تاب‌آوری اجتماعی

تاب‌آوری اجتماعی؛ ظرفیت انطباق، بازسازی و حفظ پایداری جوامع در مواجهه با چالش‌ها بر پایهٔ سرمایهٔ اجتماعی.

تاب‌آوری اجتماعی

کودکان در مدرسه‌ای در شهرستان زلزله‌زده خوی، دست در دست نیروی هلال احمر آواز می‌خوانند.

پادکست مقاله | 🡇 noicon

تاب‌آوری اجتماعی، توانایی جامعه برای همکاری در برابر مشکلات است به‌گونه‌ای که پیش از بحران آماده باشد، هنگام بحران بایستد و پس از آن بازسازی شود. این مفهوم بر چهار پایهٔ شفافیت اطلاعات، عدالت معیشتی، وفاق اجتماعی و کارآمدی نهادها استوار است و با سرمایه‌هایی مانند سلامت، روابط اعتمادبخش، منابع طبیعی، زیرساخت‌ها و پس‌انداز تقویت می‌شود. در ایران، خانواده، ارزش‌های داوطلبانه و باورهای معنوی در افزایش تاب‌آوری اجتماعی نقش کلیدی دارند و زنان با مدیریت عاطفی و تربیت مسئولیت‌پذیر فرزندان، به تاب‌آوری کمک می‌کنند. توسعهٔ تاب‌آوری اجتماعی نیازمند توجه به توانمندی‌های محلی، مشارکت مردم، آموزش همگانی و پیشگیری به جای واکنش پس‌از حادثه است. رسانه‌ها، هنر، سلامت عمومی و شبکه‌های حمایتی نیز در این مسیر اثرگذار هستند؛ در مقابل، عواملی مانند فقر ساختاری، بی‌اعتمادی، اقدامات موقت و سیاست‌های سخت‌گیرانه مانع تاب‌آوری می‌شوند.

مفهوم‌شناسی

تاب‌آوری اجتماعی به‌معنای توانایی شبکه‌های انسانی برای همکاری با یکدیگر در برابر مشکلات و فشارها است. این مفهوم به فرایندی پویا اشاره دارد که در آن سه بخش انسان، سازمان و محیط در کنار هم قرار می‌گیرند تا جامعه بتواند رشد خود را ادامه دهد. تاب‌آوری به ظرفیت یک جامعه برای پیش‌بینی بحران، ایستادگی در برابر آن و بهبود دوباره پس‌از آسیب با حفظ کارکردهای اصلی، گفته می‌شود. این ویژگی همواره در سه مرحله نقش دارد: پیشگیری از بحران، کمک در هنگام بحران، و بازسازی بعد از آن. هرچه آسیب‌پذیری اجتماعی بیشتر باشد، تاب‌آوری کمتر است.

در شرایط بحران‌های اقتصادی، تاب‌آوری اجتماعی به یک سرمایۀ راهبردی تبدیل می‌شود که بر چهار پایه استوار است: شفافیت در ساختارها و مدیریت درست اطلاعات برای جلوگیری از شایعه و اضطراب؛ برقراری عدالت معیشتی از طریق حمایت از قشرهای آسیب‌پذیر و تأمین کالاهای اساسی؛ ایجاد وفاق اجتماعی و پرهیز از دوقطبی‌سازی؛ و ارتقای کارآمدی نهادها و بهبود خدمات عمومی. این چهار رکن به کل سیستم کمک می‌کند تا در برابر تکان‌های بیرونی، خود را سازگار نگه دارد.

تفاوت تاب‌آوری اجتماعی با روان‌شناختی در این است که تاب‌آوری روان‌شناختی روی رفتار فرد تمرکز دارد، در حالی که تاب‌آوری اجتماعی بر منابع مشترک و روابط میان گروه‌ها تأکید می‌کند.

پیشینه

اصطلاح تاب‌آوری اجتماعی برای اولین بار در ۲۰۰۰م مطرح شد. در ابتدا، این مفهوم با شاخص‌های کلانی مانند میزان اشتغال، نرخ جرم و مهاجرت سنجیده می‌شد تا مشخص شود شبکه‌های اجتماعی چقدر در برابر خطرها دوام می‌آورند. ریشۀ این مفهوم به دو دانش روان‌شناسی و بوم‌شناسی برمی‌گردد: روان‌شناسی از آن برای توضیح سختی و مقاومت فردی استفاده می‌کرد و بوم‌شناسی برای بررسی پایداری اکوسیستم‌ها. به مرور زمان، نگاه به تاب‌آوری تغییر کرد؛ دیگر آن را یک ویژگی ذاتی و یک‌بعدی در شخص نمی‌دانستند، بلکه آن را فرایندی پویا، چندبعدی و حاصل تعامل همیشگی بین انسان و محیط اجتماعی می‌بینند. در دیدگاه سنتی، جامعه را عاملی خطرناک می‌پنداشتند که فقر و جرم ایجاد می‌کند و پایداری گروه‌ها را تهدید می‌نماید. اما در دیدگاه مدرن، جامعه بستر اصلی پیدایش عوامل محافظت‌کننده شناخته می‌شود.

لایه‌های ساختاری

تاب‌آوری اجتماعی در سطوح فردی، خانوادگی و اجتماعی مانع از فروپاشی ساختاری شبکه‌های روابط در برابر مخاطرات شده و مسیر بازسازی جمعی را حفظ می‌کند. این ظرفیت، در سه لایهٔ ساختاری ظاهر می‌شود:

1. تحمل ضربه و حفظ شکل اولیهٔ جامعه که هدف آن، جذب شوک‌ها بدون تغییر در ماهیت سیستم است.
2. ظرفیت تطبیقی که بر اصلاحات ساختاری برای هماهنگی جامعه با تغییرات آینده تأکید می‌کند.
3. ظرفیت دگرگون‌سازی که بر نوسازی بنیادین ساختارها در صورت ناکارآمدی رویکردهای قبلی استوار است.

شاخص‌ها و مؤلفه‌های ارزیابی

فعالیت گروه‌های جهادی طلاب در مناطق سیل‌زده لرستان، ۱۹ فروردین ۱۳۹۸ش.

تاب‌آوری اجتماعی به‌عنوان یک پدیدهٔ جمعی، به چند عامل کلیدی وابسته است:

• ارتباطات اجتماعی که مانند یک سپر در برابر بحران عمل می‌کند و از طریق کمک و همیاری افراد یک گروه، فشارها را کاهش می‌دهد.
• تنوع اجتماعی که با استفاده از اندیشه‌ها و تجربه‌های متفاوت فرهنگ‌های کوچک‌تر، راه‌حل‌های تازه و خلاقانه برای مشکلات پیدا می‌کند.
• ظرفیت سازگاری که با آموزش‌های پیشگیرانه، سرعت واکنش جامعه را بالا می‌برد.
• مشارکت اجتماعی و نقش مستقیم مردم در تصمیم‌گیری‌ها.
• یادگیری همیشگی از تجربه‌های گذشته.

در این فرایند، مشارکت مدنی زمانی تحقق می‌یابد که افراد دارای تجربهٔ زیسته از آسیب، مانند مددجویان و توان‌خواهان، در فرآیندهای تصمیم‌سازی و توانمندسازی دخالت داده شوند.

برای سنجش تاب‌آوری، معیارهای مشخصی وجود دارد: میزان آمادگی جامعه پیش از بحران، توانایی تحمل ضربه در هنگام بحران، سرعت وفق دادن خود با شرایط تازه، و کیفیت بازسازی و بهبود ساختارها. همچنین شاخص‌های جزئی‌تری مانند دسترسی به اطلاعات، پایداری ارتباطات در زمان تنش، انعطاف نهادهای محلی، قدرت تصمیم‌گیری در سطح‌های کوچک، تقسیم منابع میان افراد و گروه‌ها، و میزان همبستگی میان گروه‌های مختلف. با بررسی این شاخص‌ها می‌توان پیش از وقوع بحران، نقاط ضعف و آسیب‌پذیر جامعه را شناسایی کرد.

منابع تاب‌آوری اجتماعی

برای اینکه یک جامعه بتواند در برابر مشکلات بایستد، خود را با شرایط تازه هماهنگ کند و حتی دگرگونی مثبتی پیدا کند، باید همه مردم به گروهی از منابع و سرمایه‌ها دسترسی عادلانه داشته باشند؛ این منابع پنج دسته هستند:

1. سرمایه انسانی مثل سلامت و دانش؛
2. سرمایۀ اجتماعی مثل روابط مبتنی بر اعتماد و شبکه‌های همیاری؛
3. سرمایۀ طبیعی مثل آب و خاک سالم؛
4. سرمایۀ فیزیکی مثل خانه و زیرساخت‌ها؛
5. سرمایۀ مالی مثل پس‌انداز و اعتبار.

وقتی این پنج سرمایه به‌طور متوازن در دسترس همگان باشد، زندگی اقشار آسیب‌پذیر در برابر تکان‌های محیطی و اقتصادی پایدار می‌ماند.

در جامعه ایران، چند منبع ویژه به بازتولید سرمایه اجتماعی کمک می‌کنند:

1. نهاد خانواده که فشارهای اقتصادی را در درون خود مدیریت می‌کند؛
2. ارزش‌های فرامادی مانند کمک‌های داوطلبانه؛
3. باورهای معنوی که به رویدادهای ناگهانی معنا می‌بخشند و توان سازگاری جامعه را افزایش می‌دهند.

پژوهش‌های انجام شده در ایران نشان می‌دهد که زنان و مادران در این میان نقش کلیدی دارند؛ از یک‌سو با مدیریت عاطفی، اضطراب جمعی خانواده را کاهش می‌دهند و از سوی دیگر با تربیت موقعیت‌محور فرزندان، مسئولیت‌پذیری را در آنها نهادینه می‌کنند. این نقش‌آفرینی بر دو پایه استوار است: تربیتی که متناسب با شرایط باشد تا آسیب روانی کم شود، و بازسازی پیوندهای ارتباطی از راه گفتگو در دوران فضای مجازی تا نسل جدید دچار تنهایی و انزوای اجتماعی نگردد.

کارکردها

یک گروه دانشجویی در حال آواربردازی از یک واحد مسکونی آسیب دیده در جنگ رمضان، فروردین ۱۴۰۵ش

تاب‌آوری اجتماعی چند نقش مهم در جامعه ایفا می‌کند؛ از یک سو، توانایی‌های درونی گروه‌ها را برای رویارویی با تغییرات ناگهانی فعال می‌سازد و از سوی دیگر، پس از آسیب‌ها بستری برای بازسازی شبکه‌های حمایتی فراهم می‌کند. وقتی جامعه به توانمندی‌های محلی خود تکیه کند، وابستگی‌اش به نهادهای بیرونی کاهش می‌یابد. نتیجه این کار، حفظ همبستگی جمعی، جلوگیری از از هم پاشیدگی در زمان بحران، کمک به بازگشت به حالت پایدار و تبدیل تهدیدهای محیطی به فرصت‌هایی برای یادگیری و افزایش سرمایه اجتماعی است.

تاب‌آوری اجتماعی همچنین فرسودگی ناشی از فشارهای پیوسته را کم می‌کند و از بروز آسیب‌های تازه در لایه‌های محروم جامعه جلوگیری می‌نماید. از راه بازسازی روابط مبتنی بر اعتماد، همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کند و کارایی نهادهای حمایتی را هنگام توزیع منابع، پایدارتر می‌سازد.

آموزه‌هایی که به هدف نهایی تاریخ و آمدن منجی باور دارند مانند آموزه مهدویت در فرهنگ ایرانی، به افزایش تاب‌آوری کمک می‌کنند. این باورها در سطح روانی، اضطراب جمعی را کاهش می‌دهند؛ در سطح اخلاقی، صبر، همدلی و انصاف را تقویت می‌کنند؛ و در سطح اجتماعی، مفهوم انتظار را به شکل مشارکت مدنی بازتعریف می‌کنند و جامعه را به سمت همگرایی پیش می‌برند. نتیجه نهایی این رویکرد، بازسازی هویت نسل جوان، استحکام پیوندهای اجتماعی و افزایش توان دگرگون‌سازی در کل نظام اجتماعی است.

توسعه تاب‌آوری اجتماعی

رشد تاب‌آوری اجتماعی در سطح محلی، نیازمند توجه به نیازهای محلی، حمایت از راهکارهای نوآورانه خود مردم، افزایش مسئولیت‌پذیری همه کسانی که در این زمینه نقش دارند و دنبال کردن نتایج قابل اندازه‌گیری است. همچنین استفاده از شواهد علمی، همکاری با رهبران محلی، مشارکت دادن مردم عادی و کم‌درآمد، شفافیت مسئولان و احترام به ارزش‌های فرهنگی هر منطقه، به تقویت تاب‌آوری کمک می‌کند. در این میان، توانمند کردن زنان از نظر ساختاری و تنوع بخشیدن به شغل‌های کم‌خطر، دو عامل اصلی برای افزایش مقاومت جامعه پیش از بروز بحران هستند.

توجه به ظرفیت‌های محله‌ای موجب می‌شود جامعه پس از بحران سریع‌تر به حالت عادی بازگردد. این کار با شناسایی منابع محلی، پیوندهای همبستگی میان ساکنان را در زمان تنش محکم‌تر می‌کند. در سطح کلان نیز بازآرایی ساختار اجرایی دولت برای مدیریت معیشت عمومی بسیار مهم است. اگر جریان پایدار کالاهای اساسی از راه نظام‌های توزیعی حمایتی تضمین شود، اشتغال حفظ شود و از گروه‌های کم‌درآمد حمایت اقتصادی شود، توان تطبیق و پایداری جامعه در برابر تکان‌های بیرونی از بین نمی‌رود.

برای عملی‌کردن تاب‌آوری، باید کارگاه‌های تعاملی و آموزش‌های تخصصی طراحی شود تا روش‌های مداخله یکپارچه گردند. این فرایند میان‌رشته‌ای با همکاری مردم، نهادهای مدنی و سازمان‌های حمایتی، چهار مرحله را طی می‌کند: شناسایی چالش‌ها، تحلیل خطرها، تدوین راهکارها و اجرای روش‌های مداخله. استفاده از ابزارهای فرهنگی و هنری در این مسیر، با بازسازی هویت جمعی، کارایی اقدامات را بالا می‌برد. نتیجه نهایی این کارها، تغییر نگرش‌های ذهنی جامعه و شکل‌گیری شبکه‌های حمایتی محلی است که در هنگام بحران، سرعت بازگشت جامعه به حالت عادی را افزایش می‌دهند.

راهبردهای جهانی توسعه تاب‌آوری اجتماعی

برگزاری مانور ایمنی در برابر زلزله با هدف ارتقای آمادگی روستاییان در کتابخانه سپهر دانش مربچه

در سطح جهان، روش‌های مدیریت بحران دستخوش تغییر شده است. به جای اینکه بعد از وقوع حادثه دست به کار شوند، تمرکز اصلی بر پیشگیری است. کشورهای مختلف سرمایه‌گذاری زیادی روی زیرساخت‌های مقاوم در برابر زلزله، سیل یا دیگر بلایا می‌کنند و سیستم‌های هشدار زودهنگامی طراحی می‌کنند که مردم محلی در آن نقش دارند تا تلفات جانی به کمترین میزان برسد. در این رویکرد نوین، آگاه‌سازی مردم از طریق آموزش‌های پیوسته و برگزاری مانورهای گاه‌به‌گاه اهمیت زیادی دارد؛ چون این کار توانایی جامعه را برای تحمل ضربات اولیه بالا می‌برد. یکی دیگر از راهکارهای کلیدی در دنیا این است که اقتصاد محلی را متنوع کنند و پیش از وقوع بحران، صندوق‌های حمایتی و اعتباری برای اقلام آسیب‌پذیر ایجاد نمایند. این کار شامل تقویت بیمه‌های همگانی، حفظ مشاغل کم‌خطر و واگذاری اختیارات اجرایی به نهادهای کوچک مردمی در سطح محله‌ها و شهرها است. انجام این اقدامات موجب می‌شود بعد از هر شوک اقتصادی یا محیطی، جامعه سریع‌تر خود را با شرایط جدید وفق دهد و بازسازی ساختارها نیز با کیفیت بهتری انجام شود.

سازوکارهای حمایتی

افراد برای اینکه در برابر مشکلات تاب بیاورند و از جامعه جدا نیفتند، نیازمند شبکه‌های حمایتی هستند. بر پایه نظریه‌های تبادل اجتماعی، این حمایت‌ها شکل‌های گوناگونی دارد: مثلاً همدلی و تبادل اطلاعات، مشاوره‌های کاربردی برای اینکه افراد روی پای خود بایستند، تأمین کالا و خدمات، و اقدامات عملی که باعث وابستگی نشود. این سازوکار از چهار راه عمل می‌کند: محیط محلی، پیوندهای فامیلی، تبادل و کمک میان نسل‌ها، و گروه‌های خودیاری. وقتی مفاهیم تاب‌آوری را با روش‌های بالینی تلفیق کنیم، روش‌های درمانی اعتبار بیشتری پیدا می‌کنند. تکنیک استفاده از توانایی‌های باقی‌مانده، با ترکیب ویژگی‌های فردی و حمایت‌های محیطی، آسیب‌ها را به کمترین حد ممکن می‌رساند.

سیاست‌های رسانه‌ای

تصویری از مشارکت یک دختر دانش‌آموز در جشن عاطفه‌ها

در زمان بحران، ابزارهای فرهنگی و رسانه‌ای نقش مهمی در حفظ آرامش روانی جامعه دارند. آثار هنری و موسیقی به این دلیل که مخاطبان زیادی دارند، استرس جمعی را کم می‌کنند و مانع از سردرگمی و ازهم‌پاشیدگی جامعه می‌شوند. رسانه‌ها هم اگر واقعیت را اخلاقی و بدون بزرگ‌نمایی منعکس کنند، مانند یک پادتن عمل کرده و از گسترش ترس، باورهای غلط و شایعه جلوگیری می‌کنند و اعتماد مردم را به توانایی خودشان بالا می‌برند. این فرهنگ‌سازی از کودکی در مدرسه آغاز می‌شود؛ با آموزش مهارت‌هایی مثل همدلی، حل مسئله و تفکر نقادانه. همچنین وقتی ارزش‌های ملی و دردهای مشترک مردم در قالب داستان‌ها و ادبیات پایداری بازگو شود، فشارهای روحی جامعه تخلیه می‌گردد و پیوند دوستانه و همدلی میان شهروندان تقویت می‌شود.

زیرساخت‌های سلامت عمومی

سلامت اجتماعی و روابط پایدار میان افراد و عواملی که آن روابط را شکل می‌دهند، ارتباط تنگاتنگی با تاب‌آوری جامعه دارد. نظام سلامت به عنوان یکی از نهادهای اصلی کشور، با تقویت خدمات روانی و مدیریت تأمین دارو و امکانات در زمان بحران، مانع از بروز آسیب‌های روحی و اجتماعی می‌شود. این همکاری ساختاری در سه مرحله انجام می‌گیرد: پیش از بحران با آموزش‌های لازم، هنگام بحران با شناسایی فعال افراد در معرض خطر و ارجاع آنها به متخصص و پس از بحران با پیگیری درمان. در این میان، بهترین راه برای مشارکت مستقیم مردم، بالا بردن سواد سلامت و تشکیل گروه‌های محلی برای آموزش خودمراقبتی به خانواده‌ها است.

چالش‌ها و موانع تاب‌آوری اجتماعی

بحران‌های ناگهانی محیطی مانند سیل و زلزله، افزایش فاصله طبقاتی و ضعف زیرساخت‌های فیزیکی، باعث می‌شوند شبکه‌های حمایتی جامعه فرسوده شوند و در نتیجه، واکنش به موقع در سطح محله‌ها و شهرها ممکن نباشد. از سوی دیگر، وقتی مفاهیم مهم و ساختاری به اقدامات موقت و سطحی تقلیل یابد یا نهادهای مختلف بدون هماهنگی کار کنند، برنامه‌های توانمندسازی بی‌اثر می‌شوند. این وضعیت اعتماد مردم را از بین می‌برد و مشارکت مدنی را کاهش می‌دهد.

همچنین اگر تاب‌آوری، وسیله‌ای برای تحمل شرایط بد انگاشته شود، بار مشکلات بر دوش شهروندان سنگینی می‌کند؛ در حالی که سرمایه‌گذاری روی پیشگیری از بحران، از نظر اقتصادی بسیار به صرفه‌تر است و خسارت‌ها را کم می‌کند. اصلاح این روند مستلزم توسعهٔ مقیاس‌های ترکیبی در سنجش متغیرهای فضایی و مناسبات ساختاری است تا ظرفیت جامعه در مواجهه با بیماری‌های نوپدید نیز سنجیده شود.

سیاست‌های سخت‌گیرانه مثل تعطیلی پیاپی مدارس یا محدود کردن شبکه‌های ارتباطی، جریان عادی زندگی را مختل می‌کند. این کارها با ایجاد اختلال در خدمات روزمره و افزایش اضطراب جمعی، خود به مانعی برای تاب‌آوری تبدیل می‌شوند.

منابع

• «آرایش جنگی دولت در حوزهٔ اقتصاد از مهم‌ترین عوامل تاب‌آوری اجتماعی است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «اصول پنجگانهٔ تاب‌آوری اجتماعی»، خبرگزاری تاب‌آوری ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۴۰۳ش.
• اکبری، خاطره، «تاب‌آوری اجتماعی: مفهوم، اهمیت و راهکارها»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۴۰۳ش.
• بیگلربیگی، منیر، « «تاب‌آوری اجتماعی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۴۰۳ش.
• «تاب‌آوری اجتماعی بدون تعامل ین بخشی محقق نمی‌شود»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «تاب‌آوری اجتماعی: چارچوب‌ها، مؤلفه‌ها و الزامات»، وب‌سایت مددکاری اجتماعی ایرانیان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آبان ۱۴۰۴ش.
• «تاب‌آوری اجتماعی در ایران»، پایگاه خبری علمی و تخصصی میگنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «تاب‌آوری اجتماعی در بحران؛ روایت مقاومت چگونه امید جمعی را زنده نگه می‌دارد؟»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «تاب‌آوری اجتماعی سرمایهٔ راهبردی عبور ایران از جنگ تحمیلی سوم»، خبر آنلاین، تاریخ مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «تاب‌آوری اجتماعی؛ سنگ‌بنای عبور ایمن از بحران‌ها»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۴۰۴ش.
• «تاب‌آوری اجتماعی، ظرفیت جامعه در انتطباق با دگرگونی‌هاست»، پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۵ش.
• «تاب‌آوری اجتماعی؛ ظرفیتی برای بازیابی از شوک‌ها و استرس‌ها»، وب‌سایت روزنامهٔ سراسری سایه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۴۰۳ش.
• «تاب‌آوری اجتماعی و ابعاد گوناگون آن»، وب‌سایت مددکاری اجتماعی ایرانیان، تاریخ درج مطلب: ۶ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «تاب‌آوری اجتماعی و سلامت اجتماعی»، خبرگزاری تاب‌آوری ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۴۰۲ش.
• «رابطهٔ حمایت اجتماعی و تاب‌آوری اجتماعی»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری، تاریخ بازدید: ۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
• رام برزینی، مهرداد، «مؤلفه‌های تاب‌آوری اجتماعی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
• «راهبردهای جهانی تاب‌آوری اجتماعی»، پایگاه خبری سلامت نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
• طالبی مقدم، رومینا سادات، «سرمایهٔ اجتماعی و تاب آوری اجتماعی»، سومین همایش ملی و اولین همایش بین‌المللی سرمایهٔ اجتماعی و تاب آوری، ۱۴۰۰ش.
• طلسچی یکتا، جواد، «تاب‌آوری اجتماعی محله‌محور: تقویت جوامع در برابر چالش‌ها»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «کارگاه تاب‌آوری اجتماعی چیست؟»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری، تاریخ بازدید: ۳ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «مادران، معماران تاب‌آوری اجتماعی/ نگاهی به نقش زنان در شرایط بحران»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• مقدسی، محمدرضا، «تاب‌آوری اجتماعی چیست؟»، وب‌سایت خانهٔ تاب‌آوری، تاریخ بازدید: ۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «نقش پررنگ موسیقی در افزایش تاب‌آوری اجتماعی و تقویت دیپلماسی فرهنگی»، وب‌سایت شهرآرانیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «نقش نظام سلامت در تقویت زیرساخت‌های سلامت روان و افزایش تاب‌آوری جامعه»، پایگاه خبری دانشگاه علوم پزشکی تهران، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «نقش آموزه‌های مهدویت در ارتقای تاب‌آوری اجتماعی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «وضعیت موجود ضد تاب‌آوری اجتماعی است»، ایران آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.