همبستگی اجتماعی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''همبستگی اجتماعی؛''' انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه.

همبستگی اجتماعی؛ انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه است. این مفهوم به‌معنای احساس مسئولیت متقابل و الزام اخلاقی است که موجب ثبات و همکاری برای دستیابی به خیر عمومی می‌شود. در مباحث نظری، جامعه‌شناسی غربی از تأکید بر ضرورت‌های ساختاری تا رویکردهای عاطفی و نقد فایده‌گرایی را دربرمی‌گیرد؛ در حالی که اندیشه اسلامی این پیوند را فراتر از قراردادهای مادی و بر پایه‌های فطری، ایمان، محبت و عدالت استوار می‌داند. تقویت این همبستگی در گرو عملکرد نهادهایی چون دین، آموزش، قانون و رسانه، و رفتارهای مشارکتی نظیر مدارا و نوع‌دوستی است؛ در مقابل، بی‌عدالتی، توسعه نامتوازن، فردگرایی مفرط و رویکردهای بازارگرایانه از مهم‌ترین عوامل واگرایی اجتماعی به‌شمار می‌روند.

همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی است که در لغت به‌معنای وحدت، وفاق، وفاداری و یگانگی است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ۱۳۶۹ش، ذیل واژه همبستگی.</ref> این اصطلاح با واژگانی چون یکپارچگی، انسجام، نظم، تطبیق، سازگاری و هماهنگی اجتماعی هم‌خانواده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> در اصطلاح جامعه‌شناسی، همبستگی اجتماعی عبارت است از احساس مسئولیت و الزام اخلاقی متقابل میان افراد یا گروه‌های آگاه که دربرگیرندهٔ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی حیات و منافع جمعی است.<ref>بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، 1375ش، ص 178؛ [https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص70.]</ref> از این منظر، اعضای یک جامعه به یکدیگر وابسته و نیازمندند و با حفظ وحدت گروهی، با عناصر وحدت‌بخش نظیر قوانین مشترک تطابق و همنوایی دارند.<ref>روشه، تغییرات اجتماعی، 1387ش، ص184.</ref> در سطح نظام، همبستگی فرایندی است که در آن نظام اجتماعی به یگانگی فرهنگی و تناسب الگوهای هنجاری دست می‌یابد.<ref>گولد و کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ۱۳۹۲ش، ص ۸۱۳</ref>

اعتماد، مشارکت، تعهد، قرارداد اجتماعی، وجدان جمعی، ظرفیت پذیرش تفاوت‌ها و همیاری از مهم‌ترین عناصر شکل‌دهندهٔ همبستگی اجتماعی هستند که سنگ‌بنای آن‌ها اعتماد اجتماعی تعمیم‌یافته است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1587822880-10264-98-230.pdf عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل‌گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، صص 233 و 238.]</ref> شکل‌گیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمن‌های علمی، اصناف و سازمان‌های مردم‌نهاد علایم همبستگی اجتماعی به‌شمار می‌روند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

از منظر جایگاه نظری و میان‌رشته‌ای، مسئله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمع‌گرایی افراطی جانمایی شده است. مدخل‌های بحث پیرامون این مفهوم در حوزه‌های مختلف علوم انسانی متفاوت است؛ در فلسفه از طریق بررسی نسبت جزء و کل و خاص و عام، در علوم سیاسی با تمرکز بر دوگانه ثبات و تغییر، و در انسان‌شناسی از منظر انسان اجتماعی و انسان اقتصادی به آن پرداخته می‌شود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 463.</ref>

بدون همبستگی اجتماعی ثبات و بقای نظام اجتماعی و ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه به‌سوی فروپاشی حرکت می‌کند.<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه‌های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.]</ref> در بُعد امنیت ملی همبستگی اجتماعی سدی دفاعی است که ضمن خنثی‌سازی توطئه‌ها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین می‌کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> در سطح الگوی توسعه، همبستگی اجتماعی با سامان‌دهی کارآمد سرمایه‌های مادی و انسانی، پیش‌شرط بنیادین توسعه پایدار به‌شمار می‌رود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه؛][http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، ۱۳۹۹ش، ص ۲۰6.]</ref> همبستگی اجتماعی با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان می‌آورد.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1587822880-10264-98-230.pdf عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل‌گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص 233.]</ref> همبستگی از طریق تعدیل نابرابری‌های اجتماعی از تشدید اختلافات اجتماعی و فرقه‌ای جلوگیری و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب، انسانی و ملی را فراهم می‌آورد.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص69.]</ref> گفته شده است که همبستگی اجتماعی نقش فزاینده در تقویت تاب‌آوری جامعه دارد.

در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالوده‌های فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۲، ص ۱۱۱–۱۱۲.</ref> تمسک به ریسمان الهی،<ref>آل‌عمران، آیه 103.</ref> جامعه‌سازی بر محوریت عقیده و هدف'''،'''<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref> ارائه تفسیر واقعی از دنیا به‌عنوان محل منازعه،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۹، صص ۱58-۱60.</ref> تربیت روحیه ایثار،<ref>حجرات، آیه ۱۰.</ref> پایبندی به وفای به‌عهد،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج 5، صص 260-261.</ref> تأکید بر اصول مشترک انسانی و الهی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی در روابط میان ادیان،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰ش، ص ۴۶.]</ref> ارائه الگوی '''ن'''ظارت و کنترل اجتماعی،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن،1390ش، ج ۱۲، صص ۳۳۳–۳۳۴.</ref> عدالت،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹ش، صص ۲۰۵-۲۰۸.]</ref> التزام به دستورات اخلاقی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/659b7dd60c48d-10168-43-2.pdf محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳ش، ص 70.]</ref> پایان‌بخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام بخش دین ذکر شده است.<ref>فصیحی، منطق کارکردی و دفاع از دین، 1390ش، صص 128-133.</ref>

== دیدگاه جامعه‌شناسان در مورد همبستگی اجتماعی ==

=== مکتب همبستگی ===

شارل ژید مسیحیت اجتماعی، همبستگی‌گرایی<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 135.</ref> و جنبش همبستگی را مطرح کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 144.</ref> مکتب همبستگی بر سه اصل استوار بود: عادلانه بودن وضعیت طبیعی، بدهی اجتماعی و اجتماعی بودن خطر. همبستگی‌گرایان از تشکل‌گرایی؛ مخصوصاً از سازمان‌های همیاری، اتحادیه‌های کارگری و تعاون‌گرایی در برابر سرمایه‌داری حمایت می‌کردند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 145-148.</ref> مونتسکیو، همبستگی را تلاقی عادات و خلق‌وخوی جمعی دانسته و روسو آن را برآمده از یک قرارداد اجتماعی نانوشته معرفی کرده بود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۱.]</ref> ژان ژورس همبستگی اجتماعی را به‌مثابه آرمانی جمعی مطرح بود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 161.</ref> چهار معنای همبستگی اجتماعی در اندیشه شارل فوریه عبارتند از: مسئولیت جمعی برای بیمه و بازپرداخت قرض، آمادگی برای توزیع منابع با افراد نیازمند، حس عمومی جمع بودن و در جمع بودن و حمایت عمومی از خانواده‌های نیازمند از طریق تضمین حداقل درآمد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 161-162.</ref> پی‌یر لورو با طرح این اصطلاح نیکوکاری مسیحی، ایدهٔ قرارداد اجتماعی و مفهوم‌پردازی جامعه به‌مثابه ارگانیسم را نقد کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 162-163.</ref> ژورس همبستگی اخلاقی را مطرح کرد تا بتواند جلو خودخواهی فردی گرفته شود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 164.</ref>

وی با تفکیک همبستگی به دو نوع مکانیکی (جوامع سنتی) و ارگانیکی (جوامع مدرن)،<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه‌های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۵۵.]</ref> بهره‌مندی برابر از فرصت‌ها و شکل‌گیری گروه‌های واسط را شرط انسجام می‌داند. از نظر دورکیم، در زمان غلیان‌های اجتماعی (بحران‌ها)، قواعد قدیم مرده و همبستگی جدید بر مبنای اخلاق قدسی و آرمان‌های جمعی که خودخواهی را مهار می‌کند، متولد می‌شود<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 296-300.</ref>

 

 

 

بله درست است. منفعت مادی و بری از منفعت یعنی عاری از منفعت مادی/ مثل هدیه یا قربانی که لزوما منفعت مادی در آن مقصود نیست</ref>

از نظر لوی استراوس همبستگی اجتماعی محصول مبادله به‌عنوان نوعی ساختار اجتماعی است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 331 و 334.</ref> پی‌یربوردیو در برابر جریان جهانی تجزیه کنندهٔ نیولیبرالیزم از همبستگی اجتماعی جنبش‌های جهان و همبستگی اجتماعی جنبش‌های محلی یاد کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 363.</ref> کِیَّه همبستگی اجتماعی را در ارتباط با هدیه، مراقبت و رشدزدایی مطرح کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 381.</ref> بولتانسکی که اخلاقیات جامعه را عامل همسبتگی اجتماعی می‌داند،<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 428.</ref> چهار نوع همبستگی اجتماعی را برمبنای صلح-منازعه و هم‌ارزی-ناهم‌ارزی مطرح کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 434.</ref> بولتانسکی احیای نقد لیبرالیزم متأخر و ایجاد ارتباط میان نقد اجتماعی و نقدهنری را شرط تحقق همبستگی اجتماعی ذکر کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 456 و 471.</ref>

در وضعیت امروز مکتب همبستگی به‌منظور دفاع از جامعه در برابر سلطه فاشیزم و نئوفایده‌گرایی شکل‌گرفته و در کانون رشته‌های علمی مطرح شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 467.</ref> این مکتب در عرصه علم فایده‌گرایی علمی را با خلق اصطلاحاتی چون اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی، اقتصاد دهش و اقتصاد نهادگرا نقد کرده است. در بعد اجتماعی محو شرایط نابرابر خارجی را اصل بنیادین همبستگی اجتماعی معرفی کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 467-469.</ref>

'''رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی'''

در رویکرد کارکردگرایانه تالکوت پارسونز، انسجام هنجاری در جامعه از طریق اصول مشترک و ارزش‌های عام محقق می‌شود. در چارچوب نظریه‌های تبادلی، برای تبیین همبستگی بر احساسات، تعاملات و فعالیت‌های گروهی افراد تأکید می‌شود. پیتر بلاو بر اهمیت اعطای پاداش‌های گروهی در قبال همنوایی اعضا، به‌عنوان عاملی مؤثر در تولید و تقویت همبستگی تصریح دارد.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 109.]</ref>

'''رویکردهای انتخاب عقلانی و هزینه-فایده'''

دیدگاه مایکل هچتر مبتنی بر نظریه انتخاب عقلانی است و بر گستردگی وظایف یک گروه و میزان گردن نهادن اعضا به این وظایف تمرکز دارد. از نظر وی، همبستگی شامل سه بُعد اساسی است: رفتار مشارکت‌طلبانه، احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی و برادری) و در نهایت کنترل و قضاوت جامعه بر اعضا. لیندنبرگ همبستگی را در قالب ازخودگذشتگی کنشگر در قبال کالاهای مشترک، تقبل هزینه‌های منافع شراکتی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمان‌شکنی و جبران خسارات در حوادث ناگوار صورت‌بندی می‌کند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 109.]</ref>

 

 

راندل کالینز برای تبیین همبستگی بر «آیین‌های تعامل» اصرار دارد که شامل گردهمایی‌های چهره‌به‌چهره، آیین‌های مشترک و حالات عاطفی مشابه در میان کنشگران می‌شود. دیوید آر. هایس مفهوم «همبستگی عادلانه و عاطفی» را مطرح کرده و بر طنین احساس و عواطف و حس وفاداری و هم‌پیمانی تأکید می‌کند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 109.]</ref>

 

در رویکرد شبکه‌های اجتماعی ساخت‌گرایانه، نظریه‌پردازانی چون مارکوفسکی و لاولر بر مفهوم «دسترسی‌پذیری» تأکید کرده‌اند؛ این مفهوم به معنای نزدیکی کلی کنشگران از حیث تعداد و نیرومندی پیوندها میان تمامی زوج‌های ارتباطی در یک شبکه است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 110.]</ref>

 

 

در سطح تحلیل خرد، پژوهشگران غالباً به‌جای اصطلاح کلان همبستگی، از مفهوم «دلبستگی» استفاده می‌کنند و بر ابعاد روان‌شناختی و پویایی‌های گروهی تمرکز دارند: مک‌فرسون و اسمیت بر متغیرهای تأثیر و مدت‌زمان عضویت افراد در یک گروه تأکید دارند. هکاترون و روزنشتاین عواملی چون کنش‌های جمعی، فرصت‌های تماس، گروه دوستی و دگردوستی، سود مشترک و فرایند مشارکت در رفتار جمعی را مبنای شکل‌گیری این دلبستگی می‌دانند. ویلر و همکاران نقش نظام مجازات‌ها علیه پدیدهٔ سواری مجانی (مفت‌سواری)، ترجیح مشارکت بر بی‌تفاوتی، و تأثیر مکانیسم انکار بر درجه وابستگی اعضا را برجسته کرده‌اند. هوسر و لواگلیا در مطالعات خود نشان داده‌اند که عواطف انسانی، حتی در صورت وجود نابرابری در شرایط گروه، می‌تواند بر همبستگی گروهی اثرگذار باشد. شاین، جئونگر و لاولر بر دلبستگی رابطه‌ای و میزان ادراک و آگاهی افراد نسبت به روابط مبادله‌ای خود تمرکز کرده‌اند. لوین و مورلند وفاداری‌های اعضا را عاملی کلیدی در حفظ و تداوم پیوندهای گروهی می‌دانند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 110.]</ref>

ابن خلدون از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده می‌کند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به دین، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت می‌شود. او اضمحلال عصبیت را ناشی از تجمل‌خواهی و تن‌پروری دانسته که منجر به تضعیف پیوندهای انسانی می‌شود.<ref>ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، 1390ش، ج1، صص 294 و 301-302.</ref>

در اندیشه [[فارابی]]، محبت به‌عنوان عامل اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی در قالب محبت ناشی از اشتراک در فضیلت، منفعت و لذت تحقق می‌یابد. در [[مدینه فاضله]] به‌عنوان یک جامعه‌ای دارای همبستگی اجتماعی افراد در پرتو آن سه نوع محبت<ref group="دیدگاه">کدام سه نوع محبت؟ محبت ناشی از اشتراک در فضیلت، منفعت و لذت</ref> برای کسب سعادت تلاش می‌کنند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۵–۷۶.</ref> خواجه نصیرالدین طوسی دو گونه محبت را عامل همبستگی اجتماعی می‌داند: طبیعی و ارادی. محبت ارادی خود چهار نوع است: ۱. زودپیوند و زودگسل؛ ۲. دیرپیوند و دیرگسل؛ ۳. دیرپیوند و زودگسل و ۴. زودپیوند و دیرگسل.<ref>طوسی، اخلاق ناصری، 1391ش، صص258-260.</ref>

[[محمد علی شاه‌آبادی]]، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «ولایت» و عرضیِ «اخوت» استوار می‌کند.<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۸.</ref> مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۶.</ref> و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸0، ص ۳۰.</ref><ref group="دیدگاه">این بند و خصوصاً تعابیر سیاست عِده و عُده مبهم نیست؟ در ادبیات شاه آبادی رایج است. ضمن اینکه بین ویرگول تعریف شده است. </ref> از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه پیوند عاطفی و ساختاری با جامعه ایمانی به عدد تبدیل شده و ارزش می‌یابد.<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۷۲ و ۸.</ref>

 

در تبیین مبانی [[همبستگی اجتماعی در ایران]] معاصر، در اندیشه امام خمینی اتحاد حول محور اسلام جایگزین ملی‌گرایی سکولار می‌شود. دشمن‌شناسی مشترک،<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۲-۸۵.]</ref> مشارکت همه‌جانبه مردم در امور جامعه،<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۵-۸۸.]</ref> روحانیت<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۸-۹۱.]</ref> و مناسک جمعی اسلامی عرصه‌های مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۹۱-۹۴.]</ref>

 

[[سید محمدحسین طباطبایی|سید محمد حسین طباطبایی]] با طرح نظریه اعتباریات و استخدام، معتقد است طبیعت استخدام‌گر انسان ذاتاً مولد اختلاف است<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج ۲، ص ۲۲۰.</ref> و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله دین به‌عنوان عاملی فراطبیعی محقق می‌شود.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج ۲، ص ۱۸۷.</ref> او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکه‌ی) <ref group="دیدگاه">مصابره و مرابطه کمی برای مخاطب عمومی گنگ نیست؟ والا نمی دانم چه کار کنیم. گرچه بین پرانتز معادل گذاشتم</ref> صورت‌بندی می‌کند.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج ۴، ص ۱۴۳.</ref> در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی می‌گردد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج ۴، صص ۱۶۶ و 159.</ref> عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref>

 

== عوامل نهادهای مؤثر بر تقویت همبستگی اجتماعی ==

دین یکی از مهم‌ترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 135، 173 و 184.</ref> دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی با تربیت شهروندی اجتماعی و ملتزم به مصالح عمومی و قراردادهای اجتماعی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/6533b6ca15f6e-10522-9-2.pdf عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص ۴۵.]</ref> تولید و بازتولید فرهنگ و اخلاق دانشگاهی، ایجاد شبکه‌های پایدار، پایه‌گذاری سنت‌های ثبات‌بخش، خلق سرمایه اجتماعی، همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کند.<ref>کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص 77.</ref> نهادهای حقوقی از تطابق قانون با خواسته‌های جامعه مقوم همبستگی اجتماعی است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1751008351-685e445f93ac3-9428-120-1.pdf مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص 5.]</ref> زیرا اخلاقیات همبستگی‌ساز تنها در صورتی پایدار می‌مانند که به کدهای حقوقی و رویه‌های قانونی تبدیل شوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref> از جمله نهادهای مهم رسانه‌های جمعی و شبکه‌های مجازی است که با ایجاد لایه‌های هویتی مشترک در تقویت همبستگی اجتماعی مهم شمرده شده است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/20110111133118-تحليل%20جامعه%20شناختي%20همبستگي%20اجتماعي%20و%20فرهنگي%20در%20ايران.pdf امام جمعه، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص 96.]</ref>

 

 

 

رزایل اخلاقی، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی به‌عنوان موانع فردی و رفتاری همبستگی اجتماعی ذکر شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> اما توسعه نامتوازن<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1390ش، ج9، ص 330.</ref> و بی‌عدالتی اصلی‌ترین عامل ساختاری گسست همبستگی جمعی است.<ref>مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰ش، ص 76.</ref> در رویکردهای انتقادی از منظر اقتصادی سیاست‌های نئولیبرال و بازارگرایی<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref> و از منظر سیاسی اقتدارگرایی و فاشیسم دو مانع کلان ساختاری و دشمن اصلی همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

* ابن خلدون، عبدالرحمان، مقدمه ابن خلدون، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.

* امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله ''علوم اجتماعی''، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.

* جهانی نسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه‌های ابن خلدون و امیل دور کیم»، فصلنامه ''نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان''، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.

* حاجیانی، ابراهیم، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه ''مطالعات ملی''، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.

* حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه ''معرفت فرهنگی اجتماعی''، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.

* رستمی کیسمی، علی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''فرهنگ پژوهش''، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.

* روشه، گی، ''تغیرات اجتماعی،'' ترجمه منصور وثوقی، قم، کتابخانه عمومی، ۱۳۷۸ش.

* دهخدا، علی‌اکبر، ''لغت‌نامه''. تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۹ش.

* ذاکری، آرمان، همبستگی اجتمعی و دشمنان آن، تهران، نشرنی، ۱۴۰۰ش.

* زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی ایران''، ۱۳۹۴ش.

* سایه‌میری، علی و بهاره جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، فصلنامه ''اقتصاد و بانکداری اسلامی''، شماره ۳۱، ۱۳۹۹ش.

* طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰ش.

* طباطبایی، سید محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۲ش.

* عبداله‌زاده فرد، علیرضا، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل‌گیری همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی''، سال ۹، شماره اول، ۱۳۹۵ش.

* عطارزاده، مجتبی، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، فصلنامه ''مطالعات راهبردی فرهنگ''، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۲ش.

* کریمی، علی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''مطالعات ملی''، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰ش.

* گولد، جولیوس و کولب، ویلیام، ''فرهنگ علوم اجتماعی''. ترجمه باقر پرهام، تهران، مازیار، ۱۳۹۲ش.

* محصص، مرضیه، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، فصلنامه ''فرهنگ رضوی''، سال ۱۱، شماره ۴۳، ۱۴۰۳ش.

* مهدوی زاهد، مهدی، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''پژوهش حقوق عمومی''، دوره ۲۱، شماره ۶۶، ۱۴۰۲ش.

* «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 15 شهریور 1401ش.