا کرد:
همبستگی مکانیکی (ویژه جوامع سنتی و کوچک): مردم شبیه هم هستند، ارزشهای مشترک دارند و بدون نیاز به تفاوت زیاد کنار هم زندگی میکنند.
همبستگی ارگانیکی (ویژه جوامع مدرن و بزرگ): مردم تخصصهای متفاوت دارند و مانند اعضای یک بدن به یکدیگر وابستهاند.[۲۹]
از نظر دورکیم، برابری فرصتها و وجود گروههای میانی مانند انجمنهای صنفی، شرط انسجام جامعه است. در زمان بحرانها که قوانین قدیمی از کار میافتند، همبستگی تازهای بر پایه اخلاق مقدس و آرمانهای جمعی زاده میشود که خودخواهی را مهار میکند.[۳۰]
همبستگی در برابر نئولیبرالیسم
مارسل موس، شاگرد دورکیم، با طرح چرخه «بخشیدن، گرفتن و پس دادن» نشان داد همبستگی ریشه اخلاقی دارد، نه منفعتطلبانه. او میگفت فرد و دولت به هم بدهکارند.[۳۱]
ژرژ باتای برعکس اقتصاددانان، معتقد بود جامعه با بخشش، فداکاری، ایثار و قربانی کردن پیوند میخورد، نه با سودجویی و ثروتاندوزی. او همبستگی را به دو نوع تقسیم کرد:
همبستگی عامگرا و مثبت: بر پایه انسانیت مشترک و پذیرش تفاوتها
همبستگی خاصگرا و فاشیستی: بر پایه طرد دیگری و عدم پذیرش تفاوت[۳۲]
از نظر لوی استراوس، همبستگی محصول مبادله است و مبادله خود یک ساختار اجتماعی بهشمار میرود.[۳۳]
پییر بوردیو در برابر جریان جهانی نئولیبرالیسم که جوامع را تجزیه میکند، از دو نوع همبستگی دفاع میکرد:
بولتانسکی همبستگی را نتیجه اخلاقیات جامعه میدانست و چهار نوع آن را بر اساس دو محور «صلح در برابر منازعه» و «همارزی در برابر ناهمارزی» دستهبندی کرد. او میگفت برای تحقق همبستگی باید از نقد لیبرالیسم جدید و پیوند نقد اجتماعی با نقد هنری استفاده کرد.[۳۵]
امروزه مکتب همبستگی برای دفاع از جامعه در برابر فاشیسم و سودگرایی افراطی شکل گرفته است. این مکتب مفاهیمی مانند اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی و اقتصاد بخشش را در برابر علم اقتصاد سودمحور مطرح کرده و ریشهکن کردن نابرابریهای بیرونی را اصل بنیادین همبستگی میداند.[۳۶]
رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی
از منظر تالکوت پارسونز، جامعهشناس کارکردگرا، انسجام جامعه از طریق ارزشها و اصول مشترک به دست میآید.
پیتر بلاو از نظریهپردازان مبادله، بر اهمیت پاداشهای گروهی تأکید داشت؛ وقتی گروه به اعضای همراه خود پاداش میدهد، همبستگی تقویت میشود.[۳۷]
نظریه انتخاب عقلانی
مایکل هچتر همبستگی را بر سه بعد میدید:
رفتار مشارکتی
احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی، برادری)
قضاوت و کنترل جامعه بر اعضا
لیندنبرگ، همبستگی را از خودگذشتگی برای کالاهای مشترک، تحمل هزینه برای منافع جمعی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمانشکنی و جبران خسارت در بلایا میدانست.[۳۸]
آیینهای تعامل و احساسات
راندل کالینز بر «آیینهای تعامل» تأکید داشت: گردهماییهای رو در رو، آیینهای مشترک و حالات عاطفی یکسان بین افراد.
دیوید آر. هایس «همبستگی عادلانه و عاطفی» را مطرح کرد و بر نقش وفاداری، همپیمانی و هماهنگی احساسی تأکید میکرد.
در رویکرد شبکههای اجتماعی، نظریهپردازانی مانند مارکوفسکی و لاولر بر «دسترسیپذیری» تأکید دارند؛ هرچه پیوندها بین افراد یک شبکه بیشتر و قویتر باشد، همبستگی بیشتر است.[۳۹]
مطالعات خُرد
در سطح کوچکتر، پژوهشگران بهجای همبستگی از مفهوم دلبستگی استفاده میکنند:
مکفرسون و اسمیت: مدت زمان عضویت در گروه و تأثیر آن بر دلبستگی.
هکاترون و روزنشتاین: کنشهای جمعی، فرصت تماس، دوستی، نوعدوستی و سود مشترک.
ویلر و همکاران: نقش مجازات برای کسانی که سوار بر زحمت دیگران میشوند (مفتسواری)، ترجیح مشارکت بر بیتفاوتی.
هاوسر و لواگلیا: حتی اگر نابرابری در گروه باشد، عواطف انسانی میتوانند همبستگی ایجاد کنند.
شاین، جئونگر و لاولر: آگاهی افراد از روابط مبادلهای خود.
لوین و مورلند: وفاداری اعضا کلید ماندگاری پیوندهای گروهی است.[۴۰]
محمدعلی شاهآبادی، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «ولایت» و عرضیِ «اخوت» استوار میکند.[۴۴] مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون[۴۵] و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.[۴۶] از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه پیوند عاطفی و ساختاری با جامعه ایمانی به عدد تبدیل شده و ارزش مییابد.[۴۷]
امام خمینی در تبیین مبانی همبستگی اجتماعی در ایران، اتحاد حول محور اسلام را جایگزین ملیگرایی سکولار کرد. دشمنشناسی مشترک، مشارکت همهجانبه مردم در امور جامعه، روحانیت و مناسک جمعی اسلامی عرصههای مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.[۴۸]
سید محمدحسین طباطبایی معتقد است طبیعت استخدامگر انسان ذاتاً مولد اختلاف است[۴۹] و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله دین بهعنوان عاملی فراطبیعی محقق میشود.[۵۰] او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکهای) صورتبندی میکند.[۵۱] در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی میگردد.[۵۲] عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.[۵۳]
تقویت همبستگی اجتماعی
برگزاری جشن نیکوکاری در مدارس شهرستان رامیان، اسفند ۱۳۹۴ش.دین از مهمترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.[۵۴]
نهاد آموزش نیز با تربیت شهروند اجتماعی و ملتزم به مصالح عمومی و قراردادهای اجتماعی،[۵۵] بازتولید فرهنگ و اخلاق، ایجاد شبکههای پایدار، پایهگذاری سنتهای ثباتبخش و خلق سرمایه اجتماعی، همبستگی اجتماعی را تقویت میکند.[۵۶]
نهاد حقوق از راه تطابق قانون با خواستههای جامعه، مقوم همبستگی اجتماعی است؛[۵۷] زیرا اخلاقیات همبستگیساز تنها در صورتی پایدار میمانند که به کدهای حقوقی و رویههای قانونی تبدیل شوند.[۵۸]
رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی در فضای مجازی نیز با ایجاد لایههای هویتی مشترک در تقویت همبستگی اجتماعی مهم شمرده شده است.[۵۹]
برخی از عوامل هنجاری و رفتاری تقویت همبستگی اجتماعی نیز عبارتاند از:
درک عمیق از اهداف کلان جامعه و پرهیز از اظهارنظرهای ناآگاهانه؛
رذائل اخلاقی، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی،[۶۲] توسعه نامتوازن،[۶۳] بیعدالتی،[۶۴] سیاستهای نئولیبرال، بازارگرایی، اقتدارگرایی و فاشیسم، از موانع همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.[۶۵]
ابنخلدون، عبدالرحمان، مقدمه ابنخلدون، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
امامجمعه، فرهاد، «تحلیل جامعهشناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله علوم اجتماعی، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران، کیهان، ۱۳۷۵ش.
جهانینسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دورکیم»، فصلنامه نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
حاجیانی، ابراهیم، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.
خواجه نصیرالدین طوسی، محمد، اخلاق ناصری، به تصحیح مجتبی مینوی-علیرضا حیدری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
رستمی کیسمی، علی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.
