(۱۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
'''همبستگی اجتماعی؛''' انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر =همبستگی اجتماعی.jpg
| زیرنویس تصویر =راهپیمایی مردم تهران علیه حکومت پهلوی سال ۱۳۵۷ش
| image_alt =راهپیمایی مردم تهران علیه حکومت پهلوی سال 1357
| فایل پادکست =همبستگی اجتماعی.ogg
| حجم فایلپادکست =۱۱/۳
| تاریخ پادکست =۱۷-۲-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان = حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر
همبستگی اجتماعی؛ انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه است. این مفهوم بهمعنای احساس مسئولیت متقابل و الزام اخلاقی است که موجب ثبات و همکاری برای دستیابی به خیر عمومی میشود. در مباحث نظری، جامعهشناسی غربی از تأکید بر ضرورتهای ساختاری تا رویکردهای عاطفی و نقد فایدهگرایی را دربرمیگیرد؛ در حالی که اندیشه اسلامی این پیوند را فراتر از قراردادهای مادی و بر پایههای فطری، ایمان، محبت و عدالت استوار میداند. تقویت این همبستگی در گرو عملکرد نهادهایی چون دین، آموزش، قانون و رسانه، و رفتارهای مشارکتی نظیر مدارا و نوعدوستی است؛ در مقابل، بیعدالتی، توسعه نامتوازن، فردگرایی مفرط و رویکردهای بازارگرایانه از مهمترین عوامل واگرایی اجتماعی بهشمار میروند.
| عنوان اصلی = همبستگی اجتماعی
| عنوان انگلیسی =
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی = [[جامعهشناسی]] / [[مطالعات اجتماعی]] / [[انسانشناسی]]
| نوع مفهوم = مفهوم اجتماعی ـ جامعهشناختی
| معنای اصطلاحی = احساس مسئولیت، وفاق و تعلق مشترک میان افراد جامعه که موجب انسجام، همکاری و ثبات اجتماعی میشود
| اهمیت = شرط بقای [[نظم اجتماعی]]، پیشنیاز [[توسعه پایدار]]، تضمین امنیت روانی و مدنی، تقویت [[تابآوری]] جامعه و کاهش نابرابریها
| مبدع =
| مروج = جامعهشناسان کلاسیک مانند [[دورکیم]]، اندیشمندان مسلمان مانند [[ابنخلدون]] و [[فارابی]]؛ نهادهای اجتماعی، دینی و آموزشی
| مقدس برای =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
'''همبستگی اجتماعی؛''' حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر.
همبستگی اجتماعی؛ انسجام و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک [[جامعه]] است. این مفهوم بهمعنای احساس مسئولیت متقابل و الزام اخلاقی است که موجب ثبات و همکاری برای دستیابی به خیر عمومی میشود. در مباحث نظری همبستگی اجتماعی، [[جامعهشناسی]] غربی از تأکید بر ضرورتهای ساختاری تا رویکردهای عاطفی و نقد فایدهگرایی را دربرمیگیرد؛ در حالی که [[اندیشه اسلامی]] این پیوند را فراتر از قراردادهای مادی و بر پایههای [[فطرت]]، [[ایمان]]، [[محبت]] و [[عدالت]] استوار میداند. تقویت این همبستگی در گرو عملکرد نهادهایی چون دین، آموزش، قانون و رسانه، و رفتارهای مشارکتی نظیر [[مدارا]] و [[نوعدوستی]] است؛ در مقابل، بیعدالتی، توسعه نامتوازن، فردگرایی مفرط و رویکردهای بازارگرایانه از مهمترین عوامل [[واگرایی اجتماعی]] بهشمار میروند.
== مفهومشناسی ==
== مفهومشناسی ==
همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی است که در لغت بهمعنای وحدت، وفاق، وفاداری و یگانگی است.<ref>دهخدا، لغتنامه دهخدا، ۱۳۶۹ش، ذیل واژه همبستگی.</ref> این اصطلاح با واژگانی چون یکپارچگی، انسجام، نظم، تطبیق، سازگاری و هماهنگی اجتماعی همخانواده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در اصطلاح جامعهشناسی، همبستگی اجتماعی عبارت است از احساس مسئولیت و الزام اخلاقی متقابل میان افراد یا گروههای آگاه که دربرگیرندهٔ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی حیات و منافع جمعی است.<ref>بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، 1375ش، ص 178؛ [https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص70.]</ref> از این منظر، اعضای یک جامعه به یکدیگر وابسته و نیازمندند و با حفظ وحدت گروهی، با عناصر وحدتبخش نظیر قوانین مشترک تطابق و همنوایی دارند.<ref>روشه، تغییرات اجتماعی، 1387ش، ص184.</ref> در سطح نظام، همبستگی فرایندی است که در آن نظام اجتماعی به یگانگی فرهنگی و تناسب الگوهای هنجاری دست مییابد.<ref>گولد و کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ۱۳۹۲ش، ص ۸۱۳</ref>
همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی و بهمعنای [[وحدت]]، [[وفاق]]، [[وفاداری]] و یگانگی است.<ref>دهخدا، لغتنامه، ۱۳۶۹ش، ذیل واژه همبستگی.</ref> این اصطلاح با واژگانی چون یکپارچگی، انسجام، نظم، تطبیق، سازگاری و هماهنگی اجتماعی همخانواده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در اصطلاح جامعهشناسی، همبستگی اجتماعی عبارت است از [[احساس مسئولیت]] و الزام اخلاقی متقابل میان افراد یا گروههای آگاه که دربرگیرندهٔ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی حیات و [[منافع جمعی]] است.<ref>بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، 1375ش، ص178؛ [https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص70.]</ref> از این منظر، اعضای یک جامعه به یکدیگر وابسته و نیازمندند و با حفظ وحدت گروهی، با عناصر وحدتبخش نظیر قوانین مشترک تطابق و همنوایی دارند.<ref>روشه، تغییرات اجتماعی، 1387ش، ص184.</ref> در سطح نظام، همبستگی فرایندی است که در آن [[نظام اجتماعی]] به یگانگی فرهنگی و تناسب الگوهای هنجاری دست مییابد.<ref>گولد و کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ۱۳۹۲ش، ص۸۱۳</ref>
اعتماد اجتماعی، مشارکت، تعهد، قرارداد اجتماعی، وجدان جمعی، ظرفیت پذیرش تفاوتها و همیاری از مهمترین عناصر شکلدهندهٔ همبستگی اجتماعی هستند که سنگبنای آنها اعتماد تعمیمیافته است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1587822880-10264-98-230.pdf عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، صص 233 و 238.]</ref> شکلگیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمنهای علمی، اصناف و سازمانهای مردمنهاد علایم همبستگی اجتماعی بهشمار میروند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
[[اعتماد اجتماعی]]، مشارکت، تعهد، [[قرارداد اجتماعی]]، [[وجدان جمعی]]، ظرفیت پذیرش تفاوتها و [[همیاری]] از مهمترین عناصر شکلدهندهٔ همبستگی اجتماعی هستند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1587822880-10264-98-230.pdf عبدالهزاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص233 و 238.]</ref> شکلگیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمنهای علمی، اصناف و سازمانهای مردمنهاد علایم همبستگی اجتماعی بهشمار میروند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
از منظر جایگاه نظری و میانرشتهای، مسئله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمعگرایی افراطی جانمایی شده است. مدخلهای بحث پیرامون این مفهوم در حوزههای مختلف علوم انسانی متفاوت است؛ در فلسفه از طریق بررسی نسبت جزء و کل و خاص و عام، در علوم سیاسی با تمرکز بر دوگانه ثبات و تغییر، و در انسانشناسی از منظر انسان اجتماعی و انسان اقتصادی به آن پرداخته میشود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 463.</ref>
از جایگاه نظری و میانرشتهای، مسئله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمعگرایی افراطی جانمایی شده است. مدخلهای بحث پیرامون این مفهوم در حوزههای مختلف علوم انسانی متفاوت است؛ در [[فلسفه]] از طریق بررسی نسبت جزء و کل و خاص و عام، در [[علوم سیاسی]] با تمرکز بر دوگانه ثبات و تغییر، و در [[انسانشناسی]] از منظر [[انسان اجتماعی]] و [[انسان اقتصادی]] به آن پرداخته میشود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص463.</ref>
== اهمیت همبستگی اجتماعی ==
== اهمیت همبستگی اجتماعی ==
بدون همبستگی اجتماعی ثبات و بقای نظام اجتماعی و ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه بهسوی فروپاشی حرکت میکند.<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.]</ref> در بُعد امنیت ملی همبستگی اجتماعی سدی دفاعی است که ضمن خنثیسازی توطئهها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در سطح الگوی توسعه، همبستگی اجتماعی با ساماندهی کارآمد سرمایههای مادی و انسانی، پیششرط بنیادین توسعه پایدار بهشمار میرود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه؛][http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، ۱۳۹۹ش، ص ۲۰6.]</ref> همبستگی اجتماعی با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان میآورد.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1587822880-10264-98-230.pdf عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص 233.]</ref> همبستگی از طریق تعدیل نابرابریهای اجتماعی از تشدید اختلافات اجتماعی و فرقهای جلوگیری و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب، انسانی و ملی را فراهم میآورد.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص69.]</ref> گفته شده است که همبستگی اجتماعی نقش فزاینده در تقویت تابآوری جامعه دارد.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/229742/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D8%9B-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF-%D9%88-%D8%B3%D9%BE%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وبسایت نورنیوز.]</ref>
بدون [[همبستگی اجتماعی]] ثبات و بقای نظام اجتماعی و [[ساختار قدرت]] دچار تزلزل شده و [[جامعه]] بهسوی فروپاشی حرکت میکند.<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانینسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دورکیم»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.]</ref> در بُعد [[امنیت ملی]] همبستگی اجتماعی سدی دفاعی است که ضمن خنثیسازی توطئهها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در سطح الگوی توسعه، همبستگی اجتماعی با ساماندهی کارآمد سرمایههای مادی و انسانی، پیششرط بنیادین [[توسعه پایدار]] بهشمار میرود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه]؛ [http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰6.]</ref> همبستگی اجتماعی با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان میآورد.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1587822880-10264-98-230.pdf عبدالهزاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص233.]</ref> همبستگی از طریق تعدیل نابرابریهای اجتماعی از تشدید اختلافات اجتماعی و فرقهای جلوگیری و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب، انسانی و ملی را فراهم میآورد.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص69.]</ref> گفته شده است که همبستگی اجتماعی نقش فزاینده در تقویت [[تابآوری اجتماعی|تابآوری جامعه]] دارد.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/229742/همبستگی-اجتماعی؛-سلاح-کارآمد-و-سپر-مقاوم-ایران «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وبسایت نورنیوز.]</ref>
== مبانی دینی همبستگی اجتماعی ==
== مبانی دینی همبستگی اجتماعی ==
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۲، ص ۱۱۱–۱۱۲.</ref> تمسک به ریسمان الهی،<ref>آلعمران، آیه 103.</ref> جامعهسازی بر محوریت عقیده و هدف'''،'''<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref> ارائه تفسیر واقعی از دنیا بهعنوان محل منازعه،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۹، صص ۱58-۱60.</ref> تربیت روحیه ایثار،<ref>حجرات، آیه ۱۰.</ref> پایبندی به وفای بهعهد،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج 5، صص 260-261.</ref> تأکید بر اصول مشترک انسانی و الهی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰ش، ص ۴۶.]</ref> ارائه الگوی '''ن'''ظارت و کنترل اجتماعی،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن،1390ش، ج ۱۲، صص ۳۳۳–۳۳۴.</ref> عدالت و عدالت اجتماعی،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹ش، صص ۲۰۵-۲۰۸.]</ref> التزام به دستورات اخلاقی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/659b7dd60c48d-10168-43-2.pdf محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳ش، ص 70.]</ref> پایانبخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام بخش دین و تقویت [[اخوت اسلامی]] بهعنوان نوع همبستگی گروهی در مقابل همبستگی گروهی مبتنی بر طبیعت و منفعت ذکر شده است.<ref>فصیحی، منطق کارکردی و دفاع از دین، 1390ش، صص 128-133.</ref>
[[پرونده:همبستگی اجتماعی۱.jpg|جایگزین=حضور گروههای دانشجویی در آواربردازی از منازل آسیبدیده در جنگ ۱۲ روزه|بندانگشتی|حضور گروههای دانشجویی در آواربردازی از منازل آسیبدیده در [[جنگ دوازده روزه|جنگ ۱۲ روزه]]]]
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج۲، ص۱۱۱–۱۱۲.</ref> تمسک به ریسمان الهی،<ref>سوره آلعمران، آیه 103.</ref> جامعهسازی بر محوریت عقیده و هدف'''،'''<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص196.</ref> ارائه تفسیر واقعی از [[دنیا]] بهعنوان محل منازعه،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۹، ص۱58-۱60.</ref> تربیت [[روحیه ایثار]]،<ref>سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> [[وفای بهعهد]]،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج5، ص260-261.</ref> تأکید بر اصول مشترک انسانی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰ش، ص۴۶.]</ref> ارائه الگوی '''ن'''ظارت و [[کنترل اجتماعی]]،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن،1390ش، ج۱۲، ص۳۳۳–۳۳۴.</ref> [[عدالت]] و [[عدالت اجتماعی]]،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰۵-۲۰۸.]</ref> التزام به دستورات اخلاقی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/659b7dd60c48d-10168-43-2.pdf محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا»، ۱۴۰۳ش، ص70.]</ref> پایانبخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجامبخش دین و تقویت [[اخوت اسلامی]] بهعنوان نوعی همبستگی گروهی در مقابل همبستگی گروهی مبتنی بر طبیعت و منفعت ذکر شده است.<ref>فصیحی، منطق کارکردی و دفاع از دین، 1390ش، ص128-133.</ref>
== دیدگاه جامعهشناسان در مورد همبستگی اجتماعی ==
== دیدگاه جامعهشناسان ==
=== مکتب همبستگی ===
جامعهشناسان مختلف هرکدام از زاویهای به مفهوم همبستگی اجتماعی نگاه کردهاند. همبستگی اجتماعی از منظر جامعهشناسی، مفهومی چندبعدی است: گاهی اخلاقی، گاهی اقتصادی، گاهی عاطفی و گاهی ساختاری؛ اما همه جامعهشناسان بر یک نکته توافق دارند: هیچ جامعهای بدون نوعی همبستگی نمیتواند دوام بیاورد.
شارل ژید مسیحیت اجتماعی، همبستگیگرایی<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 135.</ref> و جنبش همبستگی را مطرح کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 144.</ref> مکتب همبستگی بر سه اصل استوار بود: عادلانه بودن وضعیت طبیعی، بدهی اجتماعی و اجتماعی بودن خطر. همبستگیگرایان از تشکلگرایی؛ مخصوصاً از سازمانهای همیاری، اتحادیههای کارگری و تعاونگرایی در برابر سرمایهداری حمایت میکردند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 145-148.</ref> مونتسکیو، همبستگی را تلاقی عادات و خلقوخوی جمعی دانسته و روسو آن را برآمده از یک قرارداد اجتماعی نانوشته معرفی کرده بود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۱.]</ref> ژان ژورس همبستگی اجتماعی را بهمثابه آرمانی جمعی مطرح بود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 161.</ref> چهار معنای همبستگی اجتماعی در اندیشه شارل فوریه عبارتند از: مسئولیت جمعی برای بیمه و بازپرداخت قرض، آمادگی برای توزیع منابع با افراد نیازمند، حس عمومی جمع بودن و در جمع بودن و حمایت عمومی از خانوادههای نیازمند از طریق تضمین حداقل درآمد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 161-162.</ref> پییر لورو با طرح این اصطلاح نیکوکاری مسیحی، ایدهٔ قرارداد اجتماعی و مفهومپردازی جامعه بهمثابه ارگانیسم را نقد کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 162-163.</ref> ژورس همبستگی اخلاقی را مطرح کرد تا بتواند جلو خودخواهی فردی گرفته شود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 164.</ref>
=== اندیشمندان اولیه ===
* شارل ژید، اقتصاددان فرانسوی، همبستگی اجتماعی را بر سهپایه میدید: عادلانه بودن وضعیت طبیعی انسانها، بدهکاری هر فرد به جامعه، و اجتماعی بودن خطرها (یعنی همه در برابر مشکلات سهیم هستند). او از تشکیل تعاونیها، اتحادیههای کارگری و سازمانهای خودیاری برای مقابله با سرمایهداری حمایت میکرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135 و 144-148.</ref>
* [[مونتسکیو]] همبستگی را درهمآمیختگی عادتها و خلقوخوی جمعی میدانست. [[ژان ژاک روسو|روسو]] معتقد بود همبستگی از یک قرارداد نانوشته اجتماعی زاده میشود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص۳۱.]</ref>
* ژان ژورس همبستگی را یک آرمان جمعی میدید و بعداً «همبستگی اخلاقی» را مطرح کرد تا جلوی خودخواهی افراد را بگیرد.
* شارل فوریه چهار معنای همبستگی را بیان کرد: مسئولیت جمعی در قبال بیمه و بازپرداخت وام، آمادگی برای تقسیم منابع با نیازمندان، حس تعلق به جمع، و تضمین حداقل درآمد برای خانوادههای نیازمند.
* پیر لورو هم مفهوم همبستگی را نقد نیکوکاری مسیحی، ایده قرارداد اجتماعی، و نگاه ارگانیکی به جامعه میدانست.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص161-164.</ref>
=== نظریه امیل دورکیم ===
=== نظریه امیل دورکیم ===
وی با تفکیک همبستگی به دو نوع مکانیکی (جوامع سنتی) و ارگانیکی (جوامع مدرن)،<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۵۵.]</ref> بهرهمندی برابر از فرصتها و شکلگیری گروههای واسط را شرط انسجام میداند. از نظر دورکیم، در زمان غلیانهای اجتماعی (بحرانها)، قواعد قدیم مرده و همبستگی جدید بر مبنای اخلاق قدسی و آرمانهای جمعی که خودخواهی را مهار میکند، متولد میشود<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 296-300.</ref>
[[امیل دورکیم]] معروفترین نظریه را دربارهٔ [[همبستگی]] ارائه داد. او دو نوع همبستگی را از هم جدا کرد:
* همبستگی مکانیکی (ویژه جوامع سنتی و کوچک): مردم شبیه هم هستند، ارزشهای مشترک دارند و بدون نیاز به تفاوت زیاد کنار هم زندگی میکنند.
* همبستگی ارگانیکی (ویژه جوامع مدرن و بزرگ): مردم تخصصهای متفاوت دارند و مانند اعضای یک بدن به یکدیگر وابستهاند.<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانینسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص۱۵۵.]</ref>
=== پارادایم هدیه و نقد فایدهگرایی ===
از نظر دورکیم، برابری فرصتها و وجود گروههای میانی مانند انجمنهای صنفی، شرط انسجام جامعه است. در زمان بحرانها که قوانین قدیمی از کار میافتند، همبستگی تازهای بر پایه اخلاق مقدس و آرمانهای جمعی زاده میشود که خودخواهی را مهار میکند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص296-300.</ref>
مارسل موس با طرح ایدهٔ بدهکاری متقابل فرد و دولت و چرخهٔ «دادن، گرفتن و پسدادن»، تلاش کرد پایههای اخلاقی همبستگی را در برابر منطق منفعتطلبانهٔ نئولیبرالیسم تبیین کند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 116-117.</ref> ژرژ باتای نیز معتقد است جامعه با دهش، تخطی، فداکاری، قربانی و ایثار پیوند مییابد، نه با منفعتجویی و انباشت اقتصادی.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 317-318.</ref> وی همبستگی اجتماعی را به دو نوع تقسیم کرده است: همبستگی عامگرا/ مثبت؛ مبتنی بر انسانیت مشترک و پذیرش تفاوتها و خاصگرا/ فاشیستی؛ مبتنی بر عدم پذیرش و طرد دیگری.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 321.</ref> براساس دو نوع منطق کنش منفعتگرا یا سود محور و بری از منفعت مادی، همبستگی اجتماعی به عام و خاص دستهبندی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 479.</ref>
از نظر لوی استراوس همبستگی اجتماعی محصول مبادله بهعنوان نوعی ساختار اجتماعی است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 331 و 334.</ref> پییربوردیو در برابر جریان جهانی تجزیه کنندهٔ نیولیبرالیزم از همبستگی اجتماعی جنبشهای جهان و همبستگی اجتماعی جنبشهای محلی یاد کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 363.</ref> کِیَّه همبستگی اجتماعی را در ارتباط با هدیه، مراقبت و رشدزدایی مطرح کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 381.</ref> بولتانسکی که اخلاقیات جامعه را عامل همسبتگی اجتماعی میداند،<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 428.</ref> چهار نوع همبستگی اجتماعی را برمبنای صلح-منازعه و همارزی-ناهمارزی مطرح کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 434.</ref> بولتانسکی احیای نقد لیبرالیزم متأخر و ایجاد ارتباط میان نقد اجتماعی و نقدهنری را شرط تحقق همبستگی اجتماعی ذکر کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 456 و 471.</ref>
=== همبستگی در برابر نئولیبرالیسم ===
* مارسل موس، شاگرد دورکیم، با طرح چرخه «بخشیدن، گرفتن و پس دادن» نشان داد همبستگی ریشه اخلاقی دارد، نه منفعتطلبانه. او میگفت فرد و دولت به هم بدهکارند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص116-117.</ref>
* ژرژ باتای برعکس اقتصاددانان، معتقد بود جامعه با [[بخشش]]، [[فداکاری]]، [[ایثار]] و قربانی کردن پیوند میخورد، نه با سودجویی و ثروتاندوزی. او همبستگی را به دو نوع تقسیم کرد:
# همبستگی عامگرا و مثبت: بر پایه انسانیت مشترک و پذیرش تفاوتها
# همبستگی خاصگرا و فاشیستی: بر پایه طرد دیگری و عدم پذیرش تفاوت<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص317-321.</ref>
* از نظر لوی استراوس، همبستگی محصول مبادله است و مبادله خود یک ساختار اجتماعی بهشمار میرود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص331 و 334.</ref>
* پییر بوردیو در برابر جریان جهانی نئولیبرالیسم که جوامع را تجزیه میکند، از دو نوع همبستگی دفاع میکرد:
# همبستگی جنبشهای جهانی
# همبستگی جنبشهای محلی<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص363.</ref>
* بولتانسکی همبستگی را نتیجه اخلاقیات جامعه میدانست و چهار نوع آن را بر اساس دو محور «صلح در برابر منازعه» و «همارزی در برابر ناهمارزی» دستهبندی کرد. او میگفت برای تحقق همبستگی باید از نقد لیبرالیسم جدید و پیوند نقد اجتماعی با نقد هنری استفاده کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص428-434، 456 و 471.</ref>
* امروزه مکتب همبستگی برای دفاع از جامعه در برابر فاشیسم و سودگرایی افراطی شکل گرفته است. این مکتب مفاهیمی مانند اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی و اقتصاد بخشش را در برابر علم اقتصاد سودمحور مطرح کرده و ریشهکن کردن نابرابریهای بیرونی را اصل بنیادین همبستگی میداند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص467-469.</ref>
در وضعیت امروز مکتب همبستگی بهمنظور دفاع از جامعه در برابر سلطه فاشیزم و نئوفایدهگرایی شکلگرفته و در کانون رشتههای علمی مطرح شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 467.</ref> این مکتب در عرصه علم فایدهگرایی علمی را با خلق اصطلاحاتی چون اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی، اقتصاد دهش و اقتصاد نهادگرا نقد کرده است. در بعد اجتماعی محو شرایط نابرابر خارجی را اصل بنیادین همبستگی اجتماعی معرفی کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 467-469.</ref>
=== رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی ===
* از منظر تالکوت پارسونز، جامعهشناس کارکردگرا، انسجام جامعه از طریق ارزشها و اصول مشترک به دست میآید.
* پیتر بلاو از نظریهپردازان مبادله، بر اهمیت پاداشهای گروهی تأکید داشت؛ وقتی گروه به اعضای همراه خود پاداش میدهد، همبستگی تقویت میشود.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.]</ref>
'''رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی'''
=== نظریه انتخاب عقلانی ===
* مایکل هچتر همبستگی را بر سه بعد میدید:
# رفتار مشارکتی
# احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی، برادری)
# قضاوت و کنترل جامعه بر اعضا
* لیندنبرگ، همبستگی را از خودگذشتگی برای کالاهای مشترک، تحمل هزینه برای منافع جمعی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمانشکنی و جبران خسارت در بلایا میدانست.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.]</ref>
در رویکرد کارکردگرایانه تالکوت پارسونز، انسجام هنجاری در جامعه از طریق اصول مشترک و ارزشهای عام محقق میشود. در چارچوب نظریههای تبادلی، برای تبیین همبستگی بر احساسات، تعاملات و فعالیتهای گروهی افراد تأکید میشود. پیتر بلاو بر اهمیت اعطای پاداشهای گروهی در قبال همنوایی اعضا، بهعنوان عاملی مؤثر در تولید و تقویت همبستگی تصریح دارد.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 109.]</ref>
=== آیینهای تعامل و احساسات ===
* راندل کالینز بر «آیینهای تعامل» تأکید داشت: گردهماییهای رو در رو، آیینهای مشترک و حالات عاطفی یکسان بین افراد.
* دیوید آر. هایس «همبستگی عادلانه و عاطفی» را مطرح کرد و بر نقش وفاداری، همپیمانی و هماهنگی احساسی تأکید میکرد.
* در رویکرد شبکههای اجتماعی، نظریهپردازانی مانند مارکوفسکی و لاولر بر «دسترسیپذیری» تأکید دارند؛ هرچه پیوندها بین افراد یک شبکه بیشتر و قویتر باشد، همبستگی بیشتر است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109-110.]</ref>
'''رویکردهای انتخاب عقلانی و هزینه-فایده'''
=== مطالعات خُرد ===
در سطح کوچکتر، پژوهشگران بهجای [[همبستگی]] از مفهوم [[دلبستگی]] استفاده میکنند:
دیدگاه مایکل هچتر مبتنی بر نظریه انتخاب عقلانی است و بر گستردگی وظایف یک گروه و میزان گردن نهادن اعضا به این وظایف تمرکز دارد. از نظر وی، همبستگی شامل سه بُعد اساسی است: رفتار مشارکتطلبانه، احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی و برادری) و در نهایت کنترل و قضاوت جامعه بر اعضا. لیندنبرگ همبستگی را در قالب ازخودگذشتگی کنشگر در قبال کالاهای مشترک، تقبل هزینههای منافع شراکتی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمانشکنی و جبران خسارات در حوادث ناگوار صورتبندی میکند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 109.]</ref>
* مکفرسون و اسمیت: مدت زمان عضویت در گروه و تأثیر آن بر دلبستگی.
* هکاترون و روزنشتاین: کنشهای جمعی، فرصت تماس، دوستی، نوعدوستی و سود مشترک.
'''رویکردهای عاطفی، مناسکی و ساختاری'''
* ویلر و همکاران: نقش مجازات برای کسانی که سوار بر زحمت دیگران میشوند (مفتسواری)، ترجیح مشارکت بر بیتفاوتی.
* هاوسر و لواگلیا: حتی اگر [[نابرابری]] در گروه باشد، [[عواطف انسانی]] میتوانند همبستگی ایجاد کنند.
راندل کالینز برای تبیین همبستگی بر «آیینهای تعامل» اصرار دارد که شامل گردهماییهای چهرهبهچهره، آیینهای مشترک و حالات عاطفی مشابه در میان کنشگران میشود. دیوید آر. هایس مفهوم «همبستگی عادلانه و عاطفی» را مطرح کرده و بر طنین احساس و عواطف و حس وفاداری و همپیمانی تأکید میکند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 109.]</ref>
* شاین، جئونگر و لاولر: آگاهی افراد از روابط مبادلهای خود.
* لوین و مورلند: وفاداری اعضا کلید ماندگاری پیوندهای گروهی است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص110.]</ref>
در رویکرد شبکههای اجتماعی ساختگرایانه، نظریهپردازانی چون مارکوفسکی و لاولر بر مفهوم «دسترسیپذیری» تأکید کردهاند؛ این مفهوم به معنای نزدیکی کلی کنشگران از حیث تعداد و نیرومندی پیوندها میان تمامی زوجهای ارتباطی در یک شبکه است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 110.]</ref>
'''نظریههای سطح خرد و پویاییهای گروهی'''
در سطح تحلیل خرد، پژوهشگران غالباً بهجای اصطلاح کلان همبستگی، از مفهوم «دلبستگی» استفاده میکنند و بر ابعاد روانشناختی و پویاییهای گروهی تمرکز دارند: مکفرسون و اسمیت بر متغیرهای تأثیر و مدتزمان عضویت افراد در یک گروه تأکید دارند. هکاترون و روزنشتاین عواملی چون کنشهای جمعی، فرصتهای تماس، گروه دوستی و دگردوستی، سود مشترک و فرایند مشارکت در رفتار جمعی را مبنای شکلگیری این دلبستگی میدانند. ویلر و همکاران نقش نظام مجازاتها علیه پدیدهٔ سواری مجانی (مفتسواری)، ترجیح مشارکت بر بیتفاوتی، و تأثیر مکانیسم انکار بر درجه وابستگی اعضا را برجسته کردهاند. هوسر و لواگلیا در مطالعات خود نشان دادهاند که عواطف انسانی، حتی در صورت وجود نابرابری در شرایط گروه، میتواند بر همبستگی گروهی اثرگذار باشد. شاین، جئونگر و لاولر بر دلبستگی رابطهای و میزان ادراک و آگاهی افراد نسبت به روابط مبادلهای خود تمرکز کردهاند. لوین و مورلند وفاداریهای اعضا را عاملی کلیدی در حفظ و تداوم پیوندهای گروهی میدانند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 110.]</ref>
== دیدگاه اندیشمندان مسلمان ==
== دیدگاه اندیشمندان مسلمان ==
ابن خلدون از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده میکند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به دین، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت میشود. او اضمحلال عصبیت را ناشی از تجملخواهی و تنپروری دانسته که منجر به تضعیف پیوندهای انسانی میشود.<ref>ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، 1390ش، ج1، صص 294 و 301-302.</ref>
[[پرونده:همبستگی اجتماعی۳.png|جایگزین=سید محمدحسین طباطبایی|بندانگشتی|[[سید محمدحسین طباطبایی]] فیلسوف اجتماعی معاصر شیعه]]
* [[ابنخلدون]] از مفهوم [[عصبیت]] برای تبیین همبستگی استفاده میکند. عصبیت در ابتدا بر [[پیوند خویشاوندی|پیوندهای خویشاوندی]] استوار است، اما در پیوند با [[دین]]، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل [[تمدن]] و [[دولت]] میشود. [[تجملگرایی]] و [[تنپروری]] نیز منجر به تضعیف پیوندهای انسانی میشود.<ref>ابنخلدون، مقدمه ابنخلدون، 1390ش، ج1، ص294 و 301-302.</ref>
* [[فارابی]]، محبت را عامل اصلی همبستگی اجتماعی میداند. در [[مدینه فاضله]]، افراد در پرتو [[محبت]] ناشی از اشتراک در [[فضیلت]]، [[منفعت]] و [[لذت]]، برای کسب [[سعادت]] تلاش میکنند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۷۵–۷۶.</ref> [[خواجه نصیرالدین طوسی]] نیز دو گونه محبت طبیعی و ارادی را عامل همبستگی اجتماعی میداند.<ref>طوسی، اخلاق ناصری، 1391ش، ص258-260.</ref>
* [[محمدعلی شاهآبادی]]، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «[[ولایت]]» و عرضیِ «[[اخوت]]» استوار میکند.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۸.</ref> مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۱۶.</ref> و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸0، ص۳۰.</ref> از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه [[پیوند عاطفی]] و ساختاری با [[جامعه ایمانی]] به عدد تبدیل شده و ارزش مییابد.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۲ و ۸.</ref>
* [[سید روحالله خمینی|امام خمینی]] در تبیین مبانی [[همبستگی اجتماعی در ایران]]، اتحاد حول محور اسلام را جایگزین ملیگرایی سکولار کرد. دشمنشناسی مشترک، مشارکت همهجانبه مردم در امور جامعه، روحانیت و مناسک جمعی اسلامی عرصههای مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص82-۹۴.]</ref>
*[[سید محمدحسین طباطبایی]] معتقد است طبیعت استخدامگر انسان ذاتاً مولد اختلاف است<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۲۲۰.</ref> و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله [[دین]] بهعنوان عاملی فراطبیعی محقق میشود.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۸۷.</ref> او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکهای) صورتبندی میکند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۱۴۳.</ref> در این الگو، [[جامعه]] به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی میگردد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۱۶۶ و 159.</ref> عامل اصلی همبستگی هم [[عقیده]] و [[هدف]] است نه سرزمین و [[نژاد]].<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref>
در اندیشه [[فارابی]]، محبت بهعنوان عامل اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی در قالب محبت ناشی از اشتراک در فضیلت، منفعت و لذت تحقق مییابد. در [[مدینه فاضله]] بهعنوان یک جامعهای دارای همبستگی اجتماعی افراد در پرتو آن سه نوع محبت برای کسب سعادت تلاش میکنند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۵–۷۶.</ref> خواجه نصیرالدین طوسی دو گونه محبت را عامل همبستگی اجتماعی میداند: طبیعی و ارادی. محبت ارادی خود چهار نوع است: ۱. زودپیوند و زودگسل؛ ۲. دیرپیوند و دیرگسل؛ ۳. دیرپیوند و زودگسل و ۴. زودپیوند و دیرگسل.<ref>طوسی، اخلاق ناصری، 1391ش، صص258-260.</ref>
== تقویت همبستگی اجتماعی ==
* [[پرونده:همبستگی اجتماعی۴.jpg|جایگزین=برگزاری جشن نیکوکاری در مدارس شهرستان رامیان|بندانگشتی|برگزاری جشن نیکوکاری در مدارس شهرستان رامیان، اسفند ۱۳۹۴ش.]]دین از مهمترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135، 173 و 184.</ref>
* نهاد آموزش نیز با تربیت شهروند اجتماعی و ملتزم به مصالح عمومی و قراردادهای اجتماعی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/6533b6ca15f6e-10522-9-2.pdf عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۴۵.]</ref> بازتولید فرهنگ و اخلاق، ایجاد شبکههای پایدار، پایهگذاری سنتهای ثباتبخش و خلق [[سرمایه اجتماعی]]، همبستگی اجتماعی را تقویت میکند.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_100385_58acb17af943b7218bca87690910c555.pdf کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص77.]</ref>
* نهاد حقوق از راه تطابق قانون با خواستههای جامعه، مقوم همبستگی اجتماعی است؛<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1751008351-685e445f93ac3-9428-120-1.pdf مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص5.]</ref> زیرا اخلاقیات همبستگیساز تنها در صورتی پایدار میمانند که به کدهای حقوقی و رویههای قانونی تبدیل شوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
* رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی در فضای مجازی نیز با ایجاد لایههای هویتی مشترک در تقویت همبستگی اجتماعی مهم شمرده شده است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/20110111133118-تحليل%20جامعه%20شناختي%20همبستگي%20اجتماعي%20و%20فرهنگي%20در%20ايران.pdf امامجمعه، «تحلیل جامعهشناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص96.]</ref>
* برخی از عوامل هنجاری و رفتاری تقویت همبستگی اجتماعی نیز عبارتاند از:
# درک عمیق از اهداف کلان جامعه و پرهیز از اظهارنظرهای ناآگاهانه؛
# بهرهگیری از [[خرد جمعی]] و جلوگیری از تکروی؛
# ترویج روحیه گذشت و سازگاری با دیگران؛
# صداقت متقابل و پرهیز از [[نفاق]]؛
# تقویت پیوندهای عاطفی و تلاش مدام برای [[صلح]]، [[آشتی]] و حل مسالمتآمیز منازعات؛<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-ویژه-نامه-63/3896987-همبستگی-اجتماعی-مشارکت-مردمی «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref>
# [[دینداری]] و [[دینمداری]].<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1537073513-9865-40.pdf زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۶۹.]</ref>
[[محمد علی شاهآبادی]]، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «ولایت» و عرضیِ «اخوت» استوار میکند.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۸.</ref> مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۶.</ref> و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸0، ص ۳۰.</ref> از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه پیوند عاطفی و ساختاری با جامعه ایمانی به عدد تبدیل شده و ارزش مییابد.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۷۲ و ۸.</ref>
=== موانع همبستگی اجتماعی ===
[[رذائل اخلاقی]]، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی،<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> توسعه نامتوازن،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1390ش، ج9، ص330.</ref> بیعدالتی،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰ش، ص76.]</ref> سیاستهای نئولیبرال، بازارگرایی، اقتدارگرایی و فاشیسم، از موانع همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
در تبیین مبانی [[همبستگی اجتماعی در ایران]] معاصر، در اندیشه امام خمینی اتحاد حول محور اسلام جایگزین ملیگرایی سکولار میشود. دشمنشناسی مشترک،<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۲-۸۵.]</ref> مشارکت همهجانبه مردم در امور جامعه،<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۵-۸۸.]</ref> روحانیت<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۸-۹۱.]</ref> و مناسک جمعی اسلامی عرصههای مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۹۱-۹۴.]</ref>
[[سید محمدحسین طباطبایی|سید محمد حسین طباطبایی]] با طرح نظریه اعتباریات و استخدام، معتقد است طبیعت استخدامگر انسان ذاتاً مولد اختلاف است<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج ۲، ص ۲۲۰.</ref> و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله دین بهعنوان عاملی فراطبیعی محقق میشود.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج ۲، ص ۱۸۷.</ref> او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکهی) صورتبندی میکند.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج ۴، ص ۱۴۳.</ref> در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی میگردد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج ۴، صص ۱۶۶ و 159.</ref> عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref>
== عوامل و نهادهای مؤثر بر تقویت همبستگی اجتماعی ==
دین یکی از مهمترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 135، 173 و 184.</ref> دانشگاهها و نهادهای آموزش عالی با تربیت شهروندی اجتماعی و ملتزم به مصالح عمومی و قراردادهای اجتماعی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/6533b6ca15f6e-10522-9-2.pdf عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص ۴۵.]</ref> تولید و بازتولید فرهنگ و اخلاق دانشگاهی، ایجاد شبکههای پایدار، پایهگذاری سنتهای ثباتبخش، خلق سرمایه اجتماعی، همبستگی اجتماعی را تقویت میکند.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_100385_58acb17af943b7218bca87690910c555.pdf کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص 77.]</ref> نهادهای حقوقی از تطابق قانون با خواستههای جامعه مقوم همبستگی اجتماعی است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1751008351-685e445f93ac3-9428-120-1.pdf مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص 5.]</ref> زیرا اخلاقیات همبستگیساز تنها در صورتی پایدار میمانند که به کدهای حقوقی و رویههای قانونی تبدیل شوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref> از جمله نهادهای مهم رسانههای جمعی و شبکههای مجازی است که با ایجاد لایههای هویتی مشترک در تقویت همبستگی اجتماعی مهم شمرده شده است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/20110111133118-تحليل%20جامعه%20شناختي%20همبستگي%20اجتماعي%20و%20فرهنگي%20در%20ايران.pdf امام جمعه، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص 96.]</ref>
== عوامل فردی و رفتاری تقویت همبستگی اجتماعی ==
برخی از عوامل هنجاری و رفتاری تقویت همبستگی اجتماعی عبارتند از:
* '''آگاهی و شناخت:''' درک عمیق از اهداف کلان جامعه و پرهیز از اظهارنظرهای ناآگاهانه، مانع از بروز تفرقه و درگیریهای حاشیهای در شرایط بحرانی میشود.
* '''مشارکت و مشورت:''' بهرهگیری از خرد جمعی مانند اصل شورا، با جلوگیری از تکروی، حس تعلق خاطر و همبستگی اجتماعی را افزایش میدهد.
* '''مدارا و تسامح:''' ترویج روحیه گذشت و سازگاری با دیگران، تنشهای میانفردی را کاهش داده و روابط مسالمتآمیز را تثبیت میکند.
* '''شفافیت و صداقت:''' صداقت متقابل و پرهیز از نفاق، شرط بنیادین برای حفظ و تقویت اعتماد تعمیمیافته در جامعه است.
* '''نوعدوستی و اخوت:''' تقویت پیوندهای عاطفی و تلاش مدام برای صلح، آشتی و حل مسالمتآمیز منازعات، پایههای همبستگی اجتماعی را مستحکم میسازد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-63/3896987-%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref>
* '''دینداری:''' پژوهشهای تجربی و جامعهشناختی نشان میدهد که میان دینداری و همبستگی اجتماعی رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1537073513-9865-40.pdf زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴ش، ص ۱۶۹.]</ref>
== عوامل تهدیدکنندهٔ همبستگی اجتماعی ==
رزایل اخلاقی، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی بهعنوان موانع فردی و رفتاری همبستگی اجتماعی ذکر شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> اما توسعه نامتوازن<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1390ش، ج9، ص 330.</ref> و بیعدالتی اصلیترین عامل ساختاری گسست همبستگی جمعی است.<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰ش، ص 76.]</ref> در رویکردهای انتقادی از منظر اقتصادی سیاستهای نئولیبرال و بازارگرایی<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref> و از منظر سیاسی اقتدارگرایی و فاشیسم دو مانع کلان ساختاری و دشمن اصلی همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۸۱:
خط ۱۳۲:
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم.
* قرآن کریم.
* ابن خلدون، عبدالرحمان، مقدمه ابن خلدون، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
* امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله ''علوم اجتماعی''، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
* امامجمعه، فرهاد، «تحلیل جامعهشناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله ''علوم اجتماعی''، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
* بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران، کیهان، ۱۳۷۵ش.
* بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران، کیهان، ۱۳۷۵ش.
* جهانی نسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابن خلدون و امیل دور کیم»، فصلنامه ''نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان''، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
* جهانینسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دورکیم»، فصلنامه نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
* حاجیانی، ابراهیم، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه ''مطالعات ملی''، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
* حاجیانی، ابراهیم، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
* حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه ''معرفت فرهنگی اجتماعی''، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.
* حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.
* خواجه نصیرالدین طوسی، محمد، اخلاق ناصری، به تصحیح مجتبی مینوی-علیرضا حیدری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
* خواجه نصیرالدین طوسی، محمد، اخلاق ناصری، به تصحیح مجتبی مینوی-علیرضا حیدری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
* رستمی کیسمی، علی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''فرهنگ پژوهش''، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.
* رستمی کیسمی، علی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.
* ذاکری، آرمان، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، تهران، نی، ۱۴۰۰ش.
* زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''جامعهشناسی مسائل اجتماعی ایران''، ۱۳۹۴ش.
* زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه جامعهشناسی مسائل اجتماعی ایران، ۱۳۹۴ش.
* سایهمیری، علی و بهاره جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، فصلنامه ''اقتصاد و بانکداری اسلامی''، شماره ۳۱، ۱۳۹۹ش.
* سایهمیری، علی و جانی، بهاره، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی»، فصلنامه اقتصاد و بانکداری اسلامی، شماره ۳۱، ۱۳۹۹ش.
* شاهآبادی، محمدعلی، شذرات المعارف، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰ش.
* شاهآبادی، محمدعلی، شذرات المعارف، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰ش.
* طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰ش.
* طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰ش.
* طباطبایی، سید محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۲ش.
* طباطبایی، سید محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، صدرا، ۱۳۹۲ش.
* عبدالهزاده فرد، علیرضا، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''نگرشهای نو در جغرافیای انسانی''، سال ۹، شماره اول، ۱۳۹۵ش.
* عبدالهزاده فرد، علیرضا، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، فصلنامه نگرشهای نو در جغرافیای انسانی، سال ۹، شماره اول، ۱۳۹۵ش.
* عطارزاده، مجتبی، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، فصلنامه ''مطالعات راهبردی فرهنگ''، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۲ش.
* عطارزاده، مجتبی، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۲ش.
* فصیحی، امانالله، منطق کارکردی و دفاع از دین، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
* فصیحی، امانالله، منطق کارکردی و دفاع از دین، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
* کریمی، علی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''مطالعات ملی''، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
* کریمی، علی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژهنامه شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
* گولد، جولیوس و کولب، ویلیام، ''فرهنگ علوم اجتماعی''. ترجمه باقر پرهام، تهران، مازیار، ۱۳۹۲ش.
* گولد، جولیوس و کولب، ویلیام، فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه باقر پرهام، تهران، مازیار، ۱۳۹۲ش.
* محصص، مرضیه، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، فصلنامه ''فرهنگ رضوی''، سال ۱۱، شماره ۴۳، ۱۴۰۳ش.
* محصص، مرضیه، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، فصلنامه فرهنگ رضوی، سال ۱۱، شماره ۴۳، ۱۴۰۳ش.
* مشفقی، بهاره، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
* مشفقی، بهاره، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
* مصطفایی، عبدالمحمد، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، شماره ۷۲، بهار ۱۳۸۹ش.
* مصطفایی، عبدالمحمد، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، شماره ۷۲، بهار ۱۳۸۹ش.
* مهدوی زاهد، مهدی، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''پژوهش حقوق عمومی''، دوره ۲۱، شماره ۶۶، ۱۴۰۲ش.
* مهدوی زاهد، مهدی، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره ۲۱، شماره ۶۶، ۱۴۰۲ش.
* نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
* نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
* «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو، تاریخ درج مطلب:۱۲ مهر ۱۴۰۰ش.
* «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو، تاریخ درج مطلب:۱۲ مهر ۱۴۰۰ش.
* «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وبسایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 15 شهریور 1401ش.
* «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وبسایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وبسایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 1 تیر 1404ش.
* «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وبسایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۴۰۴ش.
جامعهشناسان کلاسیک مانند دورکیم، اندیشمندان مسلمان مانند ابنخلدون و فارابی؛ نهادهای اجتماعی، دینی و آموزشی
زیرنویس عنوان
حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر
همبستگی اجتماعی؛ حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر.
همبستگی اجتماعی؛ انسجام و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه است. این مفهوم بهمعنای احساس مسئولیت متقابل و الزام اخلاقی است که موجب ثبات و همکاری برای دستیابی به خیر عمومی میشود. در مباحث نظری همبستگی اجتماعی، جامعهشناسی غربی از تأکید بر ضرورتهای ساختاری تا رویکردهای عاطفی و نقد فایدهگرایی را دربرمیگیرد؛ در حالی که اندیشه اسلامی این پیوند را فراتر از قراردادهای مادی و بر پایههای فطرت، ایمان، محبت و عدالت استوار میداند. تقویت این همبستگی در گرو عملکرد نهادهایی چون دین، آموزش، قانون و رسانه، و رفتارهای مشارکتی نظیر مدارا و نوعدوستی است؛ در مقابل، بیعدالتی، توسعه نامتوازن، فردگرایی مفرط و رویکردهای بازارگرایانه از مهمترین عوامل واگرایی اجتماعی بهشمار میروند.
مفهومشناسی
همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی و بهمعنای وحدت، وفاق، وفاداری و یگانگی است.[۱] این اصطلاح با واژگانی چون یکپارچگی، انسجام، نظم، تطبیق، سازگاری و هماهنگی اجتماعی همخانواده است.[۲] در اصطلاح جامعهشناسی، همبستگی اجتماعی عبارت است از احساس مسئولیت و الزام اخلاقی متقابل میان افراد یا گروههای آگاه که دربرگیرندهٔ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی حیات و منافع جمعی است.[۳] از این منظر، اعضای یک جامعه به یکدیگر وابسته و نیازمندند و با حفظ وحدت گروهی، با عناصر وحدتبخش نظیر قوانین مشترک تطابق و همنوایی دارند.[۴] در سطح نظام، همبستگی فرایندی است که در آن نظام اجتماعی به یگانگی فرهنگی و تناسب الگوهای هنجاری دست مییابد.[۵]
اعتماد اجتماعی، مشارکت، تعهد، قرارداد اجتماعی، وجدان جمعی، ظرفیت پذیرش تفاوتها و همیاری از مهمترین عناصر شکلدهندهٔ همبستگی اجتماعی هستند.[۶] شکلگیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمنهای علمی، اصناف و سازمانهای مردمنهاد علایم همبستگی اجتماعی بهشمار میروند.[۷]
از جایگاه نظری و میانرشتهای، مسئله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمعگرایی افراطی جانمایی شده است. مدخلهای بحث پیرامون این مفهوم در حوزههای مختلف علوم انسانی متفاوت است؛ در فلسفه از طریق بررسی نسبت جزء و کل و خاص و عام، در علوم سیاسی با تمرکز بر دوگانه ثبات و تغییر، و در انسانشناسی از منظر انسان اجتماعی و انسان اقتصادی به آن پرداخته میشود.[۸]
اهمیت همبستگی اجتماعی
بدون همبستگی اجتماعی ثبات و بقای نظام اجتماعی و ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه بهسوی فروپاشی حرکت میکند.[۹] در بُعد امنیت ملی همبستگی اجتماعی سدی دفاعی است که ضمن خنثیسازی توطئهها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین میکند.[۱۰] در سطح الگوی توسعه، همبستگی اجتماعی با ساماندهی کارآمد سرمایههای مادی و انسانی، پیششرط بنیادین توسعه پایدار بهشمار میرود.[۱۱] همبستگی اجتماعی با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان میآورد.[۱۲] همبستگی از طریق تعدیل نابرابریهای اجتماعی از تشدید اختلافات اجتماعی و فرقهای جلوگیری و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب، انسانی و ملی را فراهم میآورد.[۱۳] گفته شده است که همبستگی اجتماعی نقش فزاینده در تقویت تابآوری جامعه دارد.[۱۴]
مبانی دینی همبستگی اجتماعی
حضور گروههای دانشجویی در آواربردازی از منازل آسیبدیده در جنگ ۱۲ روزه
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.[۱۵] تمسک به ریسمان الهی،[۱۶] جامعهسازی بر محوریت عقیده و هدف،[۱۷] ارائه تفسیر واقعی از دنیا بهعنوان محل منازعه،[۱۸] تربیت روحیه ایثار،[۱۹]وفای بهعهد،[۲۰] تأکید بر اصول مشترک انسانی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی،[۲۱] ارائه الگوی نظارت و کنترل اجتماعی،[۲۲]عدالت و عدالت اجتماعی،[۲۳] التزام به دستورات اخلاقی،[۲۴] پایانبخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجامبخش دین و تقویت اخوت اسلامی بهعنوان نوعی همبستگی گروهی در مقابل همبستگی گروهی مبتنی بر طبیعت و منفعت ذکر شده است.[۲۵]
دیدگاه جامعهشناسان
جامعهشناسان مختلف هرکدام از زاویهای به مفهوم همبستگی اجتماعی نگاه کردهاند. همبستگی اجتماعی از منظر جامعهشناسی، مفهومی چندبعدی است: گاهی اخلاقی، گاهی اقتصادی، گاهی عاطفی و گاهی ساختاری؛ اما همه جامعهشناسان بر یک نکته توافق دارند: هیچ جامعهای بدون نوعی همبستگی نمیتواند دوام بیاورد.
اندیشمندان اولیه
شارل ژید، اقتصاددان فرانسوی، همبستگی اجتماعی را بر سهپایه میدید: عادلانه بودن وضعیت طبیعی انسانها، بدهکاری هر فرد به جامعه، و اجتماعی بودن خطرها (یعنی همه در برابر مشکلات سهیم هستند). او از تشکیل تعاونیها، اتحادیههای کارگری و سازمانهای خودیاری برای مقابله با سرمایهداری حمایت میکرد.[۲۶]
مونتسکیو همبستگی را درهمآمیختگی عادتها و خلقوخوی جمعی میدانست. روسو معتقد بود همبستگی از یک قرارداد نانوشته اجتماعی زاده میشود.[۲۷]
ژان ژورس همبستگی را یک آرمان جمعی میدید و بعداً «همبستگی اخلاقی» را مطرح کرد تا جلوی خودخواهی افراد را بگیرد.
شارل فوریه چهار معنای همبستگی را بیان کرد: مسئولیت جمعی در قبال بیمه و بازپرداخت وام، آمادگی برای تقسیم منابع با نیازمندان، حس تعلق به جمع، و تضمین حداقل درآمد برای خانوادههای نیازمند.
پیر لورو هم مفهوم همبستگی را نقد نیکوکاری مسیحی، ایده قرارداد اجتماعی، و نگاه ارگانیکی به جامعه میدانست.[۲۸]
نظریه امیل دورکیم
امیل دورکیم جامعهشناس فرانسوی
امیل دورکیم معروفترین نظریه را دربارهٔ همبستگی ارائه داد. او دو نوع همبستگی را از هم جدا کرد:
همبستگی مکانیکی (ویژه جوامع سنتی و کوچک): مردم شبیه هم هستند، ارزشهای مشترک دارند و بدون نیاز به تفاوت زیاد کنار هم زندگی میکنند.
همبستگی ارگانیکی (ویژه جوامع مدرن و بزرگ): مردم تخصصهای متفاوت دارند و مانند اعضای یک بدن به یکدیگر وابستهاند.[۲۹]
از نظر دورکیم، برابری فرصتها و وجود گروههای میانی مانند انجمنهای صنفی، شرط انسجام جامعه است. در زمان بحرانها که قوانین قدیمی از کار میافتند، همبستگی تازهای بر پایه اخلاق مقدس و آرمانهای جمعی زاده میشود که خودخواهی را مهار میکند.[۳۰]
همبستگی در برابر نئولیبرالیسم
مارسل موس، شاگرد دورکیم، با طرح چرخه «بخشیدن، گرفتن و پس دادن» نشان داد همبستگی ریشه اخلاقی دارد، نه منفعتطلبانه. او میگفت فرد و دولت به هم بدهکارند.[۳۱]
ژرژ باتای برعکس اقتصاددانان، معتقد بود جامعه با بخشش، فداکاری، ایثار و قربانی کردن پیوند میخورد، نه با سودجویی و ثروتاندوزی. او همبستگی را به دو نوع تقسیم کرد:
همبستگی عامگرا و مثبت: بر پایه انسانیت مشترک و پذیرش تفاوتها
همبستگی خاصگرا و فاشیستی: بر پایه طرد دیگری و عدم پذیرش تفاوت[۳۲]
از نظر لوی استراوس، همبستگی محصول مبادله است و مبادله خود یک ساختار اجتماعی بهشمار میرود.[۳۳]
پییر بوردیو در برابر جریان جهانی نئولیبرالیسم که جوامع را تجزیه میکند، از دو نوع همبستگی دفاع میکرد:
بولتانسکی همبستگی را نتیجه اخلاقیات جامعه میدانست و چهار نوع آن را بر اساس دو محور «صلح در برابر منازعه» و «همارزی در برابر ناهمارزی» دستهبندی کرد. او میگفت برای تحقق همبستگی باید از نقد لیبرالیسم جدید و پیوند نقد اجتماعی با نقد هنری استفاده کرد.[۳۵]
امروزه مکتب همبستگی برای دفاع از جامعه در برابر فاشیسم و سودگرایی افراطی شکل گرفته است. این مکتب مفاهیمی مانند اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی و اقتصاد بخشش را در برابر علم اقتصاد سودمحور مطرح کرده و ریشهکن کردن نابرابریهای بیرونی را اصل بنیادین همبستگی میداند.[۳۶]
رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی
از منظر تالکوت پارسونز، جامعهشناس کارکردگرا، انسجام جامعه از طریق ارزشها و اصول مشترک به دست میآید.
پیتر بلاو از نظریهپردازان مبادله، بر اهمیت پاداشهای گروهی تأکید داشت؛ وقتی گروه به اعضای همراه خود پاداش میدهد، همبستگی تقویت میشود.[۳۷]
نظریه انتخاب عقلانی
مایکل هچتر همبستگی را بر سه بعد میدید:
رفتار مشارکتی
احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی، برادری)
قضاوت و کنترل جامعه بر اعضا
لیندنبرگ، همبستگی را از خودگذشتگی برای کالاهای مشترک، تحمل هزینه برای منافع جمعی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمانشکنی و جبران خسارت در بلایا میدانست.[۳۸]
آیینهای تعامل و احساسات
راندل کالینز بر «آیینهای تعامل» تأکید داشت: گردهماییهای رو در رو، آیینهای مشترک و حالات عاطفی یکسان بین افراد.
دیوید آر. هایس «همبستگی عادلانه و عاطفی» را مطرح کرد و بر نقش وفاداری، همپیمانی و هماهنگی احساسی تأکید میکرد.
در رویکرد شبکههای اجتماعی، نظریهپردازانی مانند مارکوفسکی و لاولر بر «دسترسیپذیری» تأکید دارند؛ هرچه پیوندها بین افراد یک شبکه بیشتر و قویتر باشد، همبستگی بیشتر است.[۳۹]
مطالعات خُرد
در سطح کوچکتر، پژوهشگران بهجای همبستگی از مفهوم دلبستگی استفاده میکنند:
مکفرسون و اسمیت: مدت زمان عضویت در گروه و تأثیر آن بر دلبستگی.
هکاترون و روزنشتاین: کنشهای جمعی، فرصت تماس، دوستی، نوعدوستی و سود مشترک.
ویلر و همکاران: نقش مجازات برای کسانی که سوار بر زحمت دیگران میشوند (مفتسواری)، ترجیح مشارکت بر بیتفاوتی.
هاوسر و لواگلیا: حتی اگر نابرابری در گروه باشد، عواطف انسانی میتوانند همبستگی ایجاد کنند.
شاین، جئونگر و لاولر: آگاهی افراد از روابط مبادلهای خود.
لوین و مورلند: وفاداری اعضا کلید ماندگاری پیوندهای گروهی است.[۴۰]
محمدعلی شاهآبادی، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «ولایت» و عرضیِ «اخوت» استوار میکند.[۴۴] مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون[۴۵] و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.[۴۶] از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه پیوند عاطفی و ساختاری با جامعه ایمانی به عدد تبدیل شده و ارزش مییابد.[۴۷]
امام خمینی در تبیین مبانی همبستگی اجتماعی در ایران، اتحاد حول محور اسلام را جایگزین ملیگرایی سکولار کرد. دشمنشناسی مشترک، مشارکت همهجانبه مردم در امور جامعه، روحانیت و مناسک جمعی اسلامی عرصههای مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.[۴۸]
سید محمدحسین طباطبایی معتقد است طبیعت استخدامگر انسان ذاتاً مولد اختلاف است[۴۹] و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله دین بهعنوان عاملی فراطبیعی محقق میشود.[۵۰] او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکهای) صورتبندی میکند.[۵۱] در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی میگردد.[۵۲] عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.[۵۳]
تقویت همبستگی اجتماعی
برگزاری جشن نیکوکاری در مدارس شهرستان رامیان، اسفند ۱۳۹۴ش.دین از مهمترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.[۵۴]
نهاد آموزش نیز با تربیت شهروند اجتماعی و ملتزم به مصالح عمومی و قراردادهای اجتماعی،[۵۵] بازتولید فرهنگ و اخلاق، ایجاد شبکههای پایدار، پایهگذاری سنتهای ثباتبخش و خلق سرمایه اجتماعی، همبستگی اجتماعی را تقویت میکند.[۵۶]
نهاد حقوق از راه تطابق قانون با خواستههای جامعه، مقوم همبستگی اجتماعی است؛[۵۷] زیرا اخلاقیات همبستگیساز تنها در صورتی پایدار میمانند که به کدهای حقوقی و رویههای قانونی تبدیل شوند.[۵۸]
رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی در فضای مجازی نیز با ایجاد لایههای هویتی مشترک در تقویت همبستگی اجتماعی مهم شمرده شده است.[۵۹]
برخی از عوامل هنجاری و رفتاری تقویت همبستگی اجتماعی نیز عبارتاند از:
درک عمیق از اهداف کلان جامعه و پرهیز از اظهارنظرهای ناآگاهانه؛
رذائل اخلاقی، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی،[۶۲] توسعه نامتوازن،[۶۳] بیعدالتی،[۶۴] سیاستهای نئولیبرال، بازارگرایی، اقتدارگرایی و فاشیسم، از موانع همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.[۶۵]
ابنخلدون، عبدالرحمان، مقدمه ابنخلدون، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
امامجمعه، فرهاد، «تحلیل جامعهشناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله علوم اجتماعی، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران، کیهان، ۱۳۷۵ش.
جهانینسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دورکیم»، فصلنامه نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
حاجیانی، ابراهیم، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.
خواجه نصیرالدین طوسی، محمد، اخلاق ناصری، به تصحیح مجتبی مینوی-علیرضا حیدری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
رستمی کیسمی، علی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.
